Έζησαν σε διαφορετικές εποχές, είχαν διαφορετικά θεωρητικά εργαλεία και όμως, επιστρέφοντας στο έργο τους, είναι φορές που νιώθουμε λες και συνομιλούν στο ίδιο τραπέζι.
Η παραγωγή, η προέλευση και η εννοιολόγηση του ατομικού κέρδους, η διαμόρφωση της σχέσης των ανθρώπων με τις εξουσίες που γεννιούνται και ενηλικιώνονται στις κοινωνίες απασχόλησαν έντονα το έργο τους. Ο Σκωτσέζος φιλόσοφος Άνταμ Σμιθ, καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Γλασκώβης, συγγραφέας και θεμελιωτής της πολιτικής οικονομίας, πέθανε στο Εδιμβούργο το 1790. Το όνομά του αστράφτει ως brand name της φιλελεύθερης ιδέας. Μίλησε για τον διπλό ρόλο που καλείται να ενσαρκώσει το άτομο. Η ευημερία του αποκτά νόημα όταν συνδέεται και με την ευημερία του συνόλου.
Από την άλλη, ο γλωσσολόγος, φιλόσοφος και συγγραφέας Νόαμ Τσόμσκι γεννήθηκε στη Φιλαδέλφεια το 1928. Πολλοί τον αναγνωρίζουν και ως πολιτικό ακτιβιστή. Ο ομότιμος καθηγητής του MIT και καθηγητής Γλωσσολογίας στο πανεπιστήμιο της Αριζόνα, πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της δημόσιας ζωής του επανανοηματοδοτώντας τις λέξεις με τις οποίες η εξουσία αυτοπεριγράφεται, νομιμοποιώντας τον εαυτό της στο παρόν: «ελευθερία», «δημοκρατία», «αγορά», «ασφάλεια», «τρομοκρατία», «προπαγάνδα».
Μια ιδεολογική και φιλοσοφική σύνδεση
Οι φιλοσοφικές και συγγραφικές καταθέσεις του Τσόμσκι δεν πήραν τη σκυτάλη από εκείνες του Σμιθ. Αυτό θα ήταν αδύνατο. Ανάμεσα στα έργα τους παρεμβάλλονται δύο αιώνες, μία βιομηχανική επανάσταση, δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και η εμφάνιση της πολυεθνικής εταιρείας. Ο Σμιθ έρχεται από τον σκωτσέζικο Διαφωτισμό του 18ου αιώνα, όταν οι δυτικές κοινωνίες άρχισαν να προσεγγίζουν τον κόσμο όχι ως συνέχεια μιας θεϊκής δημιουργίας, αλλά ως ανθρώπινη κατασκευή μέσα στην οποία αναπτύσσονται η επιθυμία, οι θεσμοί, το συμφέρον, οι κοινωνικές τάξεις και οι ηθικές κρίσεις.
Ο Τσόμσκι έρχεται από τον 20ό αιώνα. Από την περίοδο κατά την οποία τα τηλεοπτικά δίκτυα γιγαντώθηκαν, τα εταιρικά λόμπι όχι απλώς συντονίστηκαν με τις πολιτικές αποφάσεις αλλά τις διαμόρφωσαν. Ο Σμιθ έγραψε τη «Θεωρία των ηθικών συναισθημάτων» το 1759 και τον «Πλούτο των Εθνών» το 1776. Περιγράφει έναν άνθρωπο ο οποίος, επιδιώκοντας τη δική του ασφάλεια και το δικό του οικονομικό όφελος, μπορεί, χωρίς να το σχεδιάζει, να συμβάλει σε ένα ευρύτερα χρήσιμο αποτέλεσμα. Οι τιμές, η προσφορά, η ζήτηση και οι αποφάσεις χιλιάδων ανθρώπων συντονίζουν την οικονομική ζωή χωρίς να υπάρχει ένας κεντρικός σκηνοθέτης.
«[Ο άνθρωπος], επιδιώκοντας το δικό του συμφέρον, προωθεί συχνά αποτελεσματικότερα το συμφέρον της κοινωνίας απ’ όσο θα το προωθούσε αν πραγματικά σκόπευε να το υπηρετήσει» (Ο πλούτος των εθνών, 1776). Ως σήμερα, οι απόψεις του Σμιθ ακούγονται σαν γλυκιά, επιδοκιμαστική ηχώ στους λάτρεις της ελεύθερης αγοράς. Το άτομο, η ελευθερία, η επιτυχία, η απαραίτητη σύνδεσή του με την πρόοδο της κοινωνίας. Ο Σμιθ έγραψε: «Όσο εγωιστής κι αν θεωρηθεί ο άνθρωπος, υπάρχουν μέσα στη φύση του αρχές που τον κάνουν να ενδιαφέρεται για την τύχη των άλλων […]» (Η θεωρία των ηθικών συναισθημάτων, 1759).
