Μια μικρή λεπτομέρεια που κρύβει μια από τις σημαντικότερες ιστορίες στην εξέλιξη της αεροπορικής ασφάλειας.
Υπάρχουν πράγματα που τα βλέπουμε σε κάθε πτήση και δεν αναρωτιόμαστε ποτέ γιατί υπάρχουν. Ένα από αυτά είναι το σχήμα των παραθύρων. Δεν είναι τετράγωνο, ούτε ορθογώνιο. Στην ουσία πρόκειται για ένα παραλληλόγραμμο με μεγάλες καμπύλες στις άκρες, ένα σχήμα που έχει γίνει τόσο συνηθισμένο, ώστε μοιάζει σχεδόν αυτονόητο. Στην πραγματικότητα, πίσω από αυτές τις καμπύλες βρίσκεται ένα μάθημα που κόστισε ζωές και άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται τα επιβατικά αεροσκάφη.
Το λάθος και η τραγωδία
Η ιστορία οδηγεί στη δεκαετία του 1950 και στο de Havilland Comet, το πρώτο αεριωθούμενο επιβατικό αεροσκάφος στον κόσμο που μπήκε σε τακτική εμπορική υπηρεσία. Το Comet έκανε την πρώτη του εμπορική πτήση το 1952 και ήταν ένα τεχνολογικό άλμα: πετούσε ψηλότερα και ταχύτερα από τα αεροσκάφη με έλικες. Βρισκόταν, όμως, σε μια εποχή που η αεροπορική βιομηχανία μόλις μάθαινε τι σημαίνει να υποβάλλεται ένα μεταλλικό αεροσκάφος σε χιλιάδες επαναλαμβανόμενους κύκλους συμπίεσης και αποσυμπίεσης. Στις 10 Ιανουαρίου 1954, ένα Comet της BOAC, το G-ALYP, διαλύθηκε στον αέρα πάνω από τη Μεσόγειο, λίγο μετά την απογείωσή του από τη Ρώμη. Τρεις μήνες αργότερα, στις 8 Απριλίου, ένα ακόμη Comet διαλύθηκε κοντά στη Νάπολη, με συνέπεια να χάσουν τη ζωή τους 21 άνθρωποι. Ολόκληρος ο στόλος καθηλώθηκε. Η βρετανική κυβέρνηση ξεκίνησε μία από τις πιο λεπτομερείς έρευνες που είχαν γίνει μέχρι τότε στην αεροπορία.
Το πρόβλημα δεν ήταν ένας κινητήρας, ένα λάθος του πιλότου ή μια απλή αστοχία ενός εξαρτήματος, αλλά η ίδια η άτρακτος. Για να καταλάβει κανείς το γιατί, πρέπει να φανταστεί ένα αεροπλάνο σε ύψος περίπου 35.000 ποδών, δηλαδή άνω των δέκα χιλιομέτρων. Έξω από το αεροσκάφος η ατμοσφαιρική πίεση είναι πολύ χαμηλότερη από αυτή που χρειάζεται ο άνθρωπος για να αναπνέει φυσιολογικά. Στο εσωτερικό, βέβαια, η καμπίνα διατηρείται υπό πίεση. Η διαφορά αυτή δημιουργεί ένα συνεχές φορτίο πάνω στην άτρακτο, η οποία λειτουργεί σαν ένα μεγάλο μεταλλικό δοχείο υπό πίεση. Κάθε φορά που το αεροπλάνο ανεβαίνει, η άτρακτος φορτίζεται από τη διαφορά πίεσης. Κάθε φορά που κατεβαίνει, το φορτίο μειώνεται. Ένας κύκλος πτήσης σημαίνει επομένως και έναν κύκλο φόρτισης της κατασκευής. Και η επανάληψη χιλιάδων τέτοιων κύκλων μπορεί να οδηγήσει σε αυτό που οι μηχανικοί αποκαλούν μεταλλική κόπωση.
