Από τις σκόνες με στάχτη και κοχύλια της αρχαιότητας, στα σωληνάρια που βρίσκονται σήμερα σε δισεκατομμύρια μπάνια σε όλο τον κόσμο.
Κάθε πρωί και βράδυ, περισσότεροι από 4 δισεκατομμύρια άνθρωποι, δηλαδή ο μισός πληθυσμός του πλανήτη, επαναλαμβάνουν μια κίνηση που έχει γίνει σχεδόν μηχανική: βάζουν λίγη οδοντόκρεμα πάνω σε μια οδοντόβουρτσα και καθαρίζουν τα δόντια τους. Ένα προϊόν που σήμερα θεωρείται αυτονόητο, πριν από περίπου 150 χρόνια ήταν μια καινοτομία που ακροβατούσε ανάμεσα στην ιατρική και την εμπορική αγορά.
Η εξέλιξη της οδοντικής φροντίδας
Η προσπάθεια του ανθρώπου να διατηρήσει καθαρά τα δόντια του έχει πολύ βαθιές ρίζες. Στην αρχαία Αίγυπτο, ήδη από το 3000 π.Χ., χρησιμοποιούνταν μείγματα για τον καθαρισμό των δοντιών από υλικά όπως στάχτη, σκόνη από κοχύλια, άλατα και βότανα. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι δεν γνώριζαν την ύπαρξη των βακτηρίων, όμως είχαν καταλάβει ότι η απομάκρυνση των υπολειμμάτων τροφής βοηθούσε στη διατήρηση της υγείας του στόματος.
Ανάλογες πρακτικές υπήρχαν και στον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν διάφορα μείγματα από σκόνες, αρωματικά φυτά και λειαντικές ουσίες, ενώ ορισμένες συνταγές περιλάμβαναν ακόμη και ασυνήθιστα συστατικά, όπως ούρα, τα οποία θεωρούνταν ότι είχαν καθαριστικές ιδιότητες λόγω της περιεκτικότητάς τους σε αμμωνία. Για αιώνες η φροντίδα των δοντιών παρέμεινε κυρίως μια προσωπική υπόθεση. Οι άνθρωποι δημιουργούσαν στο σπίτι τους αυτοσχέδιες σκόνες ή πάστες χρησιμοποιώντας διαθέσιμα υλικά, χωρίς όμως να υπάρχει ένα τυποποιημένο προϊόν που να παράγεται μαζικά και να πωλείται στο κοινό.
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε τον 19ο αιώνα
Η ανάπτυξη της χημείας και η άνοδος της βιομηχανίας δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για τη γέννηση της σύγχρονης οδοντόκρεμας. Το 1873 η αμερικανική εταιρεία Colgate-Palmolive παρουσίασε το πρώτο εμπορικό σκεύασμα οδοντόκρεμας σε βάζο. Η Colgate, που είχε ξεκινήσει ως εταιρεία σαπουνιών και κεριών το 1806 από τον William Colgate, δημιούργησε ένα προϊόν που στόχευε αρχικά περισσότερο στην αγορά της φαρμακευτικής φροντίδας παρά σε ένα καθημερινό καταναλωτικό αγαθό. Η οδοντόκρεμα της εποχής δεν έμοιαζε με το προϊόν που γνωρίζουμε σήμερα. Ήταν μια αρωματισμένη πάστα με σαπούνι, κιμωλία και άλλα συστατικά που προοριζόταν να βελτιώσει την καθαριότητα του στόματος και την αναπνοή. Η μεγάλη καινοτομία, όμως, δεν ήταν μόνο η σύνθεση. Ήταν η ιδέα ότι η στοματική υγιεινή μπορούσε να γίνει προϊόν που αγοράζει κάποιος έτοιμο.
Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, η αγορά άρχισε να αλλάζει. Η εμφάνιση της οδοντόβουρτσας μαζικής παραγωγής και η βελτίωση των δικτύων διανομής βοήθησαν ώστε η φροντίδα των δοντιών να φύγει από τα φαρμακεία και να περάσει στα καταστήματα καθημερινής κατανάλωσης. Το 1896 η Colgate έκανε ακόμη ένα βήμα που άλλαξε την ιστορία του προϊόντος: παρουσίασε την πρώτη οδοντόκρεμα σε εύκαμπτο σωληνάριο, μια συσκευασία που έκανε τη χρήση πιο εύκολη και υγιεινή. Η ιδέα υιοθετήθηκε γρήγορα από τον ανταγωνισμό και σταδιακά το σωληνάριο έγινε το παγκόσμιο πρότυπο. Η ανθεκτικότητά του είναι παροιμιώδης, αφού η συσκευασία αυτή χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα.
