Τι κάνει ο άνθρωπος όταν ανακαλύπτει ότι ο κόσμος δεν του δίνει καμία απάντηση; Αν δεν υπάρχει έτοιμο νόημα, το αποδέχεται ή οφείλει να το δημιουργήσει ο ίδιος;
Το δίλημμα αυτό διαπερνά το έργο δύο μορφών που διαμόρφωσαν τη φιλοσοφική σκηνή του 20ού αιώνα. Μιλάμε για τον Γαλλοαλγερινό φιλόσοφο, δοκιμιογράφο και συγγραφέα Αλμπέρ Καμύ και τον Γάλλο φιλόσοφο, συγγραφέα και καθηγητή Ζαν-Πολ Σαρτρ. Ο Καμύ δεν ψάχνει απαντήσεις, ξεκινά από την απουσία τους. Ο κόσμος δεν εξηγεί γιατί ζούμε. Ο ορισμός του για το «παράλογο» γεννιέται ακριβώς εκεί: στη σύγκρουση ανάμεσα στην ανάγκη του ανθρώπου για νόημα και στην αδυναμία του κόσμου να του το δώσει.
Στο έργο του ο Γαλλοαλγερινός στοχαστής επιστρέφει διαρκώς στα βασικά ερωτήματα της ύπαρξης: πώς ζεις όταν δεν υπάρχουν βεβαιότητες; Πώς στέκεσαι όταν τίποτα δεν σου εγγυάται νόημα; Κι όμως, δεν οδηγείται στον μηδενισμό. Δεν προτείνει φυγή, ούτε παρηγοριά. Προτείνει κάτι πιο απαιτητικό: να ζήσεις με πλήρη επίγνωση αυτού του κενού.
Το νόημα ως στάση
«Υπάρχει ένα μόνο πραγματικά σοβαρό φιλοσοφικό πρόβλημα: η αυτοκτονία», γράφει ο Καμύ στο δοκίμιο Ο μύθος του Σίσυφου. Η φράση δεν είναι σκοτεινή προτροπή. Είναι αφετηρία. Αν η ζωή δεν έχει νόημα, τότε το πρώτο ερώτημα είναι αν αξίζει να συνεχιστεί. Ο Καμύ απαντά: ναι. Η στάση απέναντι στη ζωή είναι αυτή που της δίνει αξία. Για τον Καμύ, η ζωή δεν χρειάζεται εξήγηση για να αξίζει. Η δημιουργία, η σχέση με τους άλλους, η εμπειρία, όλα αποκτούν νόημα μέσα από το ίδιο το βίωμά τους. Η απάντηση στο παράλογο δεν είναι να το διορθώσεις, ούτε να του δώσεις νόημα, αλλά να συνεχίσεις να ζεις με αυτό.
Από την άλλη, ο Σαρτρ μεταφέρει το βάρος στον ίδιο τον άνθρωπο. Δεν υπάρχει τίποτα που να τον καθορίζει. Δεν υπάρχει μια προκαθορισμένη φύση που να ορίζει ποιος είναι ή τι πρέπει να γίνει. Πρώτα υπάρχει, μετά επιλέγει τι είναι. Η ευθύνη, η ένταση και η εμπειρία της επιλογής γίνονται αναπόσπαστα στοιχεία της ζωής. Η διατύπωση του Σαρτρ, στο βιβλίο Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός, «ο άνθρωπος είναι καταδικασμένος να είναι ελεύθερος», είναι αποκαλυπτική. Η ελευθερία δεν παρουσιάζεται ως προνόμιο αλλά ως βάρος. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να αποφύγει την επιλογή. Δεν μπορεί να μεταφέρει την ευθύνη αλλού. Κάθε πράξη, κάθε απόφαση, ακόμη και η αδράνεια, τον ορίζει. Η ελευθερία, για τον Σαρτρ, είναι απόλυτη και ακριβώς γι’ αυτό ασήκωτη. Δεν υπάρχει εξωτερικό στήριγμα, δεν υπάρχει αντικειμενικό κριτήριο. Ο άνθρωπος είναι μόνος απέναντι στις επιλογές του. Και μέσα σε αυτή την απομόνωση, εμφανίζεται και η ένταση της σχέσης με τους άλλους: «Η κόλαση είναι οι άλλοι», γράφει στο «Κεκλεισμένων των θυρών».
Η φράση δεν είναι απόρριψη της ανθρώπινης σχέσης. Είναι μια σκληρή παρατήρηση για το πώς αυτοοριζόμαστε. Ο ναρκισσισμός του ανθρώπου συγκρούεται με την κρίση των άλλων. Αν οι άλλοι είναι η κόλαση, τότε κανείς δεν είναι αθώος.
Ελευθερία χωρίς άλλοθι
Εδώ η σύγκρουση γίνεται καθαρή. Ο Καμύ αποδέχεται έναν κόσμο χωρίς νόημα και επιλέγει να ζήσει μέσα σε αυτόν με επίγνωση και μέτρο. Ο Σαρτρ αποδέχεται την ίδια αφετηρία, αλλά οδηγείται σε μια διαφορετική απαίτηση: αν δεν υπάρχει νόημα, τότε δεν υπάρχει και καμία δικαιολογία, ο άνθρωπος είναι απόλυτα υπεύθυνος. Η διαφορά δεν είναι απλώς θεωρητική. Είναι υπαρξιακή. Στον Καμύ υπάρχει μια μορφή ήρεμης αντοχής. Στον Σαρτρ υπάρχει ένταση. Μια συνεχής ανάγκη για απόφαση, για ορισμό, για δράση. Κι όμως, οι δύο στοχαστές δεν είναι απόλυτα αντίθετοι. Και οι δύο ξεκινούν από έναν κόσμο χωρίς εγγυήσεις. Χωρίς δεδομένες αλήθειες. Χωρίς εξωτερική δικαίωση.
Ο Καμύ λέει: ζήσε, ακόμη κι αν δεν υπάρχει λόγος. Ο Σαρτρ λέει: ζήσε, γιατί εσύ είσαι ο λόγος. Ίσως γι’ αυτό το δίλημμα παραμένει τόσο ζωντανό. Δεν αφορά μόνο τη φιλοσοφία, αλλά κάθε στιγμή που ο άνθρωπος καλείται να επιλέξει χωρίς βεβαιότητες. Σε έναν κόσμο που η ρήξη με το δεδομένο είναι ανελέητη, το ερώτημα επιστρέφει πιο έντονα: είναι πιο ειλικρινές να αποδεχτείς ότι τίποτα δεν είναι δεδομένο ή να πάρεις την ευθύνη να το ορίσεις εσύ;
Ανάμεσα στον Καμύ και τον Σαρτρ, το ερώτημα δεν κλείνει. Παραμένει αιώνια ανοιχτό και βαθιά προσωπικό. Αν ο κόσμος δεν έχει νόημα, αρκεί να τον αντέξεις ή οφείλεις να τον δημιουργήσεις από την αρχή; Ποια στάση απαιτεί μεγαλύτερη δύναμη: η αποδοχή ή η ευθύνη; Και τελικά, ίσως το ερώτημα δεν είναι ποιος έχει δίκιο, αλλά ποιο βάρος μπορείς να αντέξεις.
Εξωτερική φωτογραφία: @ Getty Images / Ideal Image