Δύο μεταλλικοί σωλήνες δίπλα στον ποταμό Κούρα, 40 εκατομμύρια ευρώ, 566 θέσεις. Καμία παράσταση σε 14 χρόνια.
Στο πάρκο Ρίκε, στο κέντρο της Τιφλίδας, υπάρχει ένα κτίριο που όλοι στην πόλη ξέρουν και κανείς δεν έχει δει από μέσα. Δύο σωληνωτοί όγκοι από ατσάλι και γυαλί, ντυμένοι με τετράγωνες ανοξείδωτες πλάκες που θυμίζουν λέπια, ανοίγουν προς το πάρκο και τον ποταμό. Οι Γεωργιανοί το λένε απλώς «οι σωλήνες». Η επίσημη ονομασία του είναι μουσικό θέατρο και εκθεσιακός χώρος Rike Park. Τον Αύγουστο, συνεργείο του τοπικού καναλιού TV Pirveli κατέγραψε τις πλάκες να ξηλώνονται μία μία, αφήνοντας ακάλυπτο τον σκελετό από κάτω. Η κατεδάφιση είχε ξεκινήσει λιγότερο από δύο εβδομάδες μετά την έκδοση της άδειας. Δεκατέσσερα χρόνια κανείς δεν βιαζόταν για τίποτα.
Το κτίριο σχεδιάστηκε από το ιταλικό γραφείο Studio Fuksas και ολοκληρώθηκε στο μεγαλύτερο μέρος του το 2012. Προοριζόταν να στεγάσει ένα μουσικό θέατρο 566 θέσεων κι έναν εκθεσιακό χώρο 2.000 τετραγωνικών μέτρων, σε συνολική δόμηση 9.200 τετραγωνικών. Το κόστος κατασκευής, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του ίδιου του γραφείου, ήταν 40 εκατ. ευρώ. Δημόσιο χρήμα. Ο εσωτερικός εξοπλισμός δεν φτιάχτηκε ποτέ. Καμία νότα δεν παίχτηκε. Οι δύο σωλήνες κατασκευάστηκαν μεταξύ του 2010 και του 2012 σε οικόπεδο δέκα στρεμμάτων και σχεδιάστηκαν, σύμφωνα με την περιγραφή του γραφείου, ώστε να λειτουργούν σαν περισκόπιο της πόλης: δύο βλέμματα που ξεπροβάλλουν από το πάρκο και στρέφονται προς την παλιά Τιφλίδα και προς το ποτάμι.
Ένα κτίριο που άλλαξε κόμμα
Η ιστορία είναι πολιτική κι αυτό ακριβώς την κάνει ενδιαφέρουσα. Η αίθουσα ανατέθηκε το 2011, επί προεδρίας Μιχαήλ Σαακασβίλι, ως μέρος ενός ευρύτερου προγράμματος αστικής ανανέωσης που έφερε διεθνή γραφεία στην Τιφλίδα. Μετά τη «Ρόδινη Επανάσταση», του 2003, η γεωργιανή ηγεσία ήθελε μια πρωτεύουσα που να δείχνει στραμμένη προς τη Δύση κι η αρχιτεκτονική ήταν το ταχύτερο διαθέσιμο μέσο για να το πει. Την ίδια χρονιά που το κτίριο σχεδόν τελείωσε, το 2012, η κυβέρνηση άλλαξε. Το Ενωμένο Εθνικό Κίνημα του Σαακασβίλι έχασε τις εκλογές και το έργο σταμάτησε. Όχι επειδή κρίθηκε άχρηστο ή ακριβό, αλλά επειδή ανήκε οπτικά στο προηγούμενο καθεστώς. Ένα κτίριο μπορεί να χάσει τη χρησιμότητά του χωρίς να αλλάξει ούτε ένα τετραγωνικό του.
Ακολούθησε μια δεκαετία σιωπής. Το 2022 πουλήθηκε σε δημόσιο πλειστηριασμό σε κατασκευαστική εταιρεία, έναντι ποσού γύρω στα 10 εκατ. ευρώ, δηλαδή περίπου το ένα τέταρτο του αρχικού κόστους. Το 2025 άλλαξε ξανά χέρια και πέρασε στη Makro Constructions, που ζήτησε την άδεια κατεδάφισης. Η πολεοδομική υπηρεσία του δήμου Τιφλίδας την ενέκρινε στις 13 Ιουλίου 2026, με προθεσμία αποξήλωσης έως τις 25 Δεκεμβρίου. Τι θα χτιστεί στη θέση του δεν έχει ανακοινωθεί επίσημα. Παλαιότερα είχε συζητηθεί ξενοδοχείο.
