Ένας δημοσιογράφος που έγραψε ολόκληρο βιβλίο για το κραχ του 1929, βλέπει σήμερα τις ίδιες «ανατριχιαστικές ομοιότητες». Δεν προβλέπει κατάρρευση, λέει κάτι πιο ενοχλητικό: ότι έχουμε ξεχάσει.
Σχεδόν έναν αιώνα μετά το κραχ της Wall Street, ο Άντριου Ρος Σόρκιν κάθισε απέναντι από ένα μικρόφωνο και είπε ότι αναγνωρίζει τα συστατικά. Ο χρηματοοικονομικός δημοσιογράφος, συγγραφέας του «1929: Inside the Greatest Crash in Wall Street History», μίλησε αυτές τις μέρες στο podcast Trumponomics του Bloomberg και περιέγραψε μια αγορά γεμάτη με ό,τι ακριβώς προηγήθηκε της καταστροφής: μια μεταμορφωτική νέα τεχνολογία, πλήθος μικροεπενδυτών που μπαίνουν στο παιχνίδι, κι αυξανόμενη διάθεση να χαλαρώσουν οι κανόνες. Ο Σόρκιν δεν προέβλεψε κραχ. Προειδοποίησε για κάτι πιο διακριτικό: ότι η μνήμη είναι κοντή.
Τα συστατικά μιας φούσκας
Κάθε φούσκα χρειάζεται μια ιστορία που τη δικαιολογεί, και η ιστορία είναι σχεδόν πάντα εν μέρει αληθινή. Το 1929 ήταν το ραδιόφωνο, το αυτοκίνητο, ο ηλεκτρισμός -τεχνολογίες που όντως άλλαξαν τον κόσμο. Σήμερα είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Το πρόβλημα, λέει ο Σόρκιν, δεν είναι η τεχνολογία. Είναι όλα όσα χτίζονται από πάνω της. «Αποσυναρμολογούμε τα προστατευτικά κιγκλιδώματα», παρατήρησε, δείχνοντας προς το κρυπτονόμισμα και τις επενδύσεις ιδιωτικών αγορών που συσκευάζονται ξανά για να πουληθούν σε απλούς αποταμιευτές.
Μόχλευση, υπερβολική αυτοπεποίθηση, και η πεποίθηση ότι αυτή τη φορά τα πράγματα είναι διαφορετικά. Ο ίδιος συνδυασμός που τροφοδότησε κάθε προηγούμενη φούσκα. Ο ίδιος σταματά πριν προβλέψει την κατάρρευση -κι αυτό είναι το έντιμο σημείο. Οι φούσκες αναγνωρίζονται με βεβαιότητα μόνο εκ των υστέρων, και κανείς δεν χτυπά καμπανάκι στην κορυφή. Η αναλογία με το 1929 δεν στηρίζεται στην πρόβλεψη. Στηρίζεται στην παρατήρηση ότι, όταν όλοι συμφωνούν πως δεν μπορεί να πάει κάτι στραβά, συνήθως πηγαίνει.
Υπάρχει κι ένα δεύτερο στρώμα ευθραυστότητας, που η αγορά προτιμά να μην κοιτάζει. Από τις 28 Φεβρουαρίου 2026 το Στενό του Ορμούζ παραμένει ουσιαστικά κλειστό, μετά την έναρξη του πολέμου ΗΠΑ και Ισραήλ εναντίον του Ιράν. Από εκεί περνά περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου, και η διακοπή δεν είναι πια θεωρητικό σενάριο. Ο επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας Φατίχ Μπιρόλ μίλησε για «μεγάλη, πολύ μεγάλη απειλή», με χειρότερο αντίκτυπο στο πετρέλαιο από τα δύο πετρελαϊκά σοκ της δεκαετίας του 1970 μαζί. Το ΔΝΤ υποβάθμισε την παγκόσμια ανάπτυξη του 2026 στο 3,1%, με τον πληθωρισμό στο 4,4% -και σε δυσμενέστερο σενάριο η ανάπτυξη πέφτει στο 2,5% και ο πληθωρισμός ανεβαίνει στο 5,4%.
Τι σημαίνει για τον Έλληνα αποταμιευτή
Από κάτω, το χρέος. Το αμερικανικό δημοσιονομικό έλλειμμα κινείται στο 6% με 7% του ΑΕΠ χωρίς ορατό τέλος, και η Έκθεση Παγκόσμιων Κινδύνων 2026 του World Economic Forum κατέταξε την οικονομική ύφεση ανάμεσα στις απειλές που εκτοξεύτηκαν φέτος, μαζί με τη βιωσιμότητα του χρέους και τον κίνδυνο φούσκας. Με άλλα λόγια, το 2026 έχει και τα δύο πράγματα που είχε και το 1929: ενθουσιώδης αγορά πάνω σε πραγματική τεχνολογία, κι εύθραυστη πραγματική οικονομία από κάτω.
Εμείς, βέβαια, έχουμε το πλεονέκτημα της εμπειρίας κι όχι με την καλή έννοια. Χώρα που έζησε τη δική της κρίση χρέους ξέρει από πρώτο χέρι πώς αισθάνεται η στιγμή που η αγορά αποφασίζει ξαφνικά ότι κάτι που θεωρούσε ασφαλές δεν είναι. Το μάθημα του 1929 δεν αφορά τις μετοχές που ανεβαίνουν. Αφορά τη μόχλευση πίσω από την άνοδο, και τη συλλογική αμνησία που κάνει τους ανθρώπους να δανείζονται για να αγοράσουν κάτι επειδή ανεβαίνει, κι αυτό συνεχίζει να ανεβαίνει επειδή αυτοί το αγοράζουν.
Ο Σόρκιν, ξαναλέμε, δεν προβλέπει κραχ. Ίσως το 2026 να μη μοιάζει καθόλου με το 1929. Το ανησυχητικό ερώτημα δεν είναι αν επαναλαμβάνεται η ιστορία -είναι αν θα την αναγνωρίζαμε αυτή τη φορά, ή αν, όπως κάθε φορά, θα το καταλάβουμε όταν θα είναι ήδη αργά.
Εισαγωγική φωτογραφία: en.wikipedia.org