Το ερώτημα που έρχεται μέσα από τα δύο έργα είναι αυτονόητο. Η αξία βρίσκεται στη δοκιμασία μέχρι την κατάκτηση του προορισμού ή στην εμπειρία που γεννά η εσωτερική περιπλάνηση κάθε ταξιδιού;
Οδύσσεια. Στο ανεπανάληπτο ποίημα του Ομήρου, ο νόστος νοηματοδοτεί την αγωνία και τον αγώνα του Οδυσσέα για επιστροφή στην Ιθάκη. Θα γευτεί την αξία του σκοπού προβάλλοντας επινοητικότητα και εγκράτεια. Αντιτάσσει τη δύναμη του νου στον φόβο, στην αμετροέπεια του ισχυρότερου, σε κάθε μορφή σαγήνης που τον απομακρύνει από τον στόχο του. Η καταγραφή της περιπέτειάς του συγκλονίζει. Ο Καβάφης, στη δική του Ιθάκη, παραλαμβάνει τη σκληρή περιπέτεια του Οδυσσέα με τον δικό του τρόπο. Προβάλλει την έννοια του ταξιδιού με το φως της ελπίδας. Η δική του Ιθάκη πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Γράμματα της Αλεξάνδρειας το 1911.
Η χρονική διαφορά ανάμεσα στα δύο έργα δεν μας ξενίζει. Αποδεχόμαστε τη διαχρονικότητά τους, γνωρίζοντας ότι κάθε αιώνας παραλαμβάνει τα κείμενα των δύο ποιητών, τα ξαναδιαβάζει και αντλεί τα δικά του συμπεράσματα. Και στην περίπτωση του Ομήρου, αλλά και του Καβάφη, η Ιθάκη δεν είναι απλώς σημείο στον χάρτη. Είναι ένα νεύμα στη διαχρονικότητα της περιπλάνησης.
Για τον Όμηρο γνωρίζουμε λιγότερα από όσα θα θέλαμε
Η αρχαία παράδοση τού αποδίδει την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, δύο διαφορετικά έπη που τοποθετούνται συνήθως στον 8ο ή στις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ. Η Ιλιάδα αφηγείται τον κόσμο του πολέμου και της οργής, η Οδύσσεια τον κόσμο της επιστροφής και της δοκιμασίας. Δεν είναι η βιογραφική βεβαιότητα που κάνει τον Όμηρο αθάνατο. Είναι το έργο. Είναι ο τρόπος με τον οποίο η Οδύσσεια μίλησε για τον άνθρωπο που επιμένει, δοκιμάζεται και ζητά να επιστρέψει στον τόπο του. Απέναντί του, ο Κωνσταντίνος Π. Καβάφης, ο ποιητής που έκανε την Ιθάκη σύμβολο εμπειρίας, επίγνωσης και εσωτερικού πλούτου, έζησε από το 1863 έως το 1933. Την ύπαρξη και το έργο τους χωρίζουν σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια. Τους ενώνει όμως ένα όνομα. Η Ιθάκη.
