Είναι το Καθολικό Βασικό Εισόδημα (UBI) η απάντηση στην απώλεια εισοδήματος λόγω της τεχνητής νοημοσύνης;
Αυτή την εποχή όλοι μιλούν για την Τεχνητή Νοημοσύνη σαν ένα απλό εργαλείο που βοηθάει στη δουλειά τους. Περισσότερο ή λιγότερο, εξαρτάται από το είδος της δουλειάς. Όσο πιο γρήγορα εξελίσσεται, όμως, τόσο πιο ξεκάθαρο γίνεται ότι δεν είναι πια απλά ένα «βοηθητικό εργαλείο». Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ικανή να αντικαταστήσει ολόκληρες δουλειές, όχι μόνο απλές εργασίες.
Σας φαίνεται μακρινή μια εποχή που το AI μπορεί να κάνει κάθε επάγγελμα καλύτερα, πιο γρήγορα και φθηνότερα από έναν άνθρωπο; Όχι μόνο θα αντικαταστήσει εργάτες, διοικητικούς, γραμματείες, ή οδηγούς, αλλά και θεραπευτές, δασκάλους, προγραμματιστές, καλλιτέχνες, μέχρι και επιστήμονες. Όταν φτάσουμε εκεί, δεν θα υπάρχει κανένα πεδίο όπου η ανθρώπινη εργασία να είναι απαραίτητη για να παράγουμε οικονομικό προϊόν.
Σενάριο επιστημονικής φαντασίας;
Για πολλούς ειδικούς της οικονομίας αυτό είναι το μέλλον. Το οποίο κρύβει κι ένα κομβικότατο ερώτημα: Με ποιο τρόπο θα εξασφαλίζουν οι άνθρωποι κάποιο εισόδημα για να ζουν, αφού δεν θα δουλεύουν; Και πώς θα βρίσκουν χρήματα για να αγοράζουν αγαθά και να στηρίζουν τον κύκλο της οικονομίας; Δεν είναι μακρινά όλα αυτά. Θα συμβούν μέσα στις επόμενες δεκαετίες, ίσως και πολύ νωρίτερα απ’ όσο φανταζόμαστε. Και το σημαντικό δεν είναι αν και πότε θα συμβούν, αλλά πώς θα ανταποκριθεί η οικονομία όταν τελειώσει η εποχή που η εργασία είναι το βασικό μέσο για εισόδημα.
Η βασική αντίληψη που αμφισβητείται σήμερα είναι ότι η εργασία καθορίζει την αξία και την επιβίωσή μας. Στο τρέχον σύστημα, οι άνθρωποι εργάζονται, έχουν εισόδημα από την εργασία τους, καταναλώνουν και η οικονομία συνεχίζει να κινείται. Όταν όμως η τεχνητή νοημοσύνη αντικαταστήσει οτιδήποτε μπορεί να γίνει από μηχανή, η παραδοσιακή δουλειά δεν θα είναι πια αυτό που κρατά το εισόδημα. Πρέπει να προέρχεται από κάτι άλλο, όχι από μισθούς.
Τι μπορεί να είναι αυτό; Μία από τις πιο δημοφιλείς προτάσεις για την εποχή που οι μηχανές αναλαμβάνουν την παραγωγή είναι το Καθολικό Βασικό Εισόδημα (Universal Basic Income). Η ιδέα είναι απλή: όλοι οι άνθρωποι θα λαμβάνουν ένα σταθερό εισόδημα από την κοινωνία, ανεξάρτητα από το αν εργάζονται ή όχι. Δεν πρόκειται για επίδομα φτώχειας ούτε για κίνητρο να μην δουλέψει κανείς, αλλά για τρόπο να μοιραστεί ο πλούτος που παράγουν οι μηχανές σε όλους. Σε ένα μέλλον όπου η AI παράγει τα πάντα, το εισόδημα δεν μπορεί να παραμένει προνόμιο όσων κατέχουν τις μηχανές, αλλά πρέπει να γίνεται συλλογική υπόθεση.
Το “πείραμα” του CEO της OpenAI
Με πρωτοβουλία του Σαμ Άλτμαν, του CEO του OpenAI , η εταιρεία θέσπισε ένα «βοήθημα» 1.000 δολαρίων το μήνα σε 1.000 χαμηλόμισθους Αμερικανούς για περίοδο τριών χρόνων. Η συμπεριφορά, τόσο ανθρώπινη, όσο και οικονομική, αυτών των ανθρώπων μελετάται από ειδικούς επιστήμονες και τα αποτελέσματα είναι προφανή: Οι περισσότεροι συνέχισαν κανονικά να δουλεύουν, αν και λιγότερες ώρες, και χρησιμοποίησαν τα επιπλέον χρήματα για να πάρουν καλύτερες αποφάσεις για το μέλλον τους, όσον αφορά το πού θέλουν να κατοικήσουν και με τι επιθυμούν να ασχοληθούν.
