H τεχνική δεξιότητα, που κάποτε αντιμετωπιζόταν σαν λύση ανάγκης, ξαναποκτά αξία ακριβώς επειδή είναι δυσεύρετη.
Υπάρχει ένα κοινό και ταυτόχρονο παράδειγμα. Λονδίνο ή Νέα Υόρκη, Άμστερνταμ ή Βρυξέλλες. Είναι λες και η διαμόρφωση της εργασιακής πραγματικότητας δεν έχει μάτια για τη γεωγραφία. Τώρα που μιλάμε, ένας εργοδότης στην Αθήνα ή τη Μαδρίτη υπολογίζει πόσο προσωπικό μπορεί να γλιτώσει χάρη σ’ εκείνο το μόνιμα διαθέσιμο chatbot. Την ίδια ώρα, κάτω από έναν νεροχύτη στην ίδια πόλη κάποιος βιδώνει έναν σωλήνα. Ίσως μόνος του αντίπαλος σ’ αυτό που κάνει είναι η ρουτίνα. Η θέση εργασίας του δεν διαπραγματεύεται με κανέναν αλγόριθμο. Δεν είναι φτηνός ρεαλισμός, ούτε ταξικό ζήτημα. Ακόμα και οι κραταιοί CEO εταιρειών νιώθουν το πάτωμα της άνετης καρέκλας τους να ραγίζει. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν απειλεί μόνο τις χαμηλότερες βαθμίδες της εργασίας γραφείου. Διεκδικεί χώρο ακόμη και εκεί όπου μέχρι χθες θεωρούσαμε ότι η ανθρώπινη κρίση ήταν αναντικατάστατη: στη λήψη αποφάσεων.
Αλλά ας επιστρέψουμε στο παράδειγμά μας. Ο άνθρωπος που βρίσκεται κάτω από τον νεροχύτη έχει λίστα αναμονής. Είναι περιζήτητος. Η πολυτιμότητα του χρόνου του δεν παραμένει σταθερή. Αυξάνεται. Και θα αυξάνεται. Κάτι αλλάζει ή κάτι, ήδη, άλλαξε στη σχέση των νέων ανθρώπων με την εργασία. Όχι, δεν βυθίστηκαν σε μια ρομαντική αναπόληση του «καλού παλιού επαγγέλματος». Είναι κάτι μεγαλύτερο. Το λένε: αναθεώρηση ρίσκου. Ηλεκτρολόγοι, υδραυλικοί, ξυλουργοί, τεχνικοί ψύξης, νοσοκόμοι, μηχανικοί αυτοκινήτων. Τα επαγγέλματα της δεύτερης επιλογής άλλαξαν ταχύτητα. Αναβαθμίστηκαν.
Οι αριθμοί έφτασαν με καθυστέρηση, αλλά έφτασαν. Στο City of Westminster College του Λονδίνου, οι εγγραφές σε προγράμματα μηχανικής και κατασκευών αυξήθηκαν 9,6% μέσα σε τρία χρόνια. Σε ρεπορτάζ του Reuters, που δημοσιεύθηκε στις 2 Δεκεμβρίου 2025 με τίτλο «Fearing AI job losses, some young workers in Britain shift towards skilled trades» («Φοβούμενοι απώλειες θέσεων εργασίας από την AI, κάποιοι νέοι εργαζόμενοι στη Βρετανία στρέφονται στα τεχνικά επαγγέλματα»), καταγράφονται νέοι που στρέφονται στην υδραυλική, την ηλεκτρολογία, την ξυλουργική. Όχι, δεν είναι ότι οι άνθρωποι αυτοί ξέμειναν από φιλοδοξίες. Είναι κάτι διαφορετικό. Στα παραπάνω επαγγέλματα βλέπουν: ασφάλεια.
Η transit γενιά
Ήταν μόλις ο περασμένος αιώνας όταν η διαδρομή έμοιαζε στερεοτυπικά αυτονόητη: πανεπιστήμιο, πτυχίο, γραφείο. Η τεχνική εργασία ήταν εκείνο που έμενε στους «άλλους», σε εκείνους με περιορισμένα όνειρα. Σήμερα εκείνη η αυτονόητη σειρά ζωής έχει ανατραπεί. Το κόστος των σπουδών, η δυσκολία εισόδου σε πρώτες θέσεις γραφείου, η τεχνητή νοημοσύνη και, πάνω απ’ όλα, η έλλειψη τεχνιτών ξαναγράφουν σιωπηλά τη λογική του επαγγελματικού προσανατολισμού. Όχι παντού, όχι ακόμη μαζικά. Αρκετά, όμως, ώστε να μιλάμε για τάση.