Για τον Όμηρο, η Ιθάκη είναι το νήμα ολοκλήρωσης ενός αγώνα. Ο Οδυσσέας είναι συγκεντρωμένος στον τελικό του προορισμό και στο αντάμωμα με την πρότερη ζωή του. Η Πηνελόπη, η γυναίκα του, τον περιμένει, ο Τηλέμαχος, ο γιος του, μεγαλώνει μέσα στην πατρική απουσία, ακόμη και ο Άργος, ο γηραιός σκύλος του, γίνονται οι δεσμοί που τον τραβούν πίσω στον τόπο του. Για τον Καβάφη, η ανάγκη για μια Ιθάκη διαφοροποιείται. Η άφιξη δεν έρχεται ως ανταμοιβή. Ο τελικός προορισμός αποκτά σημασία μέσω του ενδιάμεσου χρόνου, του ταξιδιού, της κίνησης, των ιδεών και των νοητών βλεμμάτων που ανταλλάσσει ο ταξιδιώτης με το περιβάλλον και τον ίδιο του τον εαυτό. Ανάμεσα στους δύο δημιουργούς αναδύεται ένα από τα πιο διαχρονικά διλήμματα της ανθρώπινης ζωής: αξίζει περισσότερο η άφιξη ή η εμπειρία της διαδρομής;
Ο Όμηρος χτίζει την Οδύσσεια πάνω στην ανάγκη της επιστροφής. Ο Οδυσσέας υπομένει την περιπλάνηση. Το ταξίδι του είναι αναγκαστικό. Θέλει να γυρίσει στον τόπο του. Πίσω του υπάρχει η Τροία. Μπροστά του η Ιθάκη. Κι όμως, ήδη από τους πρώτους στίχους, ο Όμηρος δεν παρουσιάζει μόνο έναν άνθρωπο που θέλει να φτάσει. Παρουσιάζει έναν άνθρωπο που, μέσα από την περιπλάνηση, είδε, έμαθε, υπέφερε. Ο Όμηρος δεν αγνοεί τη γνώση του ταξιδιού. Παραδέχεται ότι η περιπλάνηση αλλάζει τον άνθρωπο. Αλλά η γνώση αυτή δεν ακυρώνει τον προορισμό. Αντιθέτως, τον κάνει πιο αναγκαίο. Ο Οδυσσέας μπορεί να γνώρισε πολλούς τόπους και πολλούς ανθρώπους, αλλά δεν θέλει να μείνει σε κανέναν από αυτούς. Θέλει να επιστρέψει. Ακόμη και όταν η Καλυψώ, η νύμφη που τον κρατά για χρόνια στο νησί της, την Ωγυγία, του προσφέρει αθανασία και αγέραστη ζωή, ο Οδυσσέας δεν ξεχνά τον τόπο του. Θέλει να επιστρέψει στο δικό του νησί.
«ἱέμενος καὶ καπνὸν ἀποθρῴσκοντα νοῆσαι / ἧς γαίης, θανέειν ἱμείρεται». (Λαχταρά να δει έστω τον καπνό που ανεβαίνει από τη γη του κι ας πεθάνει. Όμηρος, Οδύσσεια, Ραψωδία α, στ. 57-58). Η εικόνα είναι από τις πιο δυνατές της αρχαίας ποίησης. Ο Οδυσσέας δεν ζητά πλούτη, εξουσία, αιώνια ζωή. Αναζητά μια στιγμή καθημερινότητας του νησιού του: να δει τον καπνό της πατρίδας του. Όχι το παλάτι του. Όχι τον θρόνο του. Ένα ίχνος καθημερινής ζωής του είναι αρκετό. Λίγο αργότερα, απέναντι στην Καλυψώ, ο Οδυσσέας γίνεται ακόμη πιο σαφής. Η Καλυψώ τού προτείνει να μείνει κοντά της, μακριά από τα βάσανα του νόστου, προσφέροντάς του ζωή χωρίς φθορά, μια σχεδόν θεϊκή αθανασία. Η αθανασία δεν αρκεί. Η ομορφιά δεν αρκεί. Η απόλαυση δεν αρκεί. Αυτό που τον κρατά άνθρωπο είναι η σφοδρή επιθυμία της επιστροφής.
«αὐτὰρ ἐγὼν ἐθέλω καὶ ἐέλδομαι ἤματα πάντα / οἴκαδέ τ᾽ ἐλθέμεναι καὶ νόστιμον ἦμαρ ἰδέσθαι». (Εγώ όμως θέλω και λαχταρώ όλες τις μέρες να γυρίσω σπίτι μου και να δω τη μέρα της επιστροφής. Όμηρος, Οδύσσεια, Ραψωδία ε, στ. 219-220). Ο Οδυσσέας πρέπει να φτάσει στην Ιθάκη όχι μόνο για να σωθεί, αλλά για να ενώσει τα κομμάτια του εαυτού του που έσπασαν σε μυθικές μάχες και παραπλανητικές υποσχέσεις. Η Ιθάκη, στον Όμηρο, είναι η αντίσταση στη διάλυση. Ο κόσμος μπορεί να σε παρασύρει, να σε καθυστερήσει, να σε αποπλανήσει, να σε δοκιμάσει. Αλλά υπάρχει ένας τόπος, πραγματικός και συμβολικός, που σε καλεί να επιστρέψεις. Χωρίς αυτόν, η περιπέτεια κινδυνεύει να γίνει άγευστη περιπλάνηση. Ο Καβάφης, αιώνες αργότερα, παίρνει το ίδιο σύμβολο και το μετακινεί. Δεν ακυρώνει την Ιθάκη. Δεν της αφαιρεί τη σημασία. Αλλά αλλάζει το κέντρο βάρους.
