Σε έναν κόσμο όπου η εργασία αποϋλοποιείται, ένα νέο είδος «γραφείου» εξαπλώνεται σιωπηλά: οι εργαζόμενοι στα scam centers.
Η εξαπάτηση έχει μακραίωνο βιογραφικό. Οι scammers -οι απατεώνες του διαδικτύου- είναι η πιο προχωρημένη της μορφή. Δεν υπάρχουν στον χάρτη της επίσημης οικονομίας, λειτουργούν, όμως, σαν μέρος της. Μπορεί κανείς να τους δει και σαν εργαζόμενους πλήρους απασχόλησης. Συλλέγουν τις καταναλωτικές μας πράξεις, αναλύουν τα προφίλ μας και ο στόχος είναι ένας. Αρχικά να αποκτήσουν πρόσβαση στους τραπεζικούς μας λογαριασμούς. Αμέσως μετά να τους αδειάσουν. Ποιος είπε πως αυτή η διαδικασία δεν μπορεί να αποκτήσει διαστάσεις εργασίας πλήρους απασχόλησης; Οι scammers έχουν βάρδιες, έχουν στόχους και η απόδοσή τους αξιολογείται. Εργάζονται σε scam centers.
Πριν φωτίσουμε το εργασιακό αντικείμενο των εργατών της ψηφιακής εξαπάτησης, αξίζει μια ματιά στο πλαίσιο στο οποίο αναπτύσσονται. Οι εργαζόμενοι στα scam centers θα λέγαμε ότι μοιάζουν πολύ με εκείνους των call centers. Μιλάμε για οργανωμένες μονάδες παραγωγής εξαπάτησης-μια παράλληλη οικονομία απλωμένη σε όλο τον πλανήτη που μιμείται τη νόμιμη σχεδόν σε κάθε της πτυχή.
Η Νοτιοανατολική Ασία, η «Silicon Valley» των scam centers
Η γεωγραφία τους δεν είναι τυχαία. Σε χώρες που οι ρυθμιστικοί μηχανισμοί είναι αδύναμοι, συχνά απρόθυμοι να ασχοληθούν με το ηλεκτρονικό έγκλημα, δημιουργούνται τα κατάλληλα περιβάλλοντα εγκατάστασής τους. Η Σιχανούκβιλ στην Καμπότζη αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα: μια πόλη που μέσα σε λίγα χρόνια μετατράπηκε από τουριστικός προορισμός σε κόμβο ψηφιακής απάτης. Πίσω από τις προσόψεις ψηλών, άχρωμων κτιρίων λειτουργούν ολόκληρα δίκτυα που απευθύνονται σε θύματα χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά τους.
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται σε τμήματα της Μιανμάρ, του Λάος και των Φιλιππίνων, ενώ η δραστηριότητα επεκτείνεται και στη Δυτική Αφρική, σε χώρες όπως η Νιγηρία και η Γκάνα. Οι scammers είναι ένα αποκεντρωμένο σύστημα που μετακινείται όπου βρίσκει τις κατάλληλες συνθήκες -όπως ακριβώς κάθε άλλη μορφή διεθνοποιημένης δραστηριότητας.
Κάθε ηλεκτρονικός τραπεζικός λογαριασμός, μια ευκαιρία απάτης
Η αγορά δεν αδειάζει ποτέ από «ευκαιρίες». Οι εργάτες των scam centers έχουν ειδικευτεί στη μέθοδο εντοπισμού και ανάγνωσης των θυμάτων τους. Η διαδικασία δεν θυμίζει εγκληματική ενέργεια. Το οργανόγραμμά της μοιάζει περισσότερο με στοχευμένη καμπάνια marketing. Δεδομένα από κοινωνικά δίκτυα, επαγγελματικές πλατφόρμες και διαρροές βάσεων δεδομένων συνδυάζονται για να σχηματίσουν ένα λεπτομερές, σχεδόν προβλέψιμο προφίλ του θύματος. Οι αλγόριθμοι γνωρίζουν τις ευαλωτότητές μας. Οι διαστάσεις των καταναλωτικών μας επιθυμιών είναι πλέον ελεύθερες προς ανάγνωση στο διαδίκτυο.
Οι scammers δεν μοιάζουν με τις συμμορίες που κλέβουν τσάντες στο μετρό. Μπορεί να έχουν πέσει και οι ίδιοι θύματα μικροαπατεώνων ή νταήδων της γειτονιάς. Το επαγγελματικό τους αντικείμενο είναι το παγκοσμιοποιημένο κοινό των καταναλωτών. Και ακριβώς γι’ αυτό συγκεντρώνονται στην απόσταξη της στατιστικής. Αναλύουν τους στόχους τους και γνωρίζουν τις επιθυμίες και τους φόβους τους.
