Ποιος είναι ο περίπλοκος μηχανισμός που χρησιμοποιούν τα πτηνά για τα παρθενικά τους ταξίδια και πώς καταφέρνουν να επιβιώσουν σε ακραίες συνθήκες.
Στην ταινία κινουμένων σχεδίων «Ένα ταξίδι για πάπιες» της Universal Pictures, ο παπαγάλος μακάο Ντελρόι ζει φυλακισμένος σε ένα ασφυκτικά μικρό, χρυσό κλουβί. Ένας σκληρός σεφ τον έχει αιχμαλωτίσει για το εντυπωσιακό φτέρωμά του, κρατώντας τον μακριά από τον τόπο του, την Τζαμάικα.
Όταν μια οικογένεια παπιών ζητά τη βοήθειά του για να ταξιδέψει από τη Νέα Υόρκη στη γενέτειρά του, ο Ντελρόι τους δίνει οδηγίες ξεπερνώντας ακόμα και τα GPS τελευταίας τεχνολογίας. «Πετάς προς το πράσινο άγαλμα, μετά νότια για τρία μίλια και ανατολικά για ένα μίλι, δυτικά για δέκα και μετά νοτιοδυτικά για δυο, νοτιοανατολικά δύο και μετά νοτιοανατολικά για όλη την υπόλοιπη πορεία και δεν σταματάς μέχρι να δεις την ομίχλη να χορεύει στην κορφή των όμορφων γαλάζιων βουνών», λέει με απόλυτη σιγουριά και ξεσπά σε κλάματα, πεπεισμένος ότι δε θα μπορέσει ποτέ να ξαναδεί την πατρίδα του. Spoiler: Τελικά με τη βοήθεια της θαρραλέας οικογένειας τα καταφέρνει. Η απόσταση Νέα Υόρκη-Τζαμάικα υπολογίζεται σε περίπου 2.510 χλμ., μια απόσταση που στην ταινία παρουσιάζεται ως άθλος. Στη φύση, ωστόσο, υπάρχουν πουλιά για τα οποία μια τέτοια διαδρομή όχι μόνο είναι εφικτή, αλλά μοιάζει απλώς με… ζέσταμα.
Αλάσκα-Τασμανία πτήση nonstop
Ένα από αυτά είναι η Θαλασσολιμόζα (Limosa lapponica), ένα μεταναστευτικό παρυδάτιο πτηνό που κατέχει το ρεκόρ της μεγαλύτερης πτήσης χωρίς στάση στον κόσμο. Ερευνητές από το Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ, την Γεωλογική Υπηρεσία των ΗΠΑ και την Υπηρεσία Αλιείας και Άγριας Ζωής των ΗΠΑ διεξήγαγαν μελέτη για να παρακολουθήσουν τη μετανάστευση νεαρών πτηνών του είδους από περιοχές αναπαραγωγής της Αλάσκας, την οποία επιλέγουν περίπου 37 είδη παράκτιων πτηνών.
Κάθε χρόνο, τα πουλιά του είδους μεταναστεύουν στη Νέα Ζηλανδία και την ανατολική Αυστραλία, αλλά το πρώτο ταξίδι των νέων δεν είχε ποτέ παρατηρηθεί. Οι ερευνητές κατάφεραν να τοποθετήσουν δορυφορικό πομπό 5 γραμμαρίων σε μερικά. Έτσι, ένα από αυτά, μόλις τεσσάρων μηνών, που έφερε στο πόδι του την ένδειξη Β6, απογειώθηκε στις 13 Οκτωβρίου του 2022 από την Αλάσκα και πέταξε τουλάχιστον 13.560 χλμ., σε 264 ώρες ή 11 ημέρες και 1 ώρα, και προσγειώθηκε στην Τασμανία, καταγράφοντας απόσταση ρεκόρ χωρίς στάση. Αρχικός στόχος ήταν να παρακολουθήσουν την πορεία και των αδελφών του Β6, αλλά τελικά μόνο ο δικός του δέκτης παρέμεινε ενεργός καθ’ όλη τη διάρκεια του ταξιδιού.
Για τους ανθρώπους, μια τέτοια πτήση ακούγεται επικίνδυνη, αλλά σύμφωνα με τους επιστήμονες οι Θαλασσολιμόζες είναι μερικά από τα λίγα είδη που την ολοκληρώνουν, αψηφώντας σκληρές συνθήκες και τεράστιες δυσκολίες για να φτάσουν στον προορισμό τους. Το Β6, πάντως, εξέπληξε ακόμα περισσότερο τους επιστήμονες, καθώς ξεκίνησε το ταξίδι του πολύ αργότερα από το αναμενόμενο. Σε τέτοιο βαθμό που δεν γνώριζαν αν τελικά θα πετάξει. Το αποτέλεσμα όχι μόνο τους εντυπωσίασε, αλλά τους έκανε να παραδεχθούν ότι δεν κατανοούν πλήρως πώς τα νεαρά πτηνά φέρουν εις πέρας τέτοιες ακραίες πτήσεις. Το ταξίδι του Β6 εντάχθηκε στο βιβλίο του Ρεκόρ Γκίνες και, μάλιστα, έσπασε προηγούμενο ρεκόρ – κατά 350 χλμ. – που είχε καταγραφεί από άλλο πτηνό του είδους το 2020.
Μικρό, αλλά ανθεκτικό
Η Θαλασσολιμόζα (Limosa lapponica) είναι πτηνό που αναπαράγεται στον αρκτικό κύκλο και μεταναστεύει νότια από τη δυτική Ευρώπη ως τη Νέα Ζηλανδία. Είναι μικρόσωμο, με μήκος που φτάνει από το ράμφος στην ουρά περίπου τα 40 εκ. και με άνοιγμα φτερών που αγγίζει τα 80 εκ. Το χρώμα του κυμαίνεται ανάμεσα στο μπεζ, καφέ και γκρι. Τα αρσενικά είναι κατά μέσο όρο μικρότερα από τα θηλυκά. Τα πρώτα ζυγίζουν 190-400 γρ., ενώ τα θηλυκά 260-630 γρ. Το Β6 πάντως, όταν έφτασε στην Τασμανία, είχε χάσει σχεδόν το μισό ή περισσότερο από το σωματικό του βάρος, γεγονός που εξηγείται αφού κατά τις 11 ημέρες που διήρκησε η πτήση δεν προσγειώθηκε για να φάει ή να πιει.
Οι ειδικοί αναφέρουν ότι είναι σε θέση να παράγει νερό για να διατηρεί σε λειτουργία τον οργανισμό του, καίγοντας πρωτεΐνη και λίπος. Επιπλέον, επιλέγει ευνοϊκό άνεμο και προσαρμόζει σύμφωνα με αυτόν το υψόμετρο της πτήσης. Όσο για τον αν ξεκουράζεται, οι ερευνητές εκτιμούν ότι τα πουλιά μπορούν να απενεργοποιούν εναλλάξ τον μισό εγκέφαλό τους, ενώ ο άλλος μισός παραμένει ξύπνιος.
Σε αυτό που δεν έχουν δώσει ακόμα σαφή απάντηση, είναι πώς καταφέρνει να προσανατολιστεί τόσο καλά ένα πτηνό στο παρθενικό του ταξίδι. Καθώς η πλοήγησή του δεν μοιάζει τυχαία όταν, ξαφνικά, έπειτα από 12.000 χλμ. πήρε απότομη στροφή και δεν συνεχίσει για Νέα Ζηλανδία, απόφαση που θα του στοίχιζε ενέργεια και ίσως την ίδια του τη ζωή. Αντιθέτως, έστριψε στο σωστό σημείο ώστε να φτάσει στην Τασμανία. Αυτή η επιλογή επιβεβαιώνει την άποψη ότι τα πτηνά του είδους μπορούν να προσδιορίσουν με ακρίβεια το γεωγραφικό μήκος και πλάτος.
Η φυσική πυξίδα των αποδημητικών πουλιών
Η καταγραφή του ταξιδιού του Β6 έθεσε νέα ερωτήματα και στάθηκε αφορμή για νέες έρευνες με στόχο την αποκωδικοποίηση της συμπεριφοράς των πτηνών. Πώς προσανατολίζονται, πώς αντέχουν και επιβιώνουν σε συνθήκες που για τον άνθρωπο μοιάζουν αδιανόητες. Πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Frontiers in Physiology εστίασε στο έμφυτο σύστημα προσανατολισμού των πτηνών που για πρώτη φορά μεταναστεύουν, όπως στην περίπτωση της Θαλασσολιμόζας. Στην επιστημονική κοινότητα επικρατεί η θεωρία ότι διαθέτουν συνδυασμό εσωτερικού χρονομέτρου-ρολογιού και πυξίδας που δεν απαιτεί εμπειρία ή κάποιον ενήλικα συνοδό. Οι ερευνητές από το Ζωολογικό Ινστιτούτο (RAS) της Ρωσίας αναφερόμενοι σε αυτήν, εκτιμούν ότι ο μηχανισμός που χρησιμοποιούν είναι ακόμα πιο περίπλοκος.
Τα νέα στοιχεία υποδηλώνουν ότι τα νεαρά πτηνά μπορεί να μην έχουν έναν πλήρη «χάρτη» της διαδρομής, αλλά ένα σύστημα «φάρων» που βασίζεται σε περιβαλλοντικά σήματα, όπως γεωμαγνητικά στοιχεία ή άλλες ενδείξεις, που τα βοηθούν να εντοπίζουν πού βρίσκονται καθώς μεταναστεύουν. Εκτιμούν, μάλιστα, ότι τα πτηνά διαθέτουν και την ικανότητα αίσθησης της τοποθεσίας καθ’ όλη τη διάρκεια του ταξιδιού. Αυτό εξηγεί πώς τα νεαρά άτομα κάποιων ειδών όχι μόνο ακολουθούν έναν εσωτερικό προσανατολισμό, αλλά μπορεί να εντοπίζουν πού βρίσκονται σχετικά με συγκεκριμένα περιβαλλοντικά σήματα και να προσαρμόζουν την πτήση τους αναλόγως.
Για αυτό το λόγο, οι ερευνητές προτείνουν την επανεξέταση της θεωρίας του ρολογιού και της πυξίδας, διότι τα νεαρά αποδημητικά πτηνά ενδέχεται να χρησιμοποιούν την έμφυτη γνώση τους για τις συνθήκες που θα συναντήσουν ώστε να ελέγχουν τη θέση τους κατά τη διαδρομή.
Εισαγωγική φωτογραφία: AFPForum