Η πραγματική επανάσταση ήρθε τον 20ό αιώνα με την ανακάλυψη της σημασίας του φθορίου στη στοματική υγιεινή και την προστασία των δοντιών από τα κοινά βακτήρια που προκαλούν ασθένειες όπως ουλίτιδα και τερηδόνα. Στη δεκαετία του 1940 και του 1950, οι επιστήμονες απέδειξαν ότι το φθόριο μπορούσε να ενισχύσει το σμάλτο των δοντιών και να μειώσει σημαντικά την εμφάνιση τέτοιων ασθενειών. Το 1955 η Crest παρουσίασε στις ΗΠΑ την πρώτη οδοντόκρεμα με φθόριο που είχε την έγκριση της Αμερικανικής Οδοντιατρικής Ένωσης. Η προσθήκη φθορίου, σε συνδυασμό με τη μαζική διάδοση της οδοντόβουρτσας, άλλαξε δραματικά την εικόνα της δημόσιας υγείας. Μελέτες σε πολλές χώρες έδειξαν ότι η χρήση φθοριούχου οδοντόκρεμας συνέβαλε σε μεγάλη μείωση της τερηδόνας, ιδιαίτερα στα παιδιά. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η τερηδόνα παραμένει μία από τις πιο συχνές μη μεταδοτικές ασθένειες στον κόσμο, αλλά η συστηματική χρήση φθορίου αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η στοματική υγεία έχει βελτιωθεί σημαντικά σε σχέση με τις προηγούμενες γενιές.
Με αυτόν τον τρόπο η οδοντόκρεμα έγινε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ένα προϊόν που ξεκίνησε ως ιατρικό βοήθημα μετατράπηκε σε παγκόσμιο καταναλωτικό αγαθό. Η διαφήμιση έπαιξε τεράστιο ρόλο σε αυτή τη μετάβαση. Από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, οι εταιρείες άρχισαν να συνδέουν το προϊόν όχι μόνο με την υγεία, αλλά και με την αυτοπεποίθηση, την κοινωνική εικόνα και τη φρεσκάδα.
Μια παγκόσμια βιομηχανία πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων
Οι εκτιμήσεις για το μέγεθος της αγοράς διαφέρουν ανάλογα με το τι περιλαμβάνεται, όμως οι πωλήσεις οδοντόκρεμων παγκοσμίως ξεπερνούν τα 30 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως και συνεχίζουν να αυξάνονται, κυρίως λόγω της ανάπτυξης των αγορών της Ασίας, της Λατινικής Αμερικής και της Αφρικής. Υπάρχουν πλέον χιλιάδες διαφορετικοί κωδικοί προϊόντων και εκατοντάδες εμπορικές μάρκες σε ολόκληρο τον κόσμο. Από γιγαντιαίες πολυεθνικές μέχρι μικρότερες εταιρείες που ειδικεύονται σε φυσικά ή εξειδικευμένα προϊόντα. Οι μεγαλύτεροι όμιλοι, όπως η Colgate-Palmolive, η Procter & Gamble με την Crest και η Unilever με τη Signal, ελέγχουν σημαντικό μέρος της παγκόσμιας αγοράς.
Σε επίπεδο κατανάλωσης, εκτιμάται ότι κάθε χρόνο παράγονται και πωλούνται περισσότερα από 6 δισεκατομμύρια σωληνάρια οδοντόκρεμας παγκοσμίως, ποσότητα που αντιστοιχεί σε εκατοντάδες εκατομμύρια κιλά προϊόντος. Αν και η ποσότητα που χρησιμοποιεί ένας άνθρωπος καθημερινά είναι μικρή, το άθροισμα δημιουργεί μία τεράστια βιομηχανία με στόχο την υγιεινή, αντίστοιχη με αυτή των σαπουνιών ή των σαμπουάν, που είχε αναπτυχθεί πολύ παλιότερα.
Φωτογραφίες: Getty Images/Ideal Image