Η λύση της καμπύλης
Ένα παράθυρο είναι, από μηχανικής άποψης, μια τρύπα στην άτρακτο. Η κατασκευή πρέπει να παραμείνει αρκετά ισχυρή ώστε να μεταφέρει τις δυνάμεις γύρω από αυτό το άνοιγμα. Σε μια εντελώς ομαλή επιφάνεια, οι τάσεις μπορούν να κατανέμονται σχετικά ομαλά. Σε ένα άνοιγμα με γωνίες, όμως, η γεωμετρία αλλάζει απότομα και δημιουργούνται τοπικές συγκεντρώσεις τάσεων. Η αρχή αυτή της φυσικής είναι γνωστή πολύ πριν την αεροπορία: Ένα κομμάτι μετάλλου με μια απότομη εγκοπή μπορεί να σπάσει πολύ ευκολότερα από ένα αντίστοιχο κομμάτι με ομαλή καμπύλη. Η καμπύλη δεν εξαφανίζει τη δύναμη. Επιτρέπει, όμως, στις δυνάμεις να «κυλήσουν» πιο ομαλά γύρω από το άνοιγμα. Αυτός είναι ο βασικός λόγος που τα σύγχρονα αεροπορικά παράθυρα έχουν στρογγυλεμένες γωνίες.
Χρειάζεται όμως μια διόρθωση στον μύθο του Comet. Η ιστορία που έχει δημιουργηθεί με τα χρόνια έχει απλοποιηθεί και τονίζει ότι τα «τετράγωνα παράθυρα» του πρώτου αεριωθούμενου τζετ προκάλεσαν τις καταστροφές του 1954. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Η έρευνα για το δυστύχημα διαπίστωσε ότι οι κρίσιμες συγκεντρώσεις τάσεων σχετίζονταν μεν με τα ανοίγματα της ατράκτου, αλλά ιδιαίτερα με τα τετράγωνα ή σχεδόν τετράγωνα ανοίγματα για τις κεραίες ADF στο επάνω μέρος της ατράκτου. Εκεί εντοπίστηκε η αρχική θραύση στα μοιραία δυστυχήματα και όχι στα παράθυρα. Η έρευνα αποκάλυψε και κάτι ακόμη πιο σημαντικό. Το Comet ήταν ένα αεροσκάφος σχεδιασμένο για μια νέα εποχή, αλλά η αεροπορική βιομηχανία δεν είχε ακόμη κατανοήσει πλήρως έναν κίνδυνο που σήμερα θεωρείται δεδομένος: τη μεταλλική κόπωση.
Κάθε πτήση σήμαινε ότι η άτρακτος του αεροσκάφους δεχόταν ξανά και ξανά την ίδια διαδικασία. Στο έδαφος η πίεση ήταν χαμηλή. Στον αέρα η καμπίνα πιεζόταν ώστε οι επιβάτες να μπορούν να αναπνέουν κανονικά. Με την προσγείωση η πίεση έπεφτε και πάλι. Αυτός ο κύκλος επαναλαμβανόταν σε κάθε πτήση. Σε ένα καινούργιο αεροπλάνο το μέταλλο μπορούσε να αντέξει χωρίς πρόβλημα. Οι χιλιάδες επαναλήψεις, όμως, μπορούσαν σταδιακά να δημιουργήσουν μικροσκοπικές ρωγμές, οι οποίες μεγάλωναν κάθε φορά που η άτρακτος πιεζόταν ξανά. Και τα ανοίγματα στην άτρακτο, όπως τα παράθυρα και οι θυρίδες, ήταν τα σημεία στα οποία οι δυνάμεις συγκεντρώνονταν περισσότερο.
Οι αλλαγές που ακολούθησαν το δυστύχημα του Comet ήταν πολύ ευρύτερες από το σχήμα των παραθύρων. Ενισχύθηκαν οι άτρακτοι, επανασχεδιάστηκαν τα ανοίγματα και, κυρίως, άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο οι κατασκευαστές δοκίμαζαν τα αεροσκάφη. Η κόπωση του μετάλλου και η συμπεριφορά μιας ατράκτου μετά από χιλιάδες κύκλους πίεσης έγιναν πλέον βασικό μέρος του σχεδιασμού. Έτσι, κάθε φορά που ένας επιβάτης κοιτάζει έξω από το παράθυρο και βλέπει τις στρογγυλεμένες γωνίες του, βλέπει στην πραγματικότητα κάτι πολύ περισσότερο από μια λεπτομέρεια στον σχεδιασμό. Παρατηρεί το αποτέλεσμα μιας δεκαετίας στην οποία η αεροπορία έμαθε, με τον δύσκολο τρόπο, ότι σε μια μεταλλική κατασκευή που ανεβαίνει στα 35.000 πόδια η πιο μικρή γωνία μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από όσο φαίνεται.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image