Η προτροπή εξιδανικεύει την εμπειρία
«Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη, να εύχεσαι να ναι μακρύς ο δρόμος, γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις». (Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη (1911), Αρχείο Καβάφη / Ίδρυμα Ωνάση). Ο ομηρικός Οδυσσέας θέλει να φτάσει. Ο καβαφικός άνθρωπος καλείται να νιώσει. Εκεί όπου ο Όμηρος βλέπει την περιπέτεια ως δοκιμασία που πρέπει να ξεπεραστεί, ο Καβάφης τη βλέπει ως πλούτο της ζωής. Δεν ζητά από τον άνθρωπο να ξεχάσει την Ιθάκη. Του ζητά να μην τη φτωχύνει, μετατρέποντάς τη σε στεγνό σημείο τερματισμού μιας πορείας. Γιατί αν το μόνο που μετρά είναι η άφιξη, τότε όλη η ζωή μέχρι εκεί μοιάζει με χώρο αναμονής.
Ο Καβάφης πηγαίνει ακόμη πιο βαθιά. Οι κίνδυνοι του ταξιδιού δεν είναι μόνο εξωτερικοί. Δεν είναι μόνο τέρατα, θεοί, καταιγίδες. Είναι και όσα κουβαλά ο άνθρωπος μέσα του. «Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας, τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι, τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις, αν μέν᾽ η σκέψις σου υψηλή». (Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη, 1911. Αρχείο Καβάφη, Ίδρυμα Ωνάση). Εδώ ο Καβάφης απομακρύνεται ακόμη περισσότερο από τον Όμηρο. Στην Οδύσσεια, οι απειλές υπάρχουν στον κόσμο. Στην Ιθάκη, οι απειλές υπάρχουν και μέσα στον άνθρωπο. Ο Κύκλωπας, ο Ποσειδώνας, οι Λαιστρυγόνες γίνονται εσωτερικά εμπόδια. Φόβοι. Εμμονές. Μικρότητες. Όλα όσα μπορεί να στήσει η ψυχή μπροστά στον ίδιο της τον δρόμο.
Και λίγο αργότερα, ο Καβάφης ανοίγει το ταξίδι προς την εμπειρία, τη γνώση, την απόλαυση, τη μνήμη. «Πολλά τα καλοκαιρινά πρωιά να είναι / που με τι ευχαρίστησι, με τι χαρά / θα μπαίνεις σε λιμένας πρωτοειδωμένους». (Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη, 1911, Αρχείο Καβάφη, Ίδρυμα Ωνάση). Αυτή δεν είναι πια η αγωνία του νόστου. Είναι η χαρά της ανακάλυψης. Ο ομηρικός ήρωας μετρά τις δοκιμασίες που τον χωρίζουν από την πατρίδα. Ο καβαφικός ταξιδιώτης μετρά τα πρωινά, τα λιμάνια, τις γνώσεις, τις αισθήσεις που τον κάνουν πλουσιότερο. Ο Καβάφης δεν σταματά εκεί. Επιμένει ότι η Ιθάκη πρέπει να μένει στον νου, αλλά όχι σαν άγχος άφιξης. Σαν προσανατολισμός.
