Ο Επίκουρος αναρωτιέται για τη γνησιότητα των επιθυμιών μας. Ο Φουκώ αναζητά ποιος και πώς τις διαμορφώνει.
Υπάρχει μέθοδος που μας οδηγεί στην ελευθερία του εαυτού; Πόσο «εμείς» είναι οι επιλογές μας; Ο Επίκουρος ήταν αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος, θεμελιωτής του Επικουρισμού και ιδρυτής της φιλοσοφικής σχολής του Κήπου των Αθηνών. Μια κοινότητα όπου η φιλοσοφία δεν διδασκόταν μόνο ως θεωρία αλλά εφαρμοζόταν ως τρόπος ζωής.
Ο Μισέλ Φουκώ ήταν ο Γάλλος φιλόσοφος και ιστορικός των συστημάτων σκέψης, ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς της εξουσίας του 20ού αιώνα. Ο πρώτος αναζήτησε την ουσία της ανθρώπινης ελευθερίας μέσα από την απεξάρτηση από τον φόβο, τον πόνο, τις κενές επιθυμίες, την ανάλωση του εαυτού από την κάθε εκδοχής φτήνια. Το έργο του, ανάμεσα σε άλλα, στάθηκε και στη βιοπολιτική. Ο βαθμός ελέγχου που ασκούν οι μορφές εξουσίας στο ανθρώπινο σώμα και στη ζωή, τον απασχόλησε έντονα. Ο Φουκώ εκτός των άλλων αναζήτησε στην κλασική Ελλάδα τους τρόπους που οι μορφές δύναμης και ελέγχου επιβιώνουν και μετασχηματίζονται στο πέρασμα του χρόνου.
Ανάμεσα στον Επίκουρο και τον Φουκώ μεσολαβούν περισσότεροι από 22 αιώνες. Ο Επίκουρος γεννήθηκε το 341 π.Χ. Ο Φουκώ το 1926. Ο ένας έστησε τον Κήπο του στην Αθήνα του ελληνιστικού κόσμου, μια κοινότητα όπου η φιλοσοφία συνδεόταν με τη φιλία, τη λιτότητα, την απομάκρυνση από το κυνήγι του πλούτου, της δόξας, την αναζήτηση της αταραξίας και της αυτάρκειας. Ο άλλος, περισσότερο από δύο χιλιετίες αργότερα, θα επέστρεφε στην αρχαία ελληνική σκέψη αναζητώντας κάτι που ο σύγχρονος άνθρωπος λησμονούσε: Την τέχνη να εργάζεται πάνω στον ίδιο του τον εαυτό.
Ο Επίκουρος γεννήθηκε στη Σάμο, μεγάλωσε σε οικογένεια Αθηναίων κληρούχων, Αθηναίων πολιτών στους οποίους είχαν παραχωρηθεί κλήροι γης στη Σάμο. Νέος βρέθηκε στην Αθήνα και αργότερα στην Κολοφώνα της Μικράς Ασίας. Η σκέψη του παραμένει εντυπωσιακά επίκαιρη σε έναν κόσμο που συντηρείται παράγοντας διαρκώς νέες ανάγκες και διογκώνει την πλαστή βεβαιότητα πως όσα μας ανήκουν δεν είναι ποτέ αρκετά.
Ηδονή και οδύνη
Στον πυρήνα της σκέψης του Επίκουρου βρίσκεται η ηδονή. Όχι με όρους αποθέωσης του σώματος. Ο Επίκουρος δεν ήταν ο ελαφρύς φιλόσοφος της ασυγκράτητης απόλαυσης. Η ηδονή για εκείνον δεν ήταν ένα ατελείωτο συμπόσιο. Ήταν πρωτίστως η απουσία σωματικού πόνου: η κατάσταση στην οποία το σώμα δεν βασανίζεται από στέρηση ή οδύνη. Θεωρεί ότι μαζί με την απουσία ψυχικής ταραχής, αυτή η κατάσταση αποτελεί μια ολοκληρωμένη μορφή ηδονής. Στην Επιστολή προς Μενοικέα το λέει καθαρά: «Την ηδονή τη θεωρούμε αρχή και τέλος της ευτυχισμένης ζωής» (Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα). Ο Επίκουρος τοποθετεί την ηδονή στο κέντρο της ευτυχίας. Ζητά, παράλληλα και έντονα από τον άνθρωπο να μάθει να περιορίζει τις επιθυμίες του. Άλλες είναι φυσικές και αναγκαίες, άλλες φυσικές αλλά όχι αναγκαίες και άλλες κενές νοήματος. Η ελευθερία, λοιπόν, μπορεί να βασίζεται σε κάτι εξαιρετικά δύσκολο: να διαλέγεις τις επιθυμίες σου.
Ο Επίκουρος δεν προσπαθεί να αποδώσει στον κόσμο μεταφυσικό ή θεϊκό νόημα. Προσπαθεί να μειώσει την εξουσία που μπορούν να ασκήσουν πάνω στον άνθρωπο ο φόβος, οι επιθυμίες χωρίς περιεχόμενο, ο πόνος και οι λανθασμένες πεποιθήσεις. Η ασφάλεια των συμπερασμάτων του δεν κινδυνεύει. Ο λόγος του περιλαμβάνει και το αναπόφευκτο. Αναγνωρίζει τον θάνατο ως την υπέρτατη ανθρώπινη αγωνία, επιχειρώντας ταυτόχρονα να τον απογυμνώσει από τον φόβο που προκαλεί. «Ο θάνατος δεν είναι τίποτα για εμάς» (Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα). Η πρόταση μοιάζει σχεδόν αυθάδης απέναντι στον ανίκητο εχθρό. Ο Επίκουρος δεν μας καλεί να εξιδανικεύσουμε τον διαθέσιμο χρόνο μέχρι τον θάνατο. Η σκέψη μπορεί να λειτουργήσει απελευθερωτικά ακόμα και στην προοπτική της ανυπαρξίας μας. Δηλώνει: «Όταν υπάρχουμε εμείς, ο θάνατος δεν είναι παρών. Και όταν είναι παρών ο θάνατος, τότε εμείς δεν υπάρχουμε» (Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα).