Σήμερα, πολλοί θεωρούν τη δουλειά ως μέτρο αξίας και αυτοεκτίμησης. Η τεχνητή νοημοσύνη, όμως, αλλάζει αυτή τη σχέση. Όταν οι μηχανές γράφουν κώδικα, κάνουν ιατρικές διαγνώσεις, διδάσκουν μαθητές, γράφουν άρθρα και αναλύουν δεδομένα πιο γρήγορα και καλύτερα από τους ανθρώπους, τότε η ανάγκη για ανθρώπινη εργασία μειώνεται δραματικά. Η τεχνητή νοημοσύνη θα γίνει ο κυρίαρχος παραγωγός πλούτου, αλλά θα υπάρχουν μεγάλα τμήματα ανθρώπων χωρίς τρόπο να ζήσουν, δημιουργώντας οικονομικές ανισότητες που όμοιές της δεν έχουμε ξαναδεί.
Το κρίσιμο ερώτημα αφορά όχι μόνο την «κοινωνική αποζημίωση» μέσω ενός μηνιαίου τσεκ, όπως στο «πείραμα» του Άλτμαν, αλλά και την αναδιανομή πλούτου. Όταν οι μηχανές παράγουν τον πλούτο, δεν είναι φυσικό ούτε δίκαιο να περνά μόνο στα χέρια λίγων ιδιωτών ή των εταιρειών. Η αναδιανομή προτείνει ότι η συλλογική παραγωγική ικανότητα πρέπει να ωφελεί ολόκληρη την κοινωνία.
Οι ιδέες που συζητούνται
Οι προτάσεις είναι ποικίλες και συμπληρωματικές. Το καθολικό βασικό εισόδημα παραμένει η πιο γνωστή, αλλά υπάρχουν και άλλες ιδέες που κερδίζουν έδαφος. Μερικοί προτείνουν την επιβολή φόρων στις αυτοματοποιημένες παραγωγές, έτσι ώστε τα κέρδη που προκύπτουν από μηχανές και ρομπότ να επιστρέφουν στην κοινωνία και να στηρίζουν τους πολίτες. Ο Άλτμαν πρωτοπορεί κι εδώ, έχει ήδη προτείνει βασική φορολογία 2,5% στις εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης, με τα κέρδη να διανέμονται στους οικονομικά ασθενέστερους.
Άλλοι, όπως ο Έλον Μασκ, κάνουν λόγο για κοινή ιδιοκτησία στην τεχνολογία. Δηλαδή οι ίδιοι οι πολίτες να έχουν δικαίωμα συμμετοχής και ελέγχου στα συστήματα AI που παράγουν πλούτο, όχι μόνο οι ιδιοκτήτες μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας. Στην περίπτωση αυτή, οι άνθρωποι δεν θα λαμβάνουν ένα μηνιαίο τσεκ, αλλά μετοχές των εταιρειών. Υπάρχει ακόμα η σκέψη για διάφορα κοινωνικά συμβόλαια που θα διασφαλίζουν ότι η πρόοδος δεν αφήνει κανέναν πίσω, είτε με προγράμματα εκπαίδευσης, είτε με επιδόματα που αντισταθμίζουν την έλλειψη εργασίας σε συγκεκριμένους τομείς.
Η κοινή γραμμή είναι ότι η αναδιανομή και η κοινωνική αποζημίωση δεν είναι πολυτέλειες, αλλά προϋποθέσεις για μια λειτουργική κοινωνία σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές παράγουν τον πλούτο. Αυτό αποτελεί μια συγκλονιστική αλλαγή σε συνήθειες που κυριαρχούν στην ανθρώπινη κοινωνία για αιώνες. Η συζήτηση για το μέλλον της εργασίας και της τεχνητής νοημοσύνης δεν αφορά απλώς αν θα υπάρχουν δουλειές για τους ανθρώπους ή θα τις «κλέψουν» όλες τα ρομπότ και οι υπολογιστές. Αφορά κυρίως τον τρόπο που οι άνθρωποι θα οργανώσουν την κοινωνία, τον τρόπο που θα μοιράζεται ο πλούτος και τη διασφάλιση ότι η πρόοδος δεν αφήνει κανέναν πίσω.
Φωτογραφίες: Getty Images / Ideal Image