Δεν είναι το πρώτο γεωργιανό κτίριο που μένει μισό. Η Τσχαλτούμπο, η σοβιετική λουτρόπολη με τα τεράστια θεραπευτήρια, ακολούθησε την ίδια τροχιά, από την ουτοπική φιλοδοξία στην πολιτική εγκατάλειψη κι από εκεί στην αργή φθορά. Η διαφορά είναι ότι εκείνη ερειπώθηκε μόνη της, ενώ η αίθουσα του πάρκου Ρίκε κατεδαφίζεται με απόφαση και με προθεσμία. Το Studio Fuksas έμαθε για την απόφαση από τον γεωργιανό Τύπο. Σε δήλωσή του στο Dezeen το γραφείο ανέφερε ότι επί μήνες προσπαθούσε να επικοινωνήσει με τις γεωργιανές αρχές και τους ιδιοκτήτες, προτείνοντας εναλλακτικές χρήσεις και ότι καμία από αυτές τις προσπάθειες δεν έλαβε απάντηση. Χαρακτήρισε την κατεδάφιση πρόωρη και μη αναστρέψιμη, και σημαντική πολιτιστική οπισθοδρόμηση. Πρόσθεσε και κάτι που βαραίνει, ερχόμενο από γραφείο με 60 χρόνια δουλειάς: είναι η πρώτη φορά που κτίριό του κατεδαφίζεται χωρίς καν να ενημερωθεί.
Το κόστος που δεν καταγράφεται πουθενά
Το επιχείρημα των αρχιτεκτόνων έχει και μια πρακτική διάσταση που δύσκολα αντικρούεται. Το κτίριο πληρώθηκε από δημόσιο ταμείο. Η κατεδάφισή του θα κοστίσει επιπλέον χρήμα και θα παραγάγει επιπλέον απόβλητα, αντί να αξιολογηθεί η δυνατότητα επανάχρησης μιας επένδυσης που έχει ήδη γίνει. Στη γεωργιανή δημόσια συζήτηση η κατεδάφιση διαβάζεται και ως σύμβολο. Το κτίριο ανήκε στην περίοδο της στροφής προς την Ευρώπη και πέφτει υπό κυβέρνηση που πολλοί θεωρούν ότι οδηγεί τη χώρα προς την αντίθετη κατεύθυνση. Η ίδια η κυβέρνηση απορρίπτει την ανάγνωση αυτή κι επικαλείται ένα ακίνητο που πέρασε νόμιμα σε ιδιώτη, ο οποίος αποφασίζει για την περιουσία του. Και οι δύο θέσεις είναι, στα δικά τους πλαίσια, συνεπείς. Το ερώτημα είναι ποιος αποφασίζει για κτίρια που χτίστηκαν με δημόσιο χρήμα, αφού πάψουν να είναι δημόσια.
Υπάρχει κι ένα ζήτημα που η αρχιτεκτονική συζητά όλο και πιο έντονα. Η πιο βιώσιμη κατασκευή είναι εκείνη που υπάρχει ήδη. Η ενσωματωμένη ενέργεια σε ατσάλι, σκυρόδεμα και γυαλί έχει ήδη δαπανηθεί κι η κατεδάφιση τη μηδενίζει λογιστικά χωρίς να την ανακτά. Οι Fuksas ζήτησαν από την πόλη να μετατρέψει ένα ημιτελές έργο σε σύμβολο αναγέννησης. Ήταν, ομολογουμένως, αίτημα ρητορικό. Ένα κτίριο που έμεινε κλειστό 14 χρόνια δεν το σώζει η ρητορική. Το ερώτημα που μένει είναι γιατί δεν βρέθηκε χρήση σε 14 χρόνια. Μια αίθουσα 566 θέσεων δεν είναι υπερβολικά μεγάλη για πόλη 1,5 εκατ. κατοίκων κι ο εκθεσιακός χώρος των 2.000 τετραγωνικών θα κάλυπτε άνετα σύγχρονες παραγωγές. Το κτίριο δεν απορρίφθηκε επειδή δεν χρειαζόταν. Απορρίφθηκε επειδή κανείς δεν ήθελε να αναλάβει το πολιτικό βάρος να το ανοίξει. Μια αίθουσα συναυλιών, εξάλλου, δεν είναι μόνο κέλυφος. Χρειάζεται πρόγραμμα, ορχήστρα, τεχνικό προσωπικό, λειτουργικό προϋπολογισμό για δεκαετίες. Το κόστος κατασκευής είναι το φθηνό κομμάτι κι είναι επίσης το μόνο που φαίνεται στις φωτογραφίες. Οι κυβερνήσεις που εγκαινιάζουν κτίρια σπάνια είναι οι ίδιες που θα πληρώσουν τη συντήρησή τους.
Αυτό που μένει είναι μια σκέψη λιγότερο παρήγορη. Χτίζουμε πράγματα με ορίζοντα δεκαετιών, μέσα σε πολιτικούς κύκλους τεσσάρων. Οι σωλήνες της Τιφλίδας δεν απέτυχαν αρχιτεκτονικά. Απλώς έζησαν λίγο περισσότερο από την κυβέρνηση που τους παρήγγειλε.
Φωτογραφίες: @ fuksas.com