Το Chartered Institute of Personnel and Development, ο βρετανικός επαγγελματικός φορέας για το ανθρώπινο δυναμικό, βρήκε ότι ένας στους έξι Βρετανούς εργοδότες πιστεύει πως τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης θα του επιτρέψουν να μειώσει προσωπικό μέσα στον επόμενο χρόνο. Δεν χρειάζεται η AI να καταπιεί ολόκληρα επαγγέλματα για να αλλάξει το παιχνίδι. Αρκεί να αναλάβει αυτό από το οποίο ξεκινούσε κάποτε ένας νέος υπάλληλος: έρευνα, ταξινόμηση, πρώτα κείμενα, αναφορές. Η πρώτη σκάλα της καριέρας δεν εξαφανίζεται. Γίνεται, όμως, είδος προς εξαφάνιση.
Ο υδραυλικός, εν τω μεταξύ, εξακολουθεί να χρειάζεται να σκύψει κάτω από τον νεροχύτη. Η φυσική παρουσία, η δεξιοτεχνία, η ικανότητα να λύνεις ένα απρόβλεπτο πρόβλημα παραμένουν πεισματικά δύσκολες να αυτοματοποιηθούν. Και τα «παλιά επαγγέλματα» αυτόματα δεν είναι πια τόσο παλιά. Τα επαγγέλματα γραφείου ίσως σύντομα θα γίνουν ρετρό ανάμνηση. Ο σημερινός ηλεκτρολόγος εγκαθιστά φωτοβολταϊκά και φορτιστές ηλεκτρικών αυτοκινήτων. Ο τεχνικός ψύξης δουλεύει με ενεργειακά συστήματα υψηλής απόδοσης. Ο μηχανικός αυτοκινήτου πρέπει να καταλαβαίνει από λογισμικό όσο και από κινητήρες.
Η αριθμητική καταγράφει την τάση: οι Βρετανοί υδραυλικοί κερδίζουν κατά μέσο όρο περίπου 44.100 ευρώ τον χρόνο, οι ειδικευμένοι εργάτες κατασκευών περίπου 41.600 ευρώ, όταν ο μέσος μισθός σε όλους τους κλάδους είναι περίπου 45.400 ευρώ. Η ψαλίδα είναι πολύ πιο στενή απ’ όσο υπόσχεται το παλιό στερεότυπο. Στο ίδιο διάστημα, οι προπτυχιακές εγγραφές στα βρετανικά πανεπιστήμια έπεσαν 1,1% το 2023-2024, η πρώτη ετήσια πτώση σχεδόν σε μία δεκαετία. Δεν πρόκειται για φυγή από το πανεπιστήμιο. Το δίλημμα, όμως, έχει πάψει να είναι αυτονόητο. Δεν είναι πια θέμα κύρους. Είναι θέμα χρόνου, κόστους, ζήτησης, αμοιβής, προοπτικής.
Ευρώπη: Η ήπειρος χωρίς χέρια
Η Ευρώπη έχει έναν πιο πρακτικό λόγο να κοιτάζει προς αυτά τα επαγγέλματα: δεν βρίσκει αρκετούς ανθρώπους να τα κάνουν. Η Ευρωπαϊκή Αρχή Εργασίας, ο ευρωπαϊκός φορέας που παρακολουθεί μεταξύ άλλων τις ελλείψεις και τα πλεονάσματα στην αγορά εργασίας, καταγράφει επίμονες ελλείψεις σε κατασκευές, μηχανική και τεχνικές ειδικότητες. Οι συγκολλητές και οι ηλεκτρολόγοι κτιρίων λείπουν σε τουλάχιστον τα τρία τέταρτα των χωρών που καταθέτουν στοιχεία. Συνολικά, 430 επαγγέλματα καταγράφονται ως ελλειμματικά σε τουλάχιστον μία από τις χώρες που συμμετείχαν στην καταγραφή. Η σπανιότητα δεν είναι πια έκπληξη. Είναι δεδομένο με διαστάσεις που διογκώνονται. Η πράσινη μετάβαση προσθέτει καύσιμο: περισσότερες ενεργειακές ανακαινίσεις, αντλίες θερμότητας, φωτοβολταϊκά, δίκτυα φόρτισης. Τα σχέδια σχεδιάζονται σε γραφεία. Κάποιος όμως πρέπει να τα εγκαταστήσει. Αυτός ο κάποιος είναι ο δυσεύρετος.
