Από λαχταριστούς χυμούς, μέχρι “μαγικά” επιθέματα για τα πόδια που υπόσχονται θαύματα, η αποτοξίνωση γίνεται η νέα μόδα και στη χώρα μας. Αξίζει τον κόπο;
Εσείς έχετε δοκιμάσει να κάνετε αποτοξίνωση; Αν όχι, σίγουρα ανήκετε στη μειοψηφία που στέκεται κριτικά απέναντι σε ένα μεγάλο κομμάτι του κοινού, το οποίο υιοθετεί διαδοχικά τη μία πρακτική detox μετά την άλλη. Από μια αθώα κούπα ζεστού νερού με λίγες σταγόνες λεμόνι, που δήλωνε ότι πίνει κάθε πρωί το σούπερ μόντελ, Gisele Bündchen πίσω στο μακρινό 2016, μέχρι την σημερινή εποχή των γκουρού ευεξίας του TikTok και των «συμβούλων υγείας» του Instagram, η αποτοξίνωση -δηλαδή η υπόσχεση για καθαρισμό του σώματος από τοξίνες και ανανέωση της υγείας- έχει γίνει μια μεγάλη επιχείρηση.
Από πολύχρωμους χυμούς αποτοξίνωσης και συμπληρώματα με άνθρακα, έως αυτοκόλλητα επιθέματα για τα πόδια που ισχυρίζονται ότι απορροφούν τις τοξίνες ενώ κοιμόμαστε, οι μέθοδοι detoxing πολλαπλασιάζονται συνεχώς στο διαδίκτυο. Ωστόσο, καθώς αυτές οι τάσεις γίνονται viral, επιστήμονες και γιατροί θέτουν όλο και περισσότερο ένα απλό ερώτημα: Λειτουργούν; Και αν όχι, γιατί παραμένουν τόσο δημοφιλείς;
Η κουλτούρα της αποτοξίνωσης
Η έννοια του detoxing δεν αποτελεί καινοτομία του 21ου αιώνα. Πολύ πριν γίνει τάση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, υπήρχε ως ιατρική και φιλοσοφική έννοια, η οποία είχε ρίζες στις αρχαίες θεραπευτικές παραδόσεις. Σε συστήματα όπως η ιατρική του Ιπποκράτη, η Αγιουρβέδα και η παραδοσιακή κινεζική ιατρική, η αποτοξίνωση δεν αφορούσε “γρήγορους καθαρισμούς”, αλλά τη διατήρηση της ισορροπίας -μέσω της διατροφής, της νηστείας, των βοτάνων, της εφίδρωσης και της ανάπαυσης- ώστε το σώμα να μπορεί να θεραπευτεί από μόνο του. Στη μεσαιωνική Ευρώπη αντίστοιχα, πρακτικές όπως η αφαίμαξη και η κάθαρση θεωρούνταν ότι απομάκρυναν τις βλαβερές ουσίες, αντανακλώντας βέβαια την περιορισμένη κατανόηση της φυσιολογίας της εποχής. Αν και πολλές από αυτές τις μεθόδους έχουν από τότε εγκαταλειφθεί ή βελτιωθεί, η βασική ιδέα ότι η υγεία εξαρτάται από την υποστήριξη της φυσικής ικανότητας του σώματος να ρυθμίζει, να επιδιορθώνει και να αποβάλλει τα απόβλητά του, παραμένει.
Σήμερα ωστόσο, στην εποχή της αποθέωσης του wellness και των social media, η αποτοξίνωση έχει αποκτήσει μια πιο ασαφή, σχεδόν ποιητική διάσταση. Για πολλούς σημαίνει «επανεκκίνηση», «καθαρότητα», «επιστροφή στον έλεγχο» και ίσως αυτός να είναι ο βασικός λόγος που γίνεται τόσο εύκολα viral: δεν απευθύνεται μόνο στο σώμα, αλλά και στο ψυχικό βάρος της καθημερινότητας. Συχνά λοιπόν, μια ρουτίνα αποτοξίνωσης υπόσχεται μια πληθώρα από οφέλη όπως βελτίωση της υγείας, επαναφοράς της ενέργειας, της καλής διάθεσης και της σταθεροποίησης του νευρικού μας συστήματος. Πολλοί άνθρωποι, για παράδειγμα, αισθάνονται κουρασμένοι ή απλά θέλουν μια γρήγορη ώθηση για να ξεκινήσουν πιο υγιεινές συνήθειες.
Μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που ισχυρίζεται ότι μια επταήμερη αποτοξίνωση με χυμούς ή τονωτικό με ενεργό άνθρακα θα επαναφέρει το σύστημά τους, είναι συχνά πολύ πιο ελκυστική από την πρόταση του να τρώνε περισσότερα λαχανικά ή να κοιμούνται καλύτερα. Αυτές οι τάσεις αξιοποιούν την πολιτισμική αφήγηση ότι η σύγχρονη ζωή είναι γεμάτη από κρυμμένα “δηλητήρια” που πρέπει να αποβάλλουμε για να νιώθουμε καλά και κάπως έτσι η αποτοξίνωση γίνεται πανάκεια. Αυτό όμως που είναι λιγότερο σαφές -και το οποίο επισημαίνουν οι επιστήμονες- είναι το αν αυτά τα προϊόντα πραγματικά επιτελούν τη λειτουργία που ισχυρίζονται.
Αναζωογονητικό τελετουργικό ή μύθος του μάρκετινγκ;
Οι χυμοί αποτοξίνωσης είναι ίσως το πιο εμβληματικό παράδειγμα της τάσης του detoxing. Πολύχρωμοι, φωτογενείς, γεμάτοι υποσχέσεις για ενέργεια και εσωτερικό “καθαρισμό”, τα φρουτώδη αυτά αφεψίματα παρουσιάζονται συχνά ως ένας τρόπος να «ξεκουράσουμε» το πεπτικό μας σύστημα και να απομακρύνουμε τις τοξίνες που συσσωρεύονται από το άγχος, το μη υγιεινό φαγητό και τη ρύπανση του περιβάλλοντός μας. Στην πράξη, όμως, τα πράγματα είναι πιο σύνθετα. Ενώ είναι αλήθεια ότι οι χυμοί μπορεί να είναι πλούσιοι σε μικροθρεπτικά συστατικά, δεν υπάρχουν ισχυρές επιστημονικές ενδείξεις ότι οι detox χυμοί απομακρύνουν τις τοξίνες από το σώμα με τον τρόπο που ισχυρίζονται οι διαφημίσεις, οι influencers και οι Tiktokers. Απλούστερα σκεφτείτε ότι ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει ήδη ένα εξαιρετικά αποδοτικό σύστημα αποτοξίνωσης, καθώς το ήπαρ φιλτράρει, τα νεφρά αποβάλλουν και το έντερο και οι πνεύμονες κάνουν αδιάκοπα τη δουλειά τους και πως δεν υπάρχει καμία επιστημονική απόδειξη ότι η κατανάλωση χυμών μπορεί να «επιταχύνει» ή να αντικαταστήσει αυτή τη διαδικασία.
Πιο συγκεκριμένα, οι δίαιτες αποτοξίνωσης αυτού του είδους κατηγοριοποιούνται από τους ερευνητές περισσότερο ως δίαιτες μόδας παρά ως νόμιμες θεραπείες, οι οποίες συχνά προωθούνται χωρίς να προσδιορίζεται ποιες τοξίνες απομακρύνονται ή με ποιον τρόπο. Επιπλέον, η απώλεια βάρους από τους χυμούς αυτούς εξηγείται συνήθως από τον περιορισμό των θερμίδων και όχι από την ενισχυμένη αποβολή ρύπων. Μόλις λοιπόν επανέλθει η κανονική διατροφή, το βάρος συνήθως επιστρέφει. Παρά αυτές τις προειδοποιήσεις, εντυπωσιακές φωτογραφίες πριν και μετά και ισχυρισμοί για βελτίωση της ενέργειας συνεχίζουν να κυκλοφορούν ευρέως στο διαδίκτυο. Στην πραγματικότητα, πολλά από τα οφέλη που αναφέρουν οι άνθρωποι μπορεί να προέρχονται από τη μείωση της κατανάλωσης επεξεργασμένων τροφίμων, προστιθέμενων σακχάρων ή αλκοόλ -και όχι από κάποιο μαγικό αποτοξινωτικό αποτέλεσμα.
Ο άνθρακας μας “καθαρίζει”;
Ο ενεργός άνθρακας έχει νόμιμη ιατρική χρήση σε περιπτώσεις οξείας δηλητηρίασης, καθώς συνδέεται με ορισμένες τοξίνες στο πεπτικό σύστημα που αποτρέπουν την απορρόφησή τους. Ωστόσο, η μετατροπή του σε καθημερινά συμπληρώματα και προϊόντα αποτοξίνωσης είναι επιστημονικά αμφίβολη. Οι υποστηρικτές της αποτοξίνωσης με άνθρακα στα κοινωνικά δίκτυα διαφημίζουν οφέλη που κυμαίνονται από καθαρότερη επιδερμίδα έως απώλεια βάρους και αύξηση της ενέργειας.
Ωστόσο, οι ιατρικοί εμπειρογνώμονες απορρίπτουν αυτούς τους ισχυρισμούς, εξηγώντας ότι εάν λαμβάνεται τακτικά, ο ενεργός άνθρακας μπορεί να απορροφήσει όχι μόνο ανεπιθύμητες ουσίες, αλλά και θρεπτικά συστατικά και φάρμακα, μειώνοντας ενδεχομένως την αποτελεσματικότητά τους. Επιπλέον, δεν υπάρχουν αξιόπιστα στοιχεία ότι η τακτική χρήση συμπληρωμάτων άνθρακα βοηθά τον οργανισμό να αποβάλλει τις περιβαλλοντικές τοξίνες ή βελτιώνει τη μακροπρόθεσμη υγεία. Ο άνθρακας μπορεί ακόμη και να εγκυμονεί κινδύνους όταν συνδυάζεται με χρόνιες χρήσεις φαρμάκων ή όταν λαμβάνεται χωρίς ιατρική επίβλεψη.
