Ο επιστημονικά αβάσιμος ισχυρισμός τροφοδότησε την υπόσχεση ότι μπορούμε να ξεκλειδώσουμε κρυμμένες δυνατότητες του μυαλού μας.
Φανταστείτε να ανακαλύπτατε ότι χρησιμοποιείτε μόλις το ένα δέκατο του εγκεφάλου σας. Ότι το υπόλοιπο 90% παραμένει ανενεργό, γεμάτο δυνατότητες που περιμένουν απλώς να τις ενεργοποιήσετε. Μπορείτε να αποκτήσετε καλύτερη μνήμη, να σκέφτεστε ταχύτερα, να γίνετε πιο δημιουργικοί, αρκεί να ξεκλειδώσετε το απόθεμα νοητικής δύναμης. Τρόποι υπάρχουν, φτάνει να το αποφασίσετε. Η υπόσχεση ακούγεται δελεαστική. Έχει, όμως, ένα πρόβλημα: βασίζεται σε έναν από τους πιο διαδεδομένους μύθους της σύγχρονης επιστήμης. Δεν χρησιμοποιούμε μόνο το 10% του εγκεφάλου μας. Και, παρότι η ιδέα έχει τροφοδοτήσει επί δεκαετίες βιβλία αυτοβοήθειας, μεθόδους, σεμινάρια και εμπορικές συσκευές, δεν υπάρχει κάποιο ανενεργό 90% που περιμένει να αξιοποιηθεί.
Ένας ισχυρισμός χωρίς τεκμηρίωση
Η ακριβής προέλευση του μύθου δεν έχει εξακριβωθεί. Μία από τις πιο γνωστές εκδοχές της ιστορίας οδηγεί στον Αμερικανό ψυχολόγο και φιλόσοφο William James, ο οποίος στις αρχές του 20ού αιώνα υποστήριζε ότι οι άνθρωποι αξιοποιούν μόνο ένα μικρό μέρος των νοητικών και σωματικών δυνατοτήτων τους. Δεν αναφερόταν, ωστόσο, σε συγκεκριμένο ποσοστό εγκεφαλικής δραστηριότητας. Το 1936, στον πρόλογο του βιβλίου του Dale Carnegie “How to Win Friends and Influence People”, ο δημοσιογράφος Lowell Thomas απέδωσε στον James την άποψη ότι ο μέσος άνθρωπος αναπτύσσει μόλις το 10% των νοητικών ικανοτήτων του. Ο Barry L. Beyerstein, καθηγητής ψυχολογίας στο Simon Fraser University, εξέτασε την ιστορία του μύθου σε άρθρο του στο Scientific American το 2004. Όπως εξηγεί, δεν εντόπισε κάποια οριστική πηγή που να αποδεικνύει πώς προέκυψε το ποσοστό. Επισημαίνει, ωστόσο, ότι η απόδοση της ιδέας στον William James από τον Lowell Thomas έδωσε σημαντική ώθηση στη διάδοσή της. Η επίκληση ενός αναγνωρισμένου επιστήμονα έκανε τον ισχυρισμό να ακούγεται πολύ πιο αξιόπιστος.
Το 90% γίνεται προϊόν
Η ιδέα ότι κρύβουμε μέσα μας τεράστιες, ανεξερεύνητες δυνατότητες αποδείχθηκε ιδανική για την αγορά της αυτοβελτίωσης. Το 1996, μια αμερικανική εταιρεία με την ονομασία The Other 90% Technologies παρουσίασε το MindDrive, μια συσκευή που υποσχόταν ότι οι χρήστες θα μπορούσαν να ελέγχουν ηλεκτρονικά παιχνίδια στον υπολογιστή τους με τη σκέψη τους. Το προϊόν κόστιζε περίπου 150 δολάρια και χρησιμοποιούσε αισθητήρες για να καταγράφει φυσιολογικές μεταβολές στον οργανισμό και να τις μετατρέπει σε εντολές. Δεν διάβαζε, βέβαια, τις σκέψεις των χρηστών. Ταινίες όπως οι «Limitless» και «Lucy» εκμεταλλεύτηκαν την ιδέα ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν μόνο το 10% του εγκεφάλου τους και όσοι ξεκλειδώνουν ένα υψηλότερο ποσοστό ασκούν δυνάμεις όπως η άπειρη μνήμη ή η τηλεκίνηση.
Τρεις δεκαετίες αργότερα, η υπόσχεση δεν έχει εξαφανιστεί. Έχει προσαρμοστεί στη γλώσσα της σύγχρονης αγοράς της προσωπικής ανάπτυξης, όπου η βελτίωση της μνήμης, η ταχύτερη μάθηση και η μεγιστοποίηση της απόδοσης αποτελούν εμπορικές υποσχέσεις με μεγάλο κοινό. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το πρόγραμμα “Accelerated Learning Techniques + Bonuses”, του Αμερικανού συγγραφέα και εισηγητή σεμιναρίων αυτοβελτίωσης Brian Tracy. Στην ιστοσελίδα του αναφέρει ρητά ότι ο μέσος άνθρωπος χρησιμοποιεί λιγότερο από το 10% του μυαλού του ενώ οι δυνατότητές του είναι απεριόριστες. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πρόγραμμα βελτίωσης της μνήμης ή εκμάθησης είναι παραπλανητικό. Η εξάσκηση, η επανάληψη και οι κατάλληλες στρατηγικές μπορούν πράγματι να βελτιώσουν τις γνωστικές δεξιότητες. Άλλο, όμως, η ανάπτυξη ικανοτήτων μέσα από τη μάθηση και άλλο η υπόσχεση ότι υπάρχει ένα ανενεργό κομμάτι του εγκεφάλου που περιμένει να ενεργοποιηθεί.
Τι πραγματικά συμβαίνει μέσα στον εγκέφαλο
Η επιστημονική εξήγηση είναι πολύ λιγότερο εντυπωσιακή από την εμπορική υπόσχεση. Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί σαν μια συσκευή με διακόπτες, όπου το 90% παραμένει κλειστό μέχρι να βρεθεί ο κατάλληλος τρόπος ενεργοποίησής του. Διαφορετικές περιοχές αναλαμβάνουν διαφορετικές λειτουργίες και ενεργοποιούνται με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με τη δραστηριότητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι υπόλοιπες είναι άχρηστες ή ανενεργές. Όπως εξηγεί το MIT McGovern Institute, χρησιμοποιούμε ολόκληρο τον εγκέφαλό μας στην καθημερινή ζωή, ακόμη και όταν κοιμόμαστε. Παρότι αντιστοιχεί περίπου στο 2% του σωματικού μας βάρους, καταναλώνει περίπου το 20% της ενέργειας του οργανισμού. Δεν θα είχε, άλλωστε, εξελικτικό νόημα να συντηρούμε ένα όργανο τόσο ενεργοβόρο, εάν το μεγαλύτερο μέρος του παρέμενε αχρησιμοποίητο.
Η γοητεία του μύθου είναι εύκολο να εξηγηθεί: προσφέρει την ελπίδα ότι υπάρχει μια καλύτερη, ισχυρότερη εκδοχή του εαυτού μας, την οποία δεν έχουμε παρά να ανακαλύψουμε.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image