Η Γερμανία δεν χρειάστηκε ποτέ να ξανακερδίσει αυτή τη μάχη, γιατί δεν την είχε χάσει. Το σύστημά της -θεωρία στην τάξη, δουλειά στην επιχείρηση- παραμένει βασικός δρόμος προς την αγορά, όχι υποκατάστατο του πανεπιστημίου. Σύμφωνα με τη Destatis, τη γερμανική Ομοσπονδιακή Στατιστική Υπηρεσία, τον επίσημο φορέα που συλλέγει και δημοσιεύει τα στατιστικά στοιχεία της χώρας, στο τέλος του 2025 πάνω από 1,21 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονταν σε συνδυαστική επαγγελματική εκπαίδευση, που ενώνει τη θεωρητική διδασκαλία με την πρακτική εργασία σε επιχείρηση· 345.700, το 29%, εκπαιδεύονταν στο Handwerk, τον μεγάλο χώρο των τεχνικών επαγγελμάτων. Η γερμανική εικόνα δείχνει κάτι που η υπόλοιπη Ευρώπη τείνει να ξεχνά: η επαγγελματική εκπαίδευση μπορεί να είναι πρώτη επιλογή, όχι παρηγορητική εναλλακτική λύση «άτυχων» νέων.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα παράδοξο. Για 422 από τα 430 ελλειμματικά επαγγέλματα, υπάρχει κάπου αλλού στην Ευρώπη μια χώρα όπου το ίδιο επάγγελμα εμφανίζει πλεόνασμα. Θεωρητικά, οι άνθρωποι υπάρχουν. Δεν βρίσκονται όμως εκεί όπου υπάρχουν οι δουλειές. Η γλώσσα, η αναγνώριση προσόντων, οι άδειες άσκησης, το κόστος της μετακόμισης κρατούν την «ενιαία» ευρωπαϊκή αγορά εργασίας πολύ λιγότερο ενιαία απ’ όσο ακούγεται.
Το ελληνικό παράδειγμα
Και μετά έρχεται η Ελλάδα. Εδώ η αγορά ζητά τεχνίτες με απελπισία, αλλά οι νέοι εξακολουθούν να τους αποφεύγουν. Σε έρευνα της Orientum, ελληνικής εταιρείας συμβούλων σταδιοδρομίας και επαγγελματικού προσανατολισμού, με ακαδημαϊκό συνεργάτη το Deree, εξετάστηκαν οι επαγγελματικές προτιμήσεις 27.373 μαθητών και μαθητριών σε 38 κατηγορίες. Η εικόνα ήταν καθαρή: επαγγέλματα όπως ηλεκτρολόγος, υδραυλικός, οικοδόμος ή εργαζόμενος στην εφοδιαστική αλυσίδα βρίσκονται χαμηλά στις προτιμήσεις των νέων. Δεν είναι στιγμιαίο φαινόμενο. Στην προηγούμενη έρευνα της ίδιας εταιρείας, με δείγμα 54.482 μαθητών και στοιχεία της περιόδου 2012–2021, η κατηγορία Τεχνολογία Η/Υ και Ηλεκτρολογία βρέθηκε στην 25η θέση ανάμεσα σε 38 κατηγορίες ενδιαφερόντων· η Μηχανολογία, στην 31η. Η αγορά, από την άλλη, δηλώνει ότι λείπουν ηλεκτρολόγοι, αυτοματιστές, τεχνικοί, εργαζόμενοι στην εφοδιαστική αλυσίδα. Δύο κόσμοι που μιλούν χωρίς να ακούγονται.
Πτυχίο ή τεχνική;
Δεν χρειάζεται νέος μύθος πάνω στα ερείπια του παλιού. Τα τεχνικά επαγγέλματα έχουν σωματική καταπόνηση, πραγματικούς κινδύνους, ακανόνιστα ωράρια, μαθητεία, πιστοποιήσεις, συνεχή εκπαίδευση χωρίς τέλος. Δεν γίνεται κάθε ηλεκτρολόγος επιχειρηματίας, όπως δεν κινδυνεύει κάθε απόφοιτος πανεπιστημίου να αντικατασταθεί αύριο από έναν αλγόριθμο. Αλλά η παλιά ιεραρχία έχει βαθιές ρωγμές. Το πτυχίο παραμένει σημαντικό, δεν είναι όμως πια αυτόματο διαβατήριο επαγγελματικής ασφάλειας. Και η τεχνική δεξιότητα ξαναποκτά αξία επειδή είναι δυσεύρετη. Για χρόνια η συμβουλή ήταν απλή: σπούδασε, για να μη δουλεύεις με τα χέρια σου. Η αγορά τώρα κάνει διαφορετικούς λογαριασμούς. Και το ερώτημα που μένει δεν είναι πια ποιο πτυχίο αξίζει. Είναι ποια δουλειά θα εξακολουθεί, τελικά, να χρειάζεται έναν άνθρωπο για να γίνει.
Εισαγωγική φωτογραφία: 123RF