Αποτοξίνωση από τα πόδια
Μία από τις πιο παράξενες τάσεις βέβαια, αφορά τα αποτοξινωτικά επιθέματα ποδιών -αυτοκόλλητα επιθέματα που εφαρμόζονται στα πέλματα των ποδιών κατά τη διάρκεια της νύχτας και διατίθενται στην αγορά με την υπόσχεση ότι απομακρύνουν τις τοξίνες μέσω του δέρματος. Όταν αφαιρούνται το πρωί, τα επιθέματα συχνά εμφανίζονται σκούρα ή αποχρωματισμένα, μια μεταμόρφωση που προβάλλεται ως απόδειξη της απομάκρυνσης των τοξινών.
Η ιδέα ότι το σώμα αποβάλλει τοξίνες μέσω των πελμάτων κατά τη διάρκεια της νύχτας ακούγεται σχεδόν μαγική. Ωστόσο, επιστημονικές αξιολογήσεις δεν βρίσκουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι αυτά τα επιθέματα λειτουργούν με τον τρόπο που υπόσχονται οι κατασκευαστές. Ρυθμιστικοί φορείς όπως η Ομοσπονδιακή Επιτροπή Εμπορίου των ΗΠΑ έχουν λάβει μέτρα κατά των πωλητών για παραπλανητική διαφήμιση, ενώ ιατρικοί οργανισμοί επισημαίνουν ότι δεν υπάρχει καμία φυσιολογική διαδικασία μέσω της οποίας οι τοξίνες απομακρύνονται επιλεκτικά μέσω των ποδιών σε ένα αυτοκόλλητο επίθεμα. Πιο συγκεκριμένα, ο αποχρωματισμός που παρατηρείται στα χρησιμοποιημένα επιθέματα, οφείλεται συνήθως σε χημικές αντιδράσεις του υλικού με την υγρασία και τη θερμότητα και όχι σε αποβολή τοξινών από το σώμα.
Γιατί λατρεύουμε την αποτοξίνωση;
Αν και δεν υπάρχει, λοιπόν, επιστημονική τεκμηρίωση για την αποτελεσματικότητα των πρακτικών αποτοξίνωσης, οι τάσεις του detoxing γίνονται ανάρπαστες. Γιατί; Εδώ, η δύναμη του placebo και της τελετουργίας παίζει καθοριστικό ρόλο. Η πράξη του να φροντίζεις τον εαυτό σου, να αφιερώνεις χρόνο σε μια ρουτίνα χαλάρωσης, μπορεί πράγματι να βελτιώσει την αίσθηση ευεξίας -όχι όμως μέσω της αποτοξίνωσης αλλά μέσω της ψυχολογικής αποφόρτισης. Επιπλέον, οι viral αναρτήσεις για την αποτοξίνωση συχνά αξιοποιούν συναισθηματικά κίνητρα, όπως την επιθυμία να νιώθουμε πιο ελαφριοί ή να έχουμε τον έλεγχο της υγείας μας με μικρές, γρήγορες και αποτελεσματικές ρουτίνες, που βέβαια δεν είναι από μόνες τους αρκετές ή -σε κάποιες περιπτώσεις- δεν βοηθούν καν, για να αισθανθούμε σωματική ευεξία.
Αντί λοιπόν να βασιζόμαστε σε γρήγορες λύσεις, οι περισσότεροι επαγγελματίες υγείας συνιστούν στρατηγικές βασισμένες σε αποδεικτικά στοιχεία που υποστηρίζουν πραγματικά την ευεξία όπως:
-Προτεραιότητα σε μια ισορροπημένη διατροφή με άφθονα ολόκληρα τρόφιμα και φυτικές ίνες
-Διατήρηση επαρκούς ενυδάτωσης
-Τακτική άσκηση και καλός ύπνος
-Μείωση των επεξεργασμένων τροφίμων, της προστιθέμενης ζάχαρης και της υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ.
Αυτές οι συνήθειες ενισχύουν την έμφυτη ικανότητα του σώματός μας να διατηρεί την ομοιόσταση και να απομακρύνει τα απόβλητά του, χωρίς την ανάγκη για προϊόντα και viral συνταγές που μας προσφέρουν την ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να διορθώσουμε όσα μας βαραίνουν με μια αγορά, με ένα challenge επτά ημερών ή με ένα προϊόν που χωράει στο κομοδίνο μας.
Φωτογραφίες: 123RF