Ποιος κατασκευάζει τις επιθυμίες μας;
Ο Φουκώ αναρωτιέται, συμβολικά, τι συμβαίνει αν οι επιθυμίες από τις οποίες προσπαθούμε να απελευθερωθούμε δεν είναι, τελικά, δικές μας; Ο φιλόσοφος που γεννήθηκε το 1926 στο Πουατιέ της Γαλλίας μελέτησε την τρέλα, τις φυλακές, τη σεξουαλικότητα, τη γνώση και την εξουσία. Την τελευταία δεν την αντιμετωπίζει απλώς σαν κάτι που βρίσκεται κοινωνικά μακριά από εκείνον στο κράτος ή στην κυβέρνηση. Η εξουσία, για εκείνον, είναι καθημερινό βίωμα. Βρίσκεται στον τρόπο που ορίζουμε κάθε στιγμή το φυσιολογικό και το αντίθετό του.
Ο Φουκώ γράφει: «Η εξουσία ασκείται μόνο πάνω σε ελεύθερα υποκείμενα, και μόνο στον βαθμό που είναι ελεύθερα» (Μισέλ Φουκώ, Το υποκείμενο και η εξουσία, 1982). Η εξουσία δεν είναι απλώς το αντίθετο της ελευθερίας. Ο βαθμός ελευθερίας του ανθρώπου αποκαλύπτεται και μέσα στη δυνατότητά του να αντιδρά στις σχέσεις εξουσίας στις οποίες βρίσκεται. Χωρίς δυνατότητα αντίδρασης δεν υπάρχει πλέον μια σχέση εξουσίας, υπάρχει καταναγκασμός. Αν ο Επίκουρος αναζητά την ελευθερία μειώνοντας τις τεχνητές εξαρτήσεις, ο Φουκώ ρωτά πρώτα ποιος τις δημιούργησε. Ο ένας διακρίνει και αξιολογεί τις επιθυμίες. Ο άλλος θέλει να εξετάσει και τις ιστορικές συνθήκες που τις γεννούν.
Ο Κήπος και η φροντίδα του εαυτού
Το 306 π.Χ. ο Επίκουρος αγόρασε έναν κήπο στην Αθήνα. Ο χώρος ήταν σχολή, κοινότητα και τρόπος ζωής. Η φιλία είχε κεντρική θέση, οι ανάγκες έπρεπε να περιορίζονται. Στην κοινότητά του συμμετείχαν και γυναίκες. Οι δρόμοι σκέψης του Επίκουρου και του Φουκώ δεν είναι παράλληλοι. Διασταυρώνονται. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Φουκώ στράφηκε στην αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή σκέψη. Η φροντίδα του εαυτού τον απασχόλησε έντονα. «Στον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό η γνώση του εαυτού εμφανιζόταν ως συνέπεια της φροντίδας του εαυτού» (Μισέλ Φουκώ, Τεχνολογίες του εαυτού, διαλέξεις 1982, έκδοση 1988). «Κανείς, όταν είναι νέος, ας μην αναβάλλει να φιλοσοφεί, ούτε όταν γεράσει ας κουράζεται να φιλοσοφεί» (Επίκουρος, Επιστολή προς Μενοικέα).
Ας υποθέσουμε ότι κάποιος λέει: «Θέλω περισσότερα χρήματα. Περισσότερη αναγνώριση. Περισσότερη επιτυχία». Ο Επίκουρος πιθανότατα θα ρωτούσε: Τα χρειάζεσαι πραγματικά; Η επιθυμία αυτή είναι φυσική; Είναι αναγκαία; Ή μήπως η ικανοποίησή της γεννά απλώς την επόμενη επιθυμία; Ο Φουκώ θα έκανε ερωτήσεις που φαντάζουν ως συνέχεια της επικούρειας αναζήτησης: Πώς έμαθες να θέλεις ακριβώς αυτά που επιθυμείς; Η απόσταση ανάμεσα στις δύο ερωτήσεις είναι μεγάλη και ταυτόχρονα αλλόκοτα μικρή.
Ο Επίκουρος θέλει να απαλλάξει τον άνθρωπο από τις περιττές επιθυμίες. Ο Φουκώ δεν θέλει ακριβώς το ίδιο. Απαιτεί όμως πρώτα να εξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο παράγονται οι επιθυμίες, οι ταυτότητες και οι αλήθειες μέσα στις οποίες ζούμε. Τα ερωτήματα που τους απασχόλησαν παραμένουν αγέραστα. Η επιθυμία τους να δημιουργήσουν τον απελευθερωμένο άνθρωπο είναι κοινή! Έστω και αν ο Φουκώ θα στεκόταν προβληματισμένος μπροστά σε μια τόσο απόλυτη διατύπωση.
Εξωτερική φωτογραφία: @ AFP Forum, @ Getty Images / Ideal Image