«Πάντα στον νου σου να χεις την Ιθάκη. / Το φθάσιμον εκεί είν᾽ο προορισμός σου. / Αλλά μη βιάζεις το ταξείδι διόλου». (Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη, 1911, Αρχείο Καβάφη / Ίδρυμα Ωνάση). Αυτοί οι στίχοι κρατούν την ισορροπία όλου του ποιήματος. Η Ιθάκη δεν καταργείται. Ο προορισμός παραμένει. Αλλά η βιασύνη γίνεται ο πραγματικός κίνδυνος. Γιατί όποιος βιάζεται μόνο να φτάσει, κινδυνεύει να φτάσει φτωχότερος από όσο ξεκίνησε.
Και μετά, ο Καβάφης αποκαλύπτει πλήρως τη μετατόπιση: «Η Ιθάκη σ᾽ έδωσε τ᾽ωραίο ταξείδι. / Χωρίς αυτήν δεν θάβγαινες στον δρόμο». (Κ. Π. Καβάφης, Ιθάκη, 1911, Αρχείο Καβάφη, Ίδρυμα Ωνάση). Ο Όμηρος λέει: μην ξεχάσεις πού πρέπει να φτάσεις. Ο Καβάφης λέει: μην υποτιμήσεις όσα θα ζήσεις μέχρι να φτάσεις. Ο πρώτος βλέπει την Ιθάκη ως επιστροφή. Ο δεύτερος τη βλέπει ως αφορμή. Ο πρώτος υμνεί τη μνήμη. Ο δεύτερος αναζητά τη μεταμόρφωση του ανθρώπου μέσα στον χρόνο. Και γι’ αυτό η αντιπαράθεσή τους παραμένει τόσο σύγχρονη. Η ζωή συχνά αντιμετωπίζεται σαν σχέδιο που πρέπει να ολοκληρωθεί. Σαν διαδρομή με μετρήσιμους σταθμούς και συγκεκριμένη απόδοση. Να φτάσεις. Να κατακτήσεις. Να επιβεβαιωθείς. Να πάρεις όσα περισσότερα μπορείς πριν βγάλεις ρυτίδες στα μάτια. Υπάρχει τέλος σε όλα αυτά;
Ο Όμηρος μάς θυμίζει γιατί χρειαζόμαστε την Ιθάκη. Χωρίς προορισμό, το ταξίδι μπορεί να γίνει διασπορά. Χωρίς στόχο, η αντοχή χάνει την ύπαρξή της. Ο άνθρωπος χρειάζεται κάτι που να τον καλεί. Έναν τόπο, μια υπόσχεση, μια πίστη, μια επιστροφή. Κάτι που να του λέει γιατί αξίζει να συνεχίσει. Ο Καβάφης, όμως, μάς προειδοποιεί για τον κίνδυνο της άφιξης. Μπορεί να φτάσεις εκεί που ήθελες και να ανακαλύψεις ότι το σημαντικότερο δεν ήταν αυτό που κατέκτησες, αλλά αυτό που έγινες στην πορεία. Μπορεί να έχεις πετύχει τον στόχο και να έχεις χάσει την εμπειρία. Να έχεις φτάσει στην Ιθάκη και να μην έχεις καταλάβει το ταξίδι. Εκεί συναντώνται ξανά ο Όμηρος και ο Καβάφης. Ο πρώτος φοβάται το μετάνιωμα της μη επιστροφής. Ο δεύτερος, το μετάνιωμα ενός ταξιδιού που δεν έζησε.
Ανάμεσα στους δύο, το ερώτημα παραμένει ανοιχτό και βαθιά προσωπικό. Χρειαζόμαστε έναν προορισμό για να μη χαθούμε. Χρειαζόμαστε όμως και το ταξίδι για να μη φτάσουμε άδειοι. Ίσως τελικά η Ιθάκη να είναι το πρόσχημα που χρειάζεται ο άνθρωπος για να ξεκινήσει. Ο Όμηρος της έδωσε τη δύναμη της επιστροφής. Ο Καβάφης της έδωσε τη δύναμη της εμπειρίας. Και κάπου εκεί, ανάμεσα στον νόστο και στο ταξίδι, γεννιέται το μόνο ερώτημα που μένει πραγματικά δικό μας: θέλουμε απλώς να φτάσουμε κάπου ή να έχουμε ζήσει αρκετά ώστε η άφιξη στον τελικό προορισμό να έχει περιεχόμενο;