Εμείς, τα θύματα
Ένα προφίλ μας στο LinkedIn μπορεί να υποδηλώνει επενδυτικό ενδιαφέρον. Ένας λογαριασμός στο Instagram μπορεί να αποκαλύπτει συνήθειες κατανάλωσης. Μια σειρά από αναρτήσεις στο Facebook μπορεί να δείχνει μοναξιά ή ανάγκη για επικοινωνία. Για τους scammers τα στοιχεία αυτά δεν αντιμετωπίζονται ως πληροφορίες, αλλά ως είσοδοι σε σενάριο. Οι εργαζόμενοι στα scam centers δεν αυτοσχεδιάζουν -ακολουθούν δομημένες μεθοδολογίες, προσαρμόζοντας κάθε φορά την αφήγηση. Η προσέγγιση είναι σχεδόν πάντα σταδιακή. Ξεκινά με κάτι ασήμαντο: ένα μήνυμα που μοιάζει τυχαίο, μια ευγενική συνομιλία, μια «λάθος» επαφή. Στη συνέχεια χτίζεται η εμπιστοσύνη, αργά, υπομονετικά. Σε ορισμένες περιπτώσεις διαρκεί εβδομάδες. Όταν ολοκληρωθεί, η οικονομική εκμετάλλευση μοιάζει σχεδόν φυσική εξέλιξη της σχέσης.
Οι μορφές που παίρνει αυτή η διαδικασία είναι πολλαπλές: επενδυτικές ευκαιρίες που υπόσχονται υψηλές αποδόσεις, πλατφόρμες που μιμούνται νόμιμες εφαρμογές, ρομαντικές σχέσεις που μετατρέπονται σε οικονομικές απαιτήσεις. Στα πιο εξελιγμένα σχήματα, χρησιμοποιούνται ακόμη και τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης για τη δημιουργία πειστικών ταυτοτήτων και τη διαχείριση μαζικών συνομιλιών.
Στα scam centers η οργάνωση είναι αυστηρή
Οι ρόλοι είναι διακριτοί: άλλοι εντοπίζουν στόχους, άλλοι αναλαμβάνουν την επικοινωνία, άλλοι διαχειρίζονται τις συναλλαγές. Η απόδοση μετριέται, συγκρίνεται, επιβραβεύεται. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα στη Νοτιοανατολική Ασία, έχουν καταγραφεί και πιο σκοτεινές πτυχές -εργαζόμενοι που δεν βρίσκονται εκεί από επιλογή, αλλά από εξαναγκασμό.
Το οικονομικό αποτύπωμα αυτής της δραστηριότητας είναι τεράστιο και δύσκολα μετρήσιμο. Οι απώλειες εκτιμώνται παγκοσμίως σε 50 έως 100 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, ενώ μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες ξεπερνούν τα 10 δισεκατομμύρια. Ορισμένες εκτιμήσεις ανεβάζουν το πραγματικό μέγεθος ακόμη υψηλότερα, πάνω από τα 150 δισεκατομμύρια δολάρια, αν συνυπολογιστεί το μέρος της δραστηριότητας που δεν καταγράφεται ποτέ. Δεν πρόκειται απλώς για απώλειες μεμονωμένων θυμάτων, αλλά για μια συνεχή ανακατανομή πλούτου σε μια αόρατη οικονομία.
Σε αυτό το περιβάλλον, η προστασία του καταναλωτή δεν είναι απλώς θέμα προσοχής, αλλά θέμα επίγνωσης. Τα scam centers δεν βασίζονται στην τύχη -βασίζονται στη συνήθεια, στην αδράνεια, στην υπερβολική εμπιστοσύνη. Κάθε μήνυμα που μοιάζει «αθώο», κάθε link που φαίνεται γνώριμο, κάθε ψηφιακή επαφή που χτίζει οικειότητα, μπορεί να αποτελεί μέρος μιας σχεδιασμένης προσέγγισης. Η άμυνα δεν είναι τεχνική, είναι κυρίως νοητική. Να αμφισβητείς, να καθυστερείς, να διασταυρώνεις. Όσοι απασχολούνται στα scam centers γνωρίζουν ότι η εμπιστοσύνη είναι το βασικό νόμισμα, γιατί το χτίσιμο ή η απώλειά της στη σχέση τους με τα θύματα κοστίζει περισσότερο από οποιαδήποτε συναλλαγή.
Και ίσως εκεί βρίσκεται το ουσιαστικό ερώτημα. Τα scam centers δεν είναι μια εξαίρεση του συστήματος -είναι η αντανάκλασή του. Χρησιμοποιούν τα ίδια εργαλεία, τις ίδιες τεχνικές, την ίδια λογική στόχευσης που χρησιμοποιεί και η νόμιμη ψηφιακή οικονομία. Η διαφορά δεν βρίσκεται στη μέθοδο, αλλά στην πρόθεση. Καθώς η εμπιστοσύνη μετατρέπεται σε βασικό νόμισμα της ψηφιακής εποχής, η εκμετάλλευσή της γίνεται ολοένα και πιο αποδοτική. Και όσο το σύστημα συνεχίζει να βασίζεται σε αυτήν, οι δομές που την υπονομεύουν δεν θα εξαφανιστούν αλλά θα εξελίσσονται μαζί του.
Εισαγωγική φωτογραφία: 123RF