Ο Τσόμσκι, μαζί με τον Έντουαρντ Χέρμαν, έγραψε το 1988 την «Κατασκευή της συναίνεσης». Δεν περιέγραψαν τη σκοτεινή αίθουσα όπου υπουργοί, εκδότες και διευθυντές ειδήσεων συναρμολογούν τα fake news της επόμενης ημέρας. Υποστήριξαν κάτι πιο άβολο: ότι ένα σύστημα μπορεί να παράγει και να απαιτεί τη συμμόρφωση των πολιτών στις εντολές του χωρίς να τους διατάζει. «Η πρώτη ύλη των ειδήσεων πρέπει να περάσει μέσα από διαδοχικά φίλτρα, αφήνοντας μόνο το καθαρισμένο υπόλειμμα που είναι κατάλληλο για δημοσίευση» (Η κατασκευή της συναίνεσης, 1988). Ο Τσόμσκι έγραψε επίσης: «Η προπαγάνδα είναι για τη δημοκρατία ό,τι είναι το γκλομπ για το ολοκληρωτικό κράτος» (Media Control, 1991). Για τον Τσόμσκι, η εξουσία στις σύγχρονες δημοκρατίες δεν χρειάζεται να εμφανίζεται πάντοτε με την αυστηρή στολή του κράτους. Μπορεί να φορά το κοστούμι της εταιρείας. Περιγράφει τις μεγάλες επιχειρήσεις ως ιδιωτικές τυραννίες: ιεραρχικές δομές στις οποίες η δύναμη συγκεντρώνεται στην κορυφή και οι εντολές κατεβαίνουν βαθμίδα προς βαθμίδα. «Μια εταιρεία είναι μια τυραννία. Η εξουσία βρίσκεται στην κορυφή και οι εντολές κατεβαίνουν βαθμίδα προς βαθμίδα» (On Institutional Stupidity, 2014).
Ο Σμιθ αναζητά τον τρόπο με τον οποίο άνθρωποι, διεκδικώντας ο καθένας το συμφέρον του, μπορούν τελικά να υπηρετήσουν το κοινό καλό. Να γεμίσουν μια πόλη με αγαθά επιβίωσης, όπως ψωμί, υφάσματα, εργαλεία και εργασία. Ο Τσόμσκι αναρωτιέται και ερευνά τα πολλά «γιατί» που οδηγούν τις κοινωνίες ελεύθερων πολιτών να αποδέχονται ως αυτονόητο αυτό που συμφέρει τους ισχυρούς.
Σμιθ και Τσόμσκι. Τι τους χωρίζει;
Ο Σμιθ στέκεται απέναντι στον κόσμο όπου η καταγωγή καθόριζε τη θέση του ανθρώπου και το κράτος μοίραζε εμπορικά προνόμια στους εκλεκτούς του. Η αγορά, στα μάτια του, θα μπορούσε να είναι μια πραγματική πιθανότητα να σπάσει την αλυσίδα που κρατούσε τον πλούτο και την εξουσία ως κληρονομικό δικαίωμα μιας κάστας. Ο Σμιθ κοιτάζει την αγορά ως πιθανή έξοδο από την παλιά εξουσία. Ο Τσόμσκι κοιτάζει τους νικητές της αγοράς όταν έχουν γίνει η νέα εξουσία. Ο άνθρωπος του Άνταμ Σμιθ δεν είναι ένας κομψά ντυμένος λύκος που μπαίνει στην αγορά για να καταβροχθίσει τους άλλους. Επιθυμεί το συμφέρον του, αλλά ταυτόχρονα θέλει να θεωρείται δίκαιος, άξιος, κοινωνικά αποδεκτός. «Επιθυμούμε όχι μόνο να μας αγαπούν, αλλά και να είμαστε άξιοι αγάπης» (Η θεωρία των ηθικών συναισθημάτων, 1759).
Στον «Πλούτο των Εθνών», ο Σμιθ ξεκινά από ένα ταπεινό αντικείμενο: την καρφίτσα. Ένας εργάτης μόνος του θα κατασκεύαζε ελάχιστες. Όταν, όμως, η εργασία χωρίζεται σε επιμέρους κινήσεις —άλλος τραβά το σύρμα, άλλος το κόβει, άλλος σχηματίζει την αιχμή— η παραγωγή εκτοξεύεται. Στο δικό του παραγωγικό όραμα, ο εργάτης ειδικεύεται. Και επειδή συμβαίνει αυτό, η παραγωγή επιταχύνεται. Τα αγαθά πολλαπλασιάζονται. Ο Σμιθ μελετά πώς η αγορά μπορεί να πολλαπλασιάσει το όφελος των ιδιωτών και, τελικά, τον συνολικό κοινωνικό πλούτο. Ο Τσόμσκι εξετάζει τι συμβαίνει όταν οι νικητές της αγοράς αποκτούν αρκετή δύναμη ώστε να γράφουν τους κανόνες της.
Σμιθ και Τσόμσκι. Τι τους ενώνει τελικά;
Η δυσπιστία απέναντι στους ισχυρούς. Η πεποίθηση ότι η οικονομία δεν μπορεί να αποσπαστεί από την ηθική. Η επίγνωση ότι η συγκέντρωση δύναμης δεν διαφθείρει μόνο τους θεσμούς αλλά βάζει φρένο στη δημιουργική φαντασία του ανθρώπου για όσα θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά. Η αγορά ελευθερώνει ή οργανώνει την εξουσία; Για τον Σμιθ, η αγορά είναι η ευκαιρία των κοινωνιών να αποδεσμευτούν από τα κληρονομικά προνόμια, τα μονοπώλια και την οικονομία των εκλεκτών. Για τον Τσόμσκι, ένα χρυσό γκέτο που μέσα του κατοικούν εταιρείες, κυβερνήσεις και η ελίτ των μίντια. Ο Σμιθ περιέγραψε τη σχέση ανάμεσα στην ατομική φιλοδοξία και στην ευημερία των πολλών. Ίσως ο Τσόμσκι να συμφωνούσε μαζί του, αν ζούσε σε μια άλλη εποχή. Του έτυχε, όμως, η εποχή στην οποία η εμμονική προσήλωση των ισχυρών στην παραγωγή κέρδους δεν έχει χρόνο για το κοινωνικό όραμα.
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum