Η αδιάκοπη ροή εικόνων και πληροφοριών παίρνει τη θέση των βιβλίων και μαζί με αυτή χάνεται η ικανότητα συγκέντρωσης και κριτικής σκέψης.
Το βαγόνι του ηλεκτρικού είναι γεμάτο κόσμο. Άνδρες με ακουστικά στα αυτιά, γυναίκες με το βλέμμα καρφωμένο στην οθόνη του κινητού, έφηβοι δίπλα-δίπλα σκρολάρουν ασταμάτητα. Λίγο πιο μακριά, μια κυρία μεγαλύτερης ηλικίας παρακολουθεί με ιδιαίτερο ενδιαφέρον χιουμοριστικά reels στο Instagram «ντυμένα» με το χαρακτηριστικό τεχνητό γέλιο. Η ίδια, πάντως, δε χαμογελά. Η εικόνα είναι γνώριμη σε όσους μετακινούνται συχνά με τα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς. Οι περισσότεροι επιβάτες είναι σχεδόν βυθισμένοι στις συσκευές τους. Η κυρτή φιγούρα τους και η σχεδόν μηχανική κίνηση του αντίχειρα συνθέτουν μια σκηνή που επαναλαμβάνεται. Ελάχιστοι πλέον κοιτούν έξω από το παράθυρο. Ακόμα λιγότεροι κρατούν στα χέρια τους μια εφημερίδα ή ένα βιβλίο. Ο χρόνος της διαδρομής που κάποτε αποτελούσε μια καλή ευκαιρία για ανάγνωση, έχει αντικατασταθεί με την αδιάκοπη εναλλαγή ψηφιακών εικόνων. Μοιάζει να έχει ξεχαστεί στις… αναλογικές σελίδες του παρελθόντος.
Εύκολο περιεχόμενο που δεν απαιτεί συγκέντρωση
Η αλλαγή αυτή δεν αφορά μόνο σε όσους χρησιμοποιούν τη συγκοινωνία. Εντοπίζεται σχεδόν παντού. Οι άνθρωποι αφιερώνουν τον ελεύθερο χρόνο τους σε κάτι εύκολο, άμεσο και που δεν απαιτεί ιδιαίτερη επεξεργασία. Η οθόνη προσφέρει ακριβώς αυτό: αδιάκοπα ερεθίσματα, γρήγορη εναλλαγή, εύκολη και συμπυκνωμένη ενημέρωση. Το βιβλίο από την άλλη, απαιτεί την αμέριστη προσοχή του αναγνώστη. Αν το μυαλό περιπλανηθεί την ώρα που διαβάζει μια πρόταση, θα αναγκαστεί να επιστρέψει για να ξαναδιαβάσει την ίδια πρόταση. Δεν αρκεί απλώς, να ανοίξει το βιβλίο. Σε αντίθεση με το κινητό, το βλέμμα δεν ακολουθεί σαν υπνωτισμένο, εικόνες, αλλά λέξεις. Χρειάζεται να τις διαβάσει για να μπορέσει να παρακολουθήσει τη αφηγηματική διαδρομή του συγγραφέα.
Σταθερή μείωση της ανάγνωσης
Όπως αναφέρει το The Atlantic, σύμφωνα με έρευνα που διεξήγαγε το Εθνικό Ίδρυμα Τεχνών των ΗΠΑ (NEA) σχετικά με τις αναγνωστικές συνήθειες των Αμερικανών, λιγότεροι από τους μισούς ενήλικες είχαν διαβάσει ένα βιβλίο οποιουδήποτε είδους το 2022, ενώ μόνο το 38% είχε διαβάσει ένα μυθιστόρημα ή ένα διήγημα. Μελέτη του Πανεπιστημίου της Φλόριντα και του Πανεπιστημιακού Κολεγίου του Λονδίνου, δείχνει ότι η καθημερινή ανάγνωση για ευχαρίστηση στις ΗΠΑ έχει μειωθεί περισσότερο από 40% τα τελευταία 20 χρόνια. Η πανεπιστημιακή ομάδα που διεξήγαγε την έρευνα διαπίστωσε πως η πτώση όχι μόνο δεν είναι μικρή, αλλά είναι σταθερή, διαρκής και υπολογίζεται στο 3% ετησίως. Η μείωση, μάλιστα, συνδέεται με όλες τις ηλικιακές ομάδες, το φύλο και τα επίπεδα εκπαίδευσης.
Παρατηρείται ακόμα και στις ομάδες που παραδοσιακά διαβάζουν περισσότερο, όπως οι συνταξιούχοι, οι γυναίκες και οι απόφοιτοι πανεπιστημίων. Παρότι οι ερευνητές δεν εστίασαν στα αίτια της μείωσης, επισήμαναν πιθανούς παράγοντες, όπως η άνοδος των ψηφιακών μέσων, η οικονομική πίεση, η συρρίκνωση του ελεύθερου χρόνου και η άνιση πρόσβαση σε βιβλία και βιβλιοθήκες. Πράγματι, αν σκεφτεί κανείς το κόστος των βιβλίων, τη στιγμή που ο καταναλωτής κατά μέσο όρο πασχίζει να ανταπεξέλθει στα πάγια έξοδα, καθώς και την απαιτητική ρουτίνα που μετά βίας αφήνει ελεύθερες λίγες ώρες μέσα στην εβδομάδα, η ανάγνωση βιβλίου μοιάζει σχεδόν πολυτέλεια.
