Πίσω από τη δημοφιλή βασιλομήτωρ υπήρχε μια γυναίκα με ισχυρή θέληση, βαθιά ταξική συνείδηση και ακλόνητες αντιλήψεις για το βασιλικό καθήκον.
Το χαμόγελο υπήρξε ένα από τα αποτελεσματικότερα προσόντα της Ελισάβετ Μπόουζ-Λάιον. Σε μια βασιλική οικογένεια μαθημένη στη συναισθηματική συστολή και στην επισημότητα, εκείνη έμοιαζε προσιτή, ζωηρή, πρόθυμη να ανταλλάξει μια κουβέντα. Η μετέπειτα βασιλομήτωρ κατέκτησε μια θέση στη βρετανική καθημερινότητα που διατήρησε επί δεκαετίες. Η οικειότητα, ωστόσο, συνυπήρχε με μια ισχυρή προσωπικότητα. Το 1959, ύστερα από ένα δείπνο μαζί της και με τη Μαρία Κάλλας, ο φιλόσοφος Αϊζάια Μπερλίν σημείωνε πόσο τον είχε αιφνιδιάσει η δύναμη του χαρακτήρα της.
Γεννημένη το 1900, ένατη από τα δέκα παιδιά των μετέπειτα κόμη και κόμισσας του Στράθμορ, μεγάλωσε με την άνεση και τις βεβαιότητες της αριστοκρατίας. Κάστρα, εξοχικές επαύλεις, κυνήγια και χοροί όριζαν τον κόσμο της. Η εκπαίδευσή της γινόταν στο σπίτι, με έμφαση στη θρησκευτική πίστη και στο καθήκον. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος εισέβαλε σε αυτή την προστατευμένη ζωή: το κάστρο Γκλάμις υποδέχθηκε τραυματίες, στη φροντίδα των οποίων βοηθούσε, ενώ ο αδελφός της Φέργκους σκοτώθηκε το 1915. Ο πρίγκιπας Αλβέρτος, ο «Μπέρτι» για τους οικείους του και δεύτερος γιος του βασιλιά Γεωργίου Ε΄, της έκανε τρεις προτάσεις γάμου ώσπου εκείνη να δεχθεί. Παντρεύτηκαν στις 26 Απριλίου 1923, στο Αββαείο του Ουέστμινστερ. Η Ελισάβετ άφησε τη γαμήλια ανθοδέσμη της στο Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη, στη μνήμη του αδελφού της. Ακολούθησαν οι γεννήσεις της Ελισάβετ, το 1926 και της Μαργαρίτας, το 1930. Δίπλα στον συνεσταλμένο Μπέρτι, η κοινωνική της άνεση αποδείχθηκε πολύτιμη. Ο ίδιος προσδοκούσε ότι θα έφερνε περισσότερη ζεστασιά στις σχέσεις της οικογένειάς του.
Kαι ύστερα ήρθε η Γουόλις Σίμπσον
Η απόφαση του Εδουάρδου Η΄ να παραιτηθεί, τον Δεκέμβριο του 1936, για να την παντρευτεί (η Αμερικανίδα Σίμπσον ήταν δις διαζευγμένη) έφερε τον Μπέρτι στον θρόνο ως βασιλιά Γεώργιο ΣΤ΄. Για την Ελισάβετ, το τίμημα αυτής της ερωτικής ιστορίας το πλήρωνε ο σύζυγός της. Η αγάπη της για εκείνον τροφοδότησε μια πικρία που κράτησε δεκαετίες: θεωρούσε πως το βάρος της βασιλείας είχε συντομεύσει τη ζωή του. Η Γουόλις έγινε έτσι το πρόσωπο πάνω στο οποίο συγκεντρώθηκε η οργή της. Η εχθρότητα είχε και πρακτικές συνέπειες. Η Ελισάβετ στήριξε την απόφαση να στερηθεί η δούκισσα του Ουίνδσορ την προσφώνηση «Βασιλική Υψηλότης». Όταν ο Εδουάρδος διορίστηκε κυβερνήτης στις Μπαχάμες, έγραψε στον υπουργό Αποικιών αμφισβητώντας την καταλληλότητα της γυναίκας του να εκπροσωπεί το στέμμα. Την περιέγραφε ως πρόσωπο που θεωρούνταν εξαιρετικά ευτελές. Η γυναίκα που μπορούσε να κάνει έναν άγνωστο να αισθανθεί ευπρόσδεκτος ήξερε επίσης να κρατά μια συγγενή έξω από την πόρτα.
Σε ό,τι αφορά τις πολιτικές της προτιμήσεις, αυτές είχαν εκδηλωθεί και πριν από τον πόλεμο. Τον Σεπτέμβριο του 1938, το βασιλικό ζεύγος υποδέχτηκε στο μπαλκόνι του Μπάκιγχαμ τον Βρετανό πρωθυπουργό Νέβιλ Τσάμπερλεν, ο οποίος μόλις είχε επιστρέψει από το Μόναχο. Εκεί είχε συμφωνήσει στην παραχώρηση της Σουδητίας, περιοχής της Τσεχοσλοβακίας, στη ναζιστική Γερμανία, με την ελπίδα ότι θα αποτρεπόταν ένας πόλεμος. Η κοινή τους εμφάνιση πρόσφερε τη βασιλική επιδοκιμασία σε αυτή την πολιτική κατευνασμού του Χίτλερ.
