Η βία ως καλλιτεχνικό γεγονός. Ο Goya την έκλεισε στους τοίχους του. Ο Banksy την έκανε δημόσιο αγαθό.
Ένας άνδρας με λευκό πουκάμισο ανοίγει τα χέρια μπροστά στα όπλα των στρατιωτών. Είναι η κεντρική μορφή του πίνακα με τίτλο «Η 3η Μαΐου 1808 στη Μαδρίτη», που ζωγράφισε ο κορυφαίος Ισπανός ζωγράφος Φρανθίσκο Goya, το 1814. Σκοτεινά χρώματα και ωμή βία. Στο έργο αποτυπώνεται η εκτέλεση Ισπανών εξεγερμένων και πολιτών από τα γαλλικά στρατεύματα του Ναπολέοντα, μετά την εξέγερση της Μαδρίτης. Το έργο βρίσκεται στο Μουσείο του Prado, στην ισπανική πρωτεύουσα.
Δύο αιώνες αργότερα κοιτάμε έναν τοίχο. Πάνω του υπάρχει η ζωγραφιά διαδηλωτή με υψωμένο χέρι. Στην παλάμη μοιάζει να βαστά μολότοφ. Όμως αντί για αυτοσχέδια βόμβα, ο Βρετανός καλλιτέχνης του γκραφίτι, Banksy, τοποθετεί στη χούφτα του ήρωά του ένα μπουκέτο λουλούδια. Ποιος είναι ο Banksy; Ήρθε από την κουλτούρα του δρόμου. Είναι ζωγράφος; Είναι. Τα έργα του έχουν μπει στις γκαλερί, πωλούνται σε δημοπρασίες. Η παραπάνω εικόνα με τον εξεγερμένο νέο που πετά λουλούδια είναι το έργο του «Love is in the Air». Μια στένσιλ/γκράφιτι δημιουργία που πρωτοεμφανίστηκε σε τοίχο στο Beit Sahour, κοντά στη Βηθλεέμ, το 2003.
Δύο εικαστικοί καλλιτέχνες δύο διαφορετικών εποχών που καταφέρνουν το ίδιο: να αναγκάσουν το κοινό να κοιτάξει έναν βίαιο κόσμο ως καλλιτεχνικό γεγονός. Ο Goya σπρώχνει τον θεατή να κοιτάξει το ανθρώπινο έρεβος. Από την άλλη, ο Banksy μετατρέπει την κρατική βία σε ποπ σύμβολο. Ο δικός του καμβάς είναι το τσιμέντο των αστικών πολυκατοικιών και οι μισογκρεμισμένοι τοίχοι βομβαρδισμένων πόλεων. Ο αόρατος Banksy καταγράφει τον ενεστώτα μας. Απευθύνεται σε ένα κοινό που ηδονοβλεπτικά παρακολουθεί την ηθική και αισθητική του παρακμή. Οι εικόνες του είναι ειρωνικές, άμεσες, τάχιστα αναγνωρίσιμες.
Goya: Ο αμοράλ ζωγράφος του βασιλιά;
Το καλλιτεχνικό ταλέντο του Goya έγινε γρήγορα ορατό. Στα σαράντα του διορίστηκε ζωγράφος του Καρόλου Γ΄ και το 1789 έγινε ζωγράφος της αυλής του Καρόλου Δ΄. Το 1799 είχε φτάσει στη θέση του πρώτου ζωγράφου της ισπανικής αυλής. «Έχω πλέον εξασφαλίσει έναν αξιοζήλευτο τρόπο ζωής, και αν κάποιος θέλει κάτι από μένα πρέπει να έρθει σε μένα». (Goya, επιστολή στον Μαρτίν Θαπατέρ, 1 Αυγούστου 1786, The Morgan Library & Museum). Το 1808 τα στρατεύματα του Ναπολέοντα εισέβαλαν στην Ισπανία. Στον ισπανικό θρόνο εγκαταστάθηκε ο αδελφός του Ναπολέοντα, Ιωσήφ Βοναπάρτης. Η εξέγερση της Μαδρίτης άνοιξε έναν πόλεμο που κράτησε μέχρι το 1814.
Ο Goya αποδοκίμαζε τις θηριωδίες του πολέμου, αλλά παρέμεινε στη Μαδρίτη. Αν και Ισπανός, ορκίστηκε πίστη στον Γάλλο εισβολέα και ζωγράφισε πρόσωπα του γαλλικού καθεστώτος. Μετά την επιστροφή των Βουρβόνων, της βασιλικής δυναστείας που επανήλθε στον ισπανικό θρόνο με τον Φερδινάνδο Ζ΄, ζωγράφισε την εξέγερση και τις εκτελέσεις των Ισπανών από τους Γάλλους. Στη σειρά χαρακτικών «Οι συμφορές του πολέμου» (Los desastres de la guerra) δεν ενδιαφέρεται να κατασκευάσει ήρωες. Το αντίθετο. Περιγράφει την ακραία οδύνη που προκαλεί ο πόλεμος. Σώματα κρέμονται από δέντρα. Άνθρωποι εκτελούνται. Άμαχοι πεθαίνουν από την πείνα. «Το είδα». (Goya, «Yo lo vi», χαρακτικό αρ. 44, Οι Συμφορές του Πολέμου, περ. 1810–1814). Η σειρά δεν δημοσιεύθηκε όσο ζούσε ο δημιουργός της. Ο Goya είχε το παράδοξο προνόμιο να γνωρίζει την εξουσία από μέσα και ταυτόχρονα να παρατηρεί την ανελέητη σκληρότητα που αφήνει στο πέρασμά της.