Λιγότερα βιβλία, λιγότερο ορθολογική σκέψη
«Καθώς η ανάγνωση μειώνεται, μειώνεται και η ικανότητα ορθολογικής σκέψης. Κατά συνέπεια, η ορθολογική συζήτηση μειώνεται στην πολιτική και σε μεγάλο μέρος της δημόσιας ζωής», σημειώνει έκθεση που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature. Επισημαίνεται πως όσα βιβλία εξακολουθούν να πωλούνται ανήκουν στις κατηγορίες αυτοβοήθειας, ρομαντικά, αστυνομικά μυθιστορήματα λογοτεχνία για νέους ενήλικες, ενώ παρατηρείται μείωση βιβλίων για οικονομικά και πολιτική. Αντίστοιχη είναι κι η μείωση στην ανάγνωση εφημερίδων. Στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1970 περίπου οι μισοί νέοι διάβαζαν καθημερινά εφημερίδα, ενώ σήμερα μόλις το 10% ακολουθεί αυτή τη συνήθεια, αναφέρει το The Atlantic. Εξάλλου, οι περισσότεροι ενημερώνονται από το τηλέφωνό τους ή τον υπολογιστή, με το 40% των πολιτών να προτιμά να παρακολουθεί βίντεο ή να ακούει τις ειδήσεις παρά να τις διαβάζει.
Παράλληλα, όμως, υπάρχουν και μερικά αισιόδοξα στοιχεία, καθώς η κατηγορία βιβλίων εκλαϊκευμένης επιστήμης δείχνει να διανύει μια «χρυσή εποχή» τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Η Βασιλική Εταιρία της Μεγάλης Βρετανίας βλέπει εντυπωσιακή άνοδο στις πωλήσεις τους. Από 1,2 εκατ. αντίτυπα το 2000 σε περισσότερα από 5 εκατ. το 2019. Αν και το 2024 οι πωλήσεις υποχώρησαν στα 2,9 εκατ., τα αντίτυπα αυτά αφορούσαν σε περίπου 20.000 διαφορετικούς τίτλους, αριθμός σχεδόν τετραπλάσιος σε σύγκριση με το 2000. Την ίδια στιγμή, τα βιβλία γίνονται ολοένα πιο απλά στη γλώσσα και στη διατύπωσή τους, με μικρότερες προτάσεις που διευκολύνουν την ανάγνωση. Έτσι, ο αναγνώστης δεν χρειάζεται να καταβάλει την ίδια προσπάθεια να συγκεντρωθεί όπως θα έπρεπε για να διαβάσει ένα πιο απαιτητικό λογοτεχνικό έργο.
Τι μπορεί να γίνει
Το ζητούμενο πάντως δεν είναι αν τελικά διαβάζουμε λιγότερα βιβλία, αλλά αν χάνουμε σταδιακά την ικανότητα της συγκέντρωσης, της κριτικής σκέψης και της ανάλυσης. Τι μπορεί να γίνει για να περιοριστεί το φαινόμενο; Τα βιβλία αποτελούν το καλύτερο αντίδοτο στην απόσπαση προσοχής. Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει ότι η τεχνολογία αποτελεί από μόνη της απειλή για την ανάγνωση, αρκεί ο τρόπος που τη χρησιμοποιούμε να μην «κλέβει» χρόνο για κάτι που απαιτεί μεγαλύτερη προσήλωση. Οι ειδικοί εξηγούν ότι η στρατηγική πρέπει να ξεκινήσει από τα παιδιά. Όπως αναφέρει η καθηγήτρια Ψυχολογίας και Επιδημιολογίας στο Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Λονδίνου, Ντέιζι Φανκούρ, ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να καλλιεργηθεί η αγάπη για την ανάγνωση είναι οι μεγάλοι να διαβάζουν με τους μικρούς.
Έτσι, δεν αναπτύσσεται μόνο ο λόγος κι οι γλωσσικές δεξιότητες των παιδιών, αλλά ενισχύονται η ενσυναίσθηση, οι κοινωνικές σχέσεις, η συναισθηματική ωρίμανση και η προετοιμασία τους για το σχολείο. Η μελέτη στην οποία συμμετείχε η ειδικός, αναδεικνύεται παράλληλα, ότι η πρόσβαση στις τέχνες και στον πολιτισμό δεν αποτελεί απλώς ζήτημα παιδείας ή πολιτισμού, αλλά συνδέεται άμεσα και με τη δημόσια υγεία. «Η ανάγνωση ήταν πάντα ένας από τους πιο προσιτούς τρόπους ενίσχυσης της ευεξίας», σημειώνει η Φανκούρ. Για τον λόγο αυτό, η μείωση της ανάγνωσης προκαλεί ανησυχία, καθώς τα δεδομένα δείχνουν ότι το διάβασμα έχει ουσιαστικά οφέλη για την υγεία και την ποιότητα ζωής ανθρώπων κάθε ηλικίας και κοινωνικής ομάδας.
Εξωτερική φωτογραφία: Pexels