Η ελπίδα ότι οι παραχωρήσεις θα εξασφάλιζαν την ειρήνη διαψεύστηκε έναν χρόνο αργότερα, με το ξέσπασμα του πολέμου. Η Ελισάβετ, έγινε τότε σύμβολο της βρετανικής αντοχής. Παρέμεινε στη χώρα, βρισκόταν στο Μπάκιγχαμ όταν βομβαρδίστηκε και μαζί με τον βασιλιά, επισκεπτόταν τις κατεστραμμένες συνοικίες, ενθαρρύνοντας τους πληγέντες. Στον ίδιο τον Χίτλερ αποδίδεται ο χαρακτηρισμός της ως «της πιο επικίνδυνης γυναίκας στην Ευρώπη», μια φράση που συμπυκνώνει τη φήμη που απέκτησε εκείνα τα χρόνια. Ο πόλεμος εδραίωσε τη θέση της στην καρδιά των Βρετανών, εξασφαλίζοντάς της μια δημοτικότητα που άντεξε για δεκαετίες.
Η επαφή με τον κόσμο συμβάδιζε με βαθιά προσήλωση στις κοινωνικές διακρίσεις. Η Τάνια Γκολντ, επικαλούμενη τις καταγραφές του Γούντροου Γουάιατ, παραθέτει την αποστροφή της Ελισάβετ προς την ιδέα μιας κοινωνίας χωρίς τάξεις. Στο ίδιο άρθρο μεταφέρει μαρτυρίες του υπασπιστή Κόλιν Μπέρτζες για ειρωνείες εις βάρος άλλων, ακόμη και για τον τρόπο με τον οποίο πρόφεραν την προσφώνησή της. Μέσα από αυτές τις αφηγήσεις, η δημόσια εγκαρδιότητα αποκτά σαφή όρια: η εξοικείωση μπορούσε να φτάνει μέχρι το σημείο που επέτρεπε η ιεραρχία.
Μια από τις πιο σκοτεινές πτυχές της βασιλικής οικογένειας
Η δυσκολότερη οικογενειακή σκιά αφορά τις ανιψιές της, Νερίσα και Κάθριν Μπόουζ-Λάιον. Οι δύο γυναίκες, με νοητική αναπηρία, εισήχθησαν σε ίδρυμα το 1941, ενώ ο γενεαλογικός οδηγός Burke’s Peerage τις εμφάνιζε αργότερα ως νεκρές. Η υπόθεση αποκαλύφθηκε το 1987. Η επίσημη εκδοχή του Μπάκιγχαμ ήταν ότι η Βασιλομήτωρ έμαθε για την ύπαρξή τους το 1982, και έστειλε χρήματα για δώρα, αν και πολλοί ιστορικοί και ερευνητές αμφισβητούν ότι η οικογένεια είχε πλήρη άγνοια για τόσες δεκαετίες. Χήρα από το 1952, η βασιλομήτωρ συνέχισε να υπηρετεί τον θεσμό και να υπερασπίζεται τις συμβάσεις του. Η αρνητική στάση της απέναντι στον γάμο της Μαργαρίτας με τον διαζευγμένο Πίτερ Τάουνσεντ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα, παρότι η τελική έκβαση είχε συνθετότερα αίτια. Για να παντρευτεί έναν διαζευγμένο, θα έπρεπε να εγκαταλείψει τη βασιλική της ιδιότητα, οπότε έκανε πίσω.
Στην ιδιωτική της ζωή η βασιλομήτωρ μπορούσε να φερθεί σκληρά και στους «ανθρωπάκους». Οι ταξικές προκαταλήψεις ήταν βαθιά ριζωμένες μέσα της. «Απεχθάνομαι αυτή την ιδέα μιας κοινωνίας χωρίς τάξεις», είχε πει η Ελισάβετ στον πολιτικό και δημοσιογράφο Γούντροου Γουάιατ. «Είναι τόσο έξω από την πραγματικότητα». Σύμφωνα με τον υπασπιστή της, Κόλιν Μπέρτζες, απορούσε γιατί ο κόσμος τής έφερνε διαρκώς μωρά μπροστά στο πρόσωπο για να τα φιλήσει. Μιμούνταν κοροϊδευτικά τη φωνή μιας πρώην υπηρέτριας που είχε έρθει να την επισκεφθεί. Περιγελούσε όσους πρόφεραν λάθος το «Ma’am»: η σωστή προφορά έπρεπε να ομοιοκαταληκτεί με το «spam» και όχι με το «harm».
Από τα βιβλία και τα απομνημονεύματα ξεπροβάλλουν κι άλλα παράδοξα. Ίσως ήταν ευκολότερο να την αγαπά κανείς από την απόσταση που χώριζε το πλήθος από το βασιλικό μπαλκόνι. Όταν πέθανε το 2002, στα 101 της, το έθνος αποχαιρέτησε τη στοργική γιαγιά του. Οι ιστορίες της οικογένειάς της επιτρέπουν ένα λιγότερο καθησυχαστικό πορτρέτο.
Εξωτερική φωτογραφία: Το βασιλικό ζεύγος με τις κόρες τους, Ελισάβετ και Μαργαρίτα, στους κήπους του Ουίνδσορ. Ένα οικογενειακό πορτρέτο μετά τα χρόνια του πολέμου, πριν η απώλεια του βασιλιά μετατρέψει τη σύζυγό του σε βασιλομήτορα και τη μεγαλύτερη κόρη του σε βασίλισσα, 1946. @ Getty Images / Ideal Image