Banksy: Ο άνθρωπος χωρίς πρόσωπο
Ποιος είναι ο Banksy; Αναδύθηκε από τη γκράφιτι σκηνή του Μπρίστολ, τη δεκαετία του 1990. Η ταυτότητά του δεν έχει επιβεβαιωθεί δημόσια, παρότι έρευνα του Reuters το 2026 τον ταυτοποίησε ως Robin Gunningham. Για τον Banksy ισχύει σχεδόν το αντίστροφο από τον Goya. Δεν μπήκε στην τέχνη από το παλάτι ή τη σχολή καλών τεχνών. Μπήκε από τον δρόμο. Στον Guardian το 2003 εξηγούσε ότι στράφηκε στα στένσιλ επειδή δεν ήταν ιδιαίτερα καλός με το σπρέι. «Το Άγιο Δισκοπότηρο είναι να ξοδεύεις λιγότερο χρόνο για να φτιάξεις την εικόνα, απ’ όσο χρειάζεται ο κόσμος για να την κοιτάξει». (Banksy, The Guardian, 17 Ιουλίου 2003).
«Οι άνθρωποι που διοικούν τις πόλεις μας δεν καταλαβαίνουν το graffiti, επειδή πιστεύουν ότι τίποτα δεν έχει δικαίωμα να υπάρχει αν δεν αποφέρει κέρδος». (Banksy, Wall and Piece, 2005). Το 2005 ο Banksy πήγε στη Δυτική Όχθη και άφησε εννέα στένσιλ έργα και τοιχογραφικές παρεμβάσεις πάνω και γύρω από την ισραηλινή περίφραξη. Σε ένα από αυτά, δύο παιδιά παίζουν μπροστά σε ένα άνοιγμα που αποκαλύπτει μια ειδυλλιακή παραλία. Είκοσι χρόνια αργότερα, η εικόνα διαβάζεται αλλιώς. Θυμίζει την πρόταση του Ντόναλντ Τραμπ για μια Γάζα μεταμορφωμένη σε διεθνή παραθαλάσσιο προορισμό. Ο ίδιος χαρακτήρισε το τείχος «την πιο πολιτικά άδικη κατασκευή στον κόσμο». (Banksy, συνέντευξη στο Zoo, 2005, όπως παρατίθεται στον Guardian). «Όταν πηγαίνεις σε μια γκαλερί τέχνης, είσαι απλώς ένας τουρίστας που κοιτάζει την τροπαιοθήκη μερικών εκατομμυριούχων». (Banksy, Wall and Piece, 2005).
Ο Goya δείχνει τι συμβαίνει στο ανθρώπινο σώμα όταν η πολιτική αποτυγχάνει και ακολουθεί ο πόλεμος. Η σάρκα τραυματίζεται, ακρωτηριάζεται, πεθαίνει. Η ζωή στη μάχη γίνεται ένα ανελέητο βασανιστήριο. Το έργο του Banksy παίζει με τις γρήγορες εντυπώσεις. Είναι πλεονέκτημα στην εποχή της ψηφιακής κυκλοφορίας της εικόνας. Είναι όμως και περιορισμός. Το σύμβολο κινδυνεύει να γίνει καταναλωτικό προϊόν, αφυδατωμένο από την πραγματικότητα που περιγράφει. Τι μένει; Ένα καθόλου βολικό συμπέρασμα. Στην εποχή μας ο καπιταλισμός μπορεί να γίνει τόσο φιλόξενος ώστε να χωρά κάθε δήλωση. Θα λατρέψει ακόμα και εκείνη που τον καταγγέλλει.
Όταν η εξέγερση αποκτά τιμή
Ο Banksy έγινε ένας από τους ακριβότερους σύγχρονους καλλιτέχνες σατιρίζοντας τους θεσμούς. Το 2018, αμέσως μετά την πώληση του «Girl with Balloon» στον Sotheby’s, για λίγο περισσότερο από ένα εκατομμύριο λίρες, μηχανισμός κρυμμένος στην κορνίζα άρχισε να καταστρέφει το έργο. Το μισοκατεστραμμένο έργο ονομάστηκε «Love is in the Bin». Το 2021 πουλήθηκε για 18,582 εκατ. λίρες, περίπου 21,8 εκατ. ευρώ τότε. Η χειρονομία αυτοκαταστροφής, που γελοιοποιούσε την αγορά της , εκτόξευσε την τιμή του ίδιου του έργου. Οι περίφημες «Μαύρες Ζωγραφιές» του Goya δεν δημιουργήθηκαν για να εκτεθούν. Τις ζωγράφισε απευθείας στους εσωτερικούς τοίχους της Quinta del Sordo. Δύο αιώνες αργότερα, ο τοίχος επιστρέφει με εντελώς διαφορετική λειτουργία. Για τον Goya ήταν ιδιωτικός χώρος δημιουργίας, ακατάλληλος για το βλέμμα του κοινού. Για τον Banksy είναι δημόσια επιφάνεια, μέσο μετάδοσης και πολιτική αρένα.
Ανάμεσα στον Goya και στον Banksy βρίσκονται δύο αιώνες αλλαγών στην πολιτική, στα μέσα, στην αγορά. Η βία δεν εξαφανίστηκε. Άλλαξε δραματικά ο τρόπος με τον οποίο η τέχνη μπορεί να τη μετατρέψει σε εικόνα. Μια παραδοξότητα. Συχνά το κοινό στέκεται μπροστά της με την αυτοπεποίθηση πως βλέπει ένα καλλιτεχνικό έργο και μόνο.
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum, @ sothebys.com