Η ταχεία γήρανση του πληθυσμού μετατρέπει την άνοια από ατομικό πρόβλημα υγείας σε συστημικό οικονομικό κίνδυνο. Στην Ιαπωνία —και πλέον παγκοσμίως— τεράστια ποσά συγκεντρώνονται σε ηλικιωμένους που δυσκολεύονται να διαχειριστούν τα οικονομικά τους, αφήνοντας κεφάλαια αδρανή ή εκτεθειμένα σε απάτες και κακή διαχείριση. Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο απώλεια οικογενειακού πλούτου, αλλά επιβράδυνση της ανάπτυξης, στρέβλωση των αγορών και μεταφορά του βάρους στις επόμενες γενιές. Χωρίς έγκαιρο σχεδιασμό, θεσμικές λύσεις και πολιτισμική αλλαγή γύρω από τη συζήτηση για το χρήμα, τα «χρήματα της άνοιας» απειλούν να εξελιχθούν σε μια από τις πιο υποτιμημένες οικονομικές βόμβες της εποχής.

Ο Teruo συνεχίζει να κινείται με άνεση και σιγουριά, διατηρώντας μια καθημερινή ρουτίνα άσκησης, παρ’ ότι η πρόσφατη αύξηση των εμφανίσεων αρκούδων στην πόλη του τον υποχρέωσε να εγκαταλείψει το πρωινό τζόκινγκ για το ψυχρό φως των φθορισμού ενός τοπικού γυμναστηρίου. Στα 84 του χρόνια παραμένει οξυδερκής, με διάθεση για αφήγηση και μνήμη γεμάτη ιστορίες, ικανός να κρατά ζωντανό το ενδιαφέρον του συνομιλητή του με αφηγήσεις από τις δεκαετίες που υπηρέτησε την τοπική αυτοδιοίκηση.

«Σε αυτή την ηλικία αρχίζεις να σκέφτεσαι πόσος χρόνος σου απομένει», λέει καθισμένος στην πολυθρόνα του σαλονιού του αγροκτήματός του, ανάμεσα στους ήσυχους ορυζώνες της δυτικής περιφέρειας Τογιάμα. «Κίνδυνοι όπως η άνοια παύουν να είναι θεωρητικοί και γίνονται προσωπικοί», προσθέτει ο Teruo, ζητώντας να αναφερθεί μόνο με το μικρό του όνομα για λόγους ιδιωτικότητας. «Αυτό που με απασχολεί περισσότερο είναι να αφήσω επαρκή οικονομική ασφάλεια στα παιδιά μου, όταν έρθει η ώρα».

Ο Teruo δεν αποφεύγει το μέλλον. Συζητά ανοιχτά με τα παιδιά του, οργανώνει εγκαίρως τα οικονομικά του και ζητά επαγγελματική καθοδήγηση για τη διαχείριση της περιουσίας του όσο μεγαλώνει. Θα μπορούσε να θεωρηθεί υπόδειγμα: υγιής, συνειδητοποιημένος ως προς τους οικονομικούς κινδύνους της ηλικίας και πρόθυμος να προγραμματίσει εγκαίρως. Το πραγματικό στοίχημα για την Ιαπωνία, ωστόσο, δεν είναι το μεμονωμένο παράδειγμα, αλλά η κλίμακα: πώς μια τέτοια στάση θα γίνει κανόνας σε μια κοινωνία που γηράσκει ραγδαία, με εκατομμύρια ανθρώπους να παραμένουν απροετοίμαστοι.

Η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια διογκούμενη οικονομική πρόκληση. Οι ηλικιωμένοι που παρουσιάζουν γνωστική έκπτωση ελέγχουν πλέον περιουσιακά στοιχεία αξίας σχεδόν ίσης με το μισό ΑΕΠ της Ιαπωνίας, εκθέτοντας τρισεκατομμύρια σε κινδύνους κακής διαχείρισης, απάτης ή αδρανοποίησης. Με ανάλογες τάσεις να εμφανίζονται και σε άλλες χώρες, οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι τα οικονομικά σφάλματα που συνδέονται με τη γήρανση επιβραδύνουν την ανάπτυξη και απειλούν να διαβρώσουν τον συσσωρευμένο πλούτο σε μεγάλη κλίμακα.

«Η πλειονότητα των ηλικιωμένων δεν έχει λάβει μέτρα για τη διαχείριση των οικονομικών της, γεγονός που τους αφήνει εκτεθειμένους σε απώλειες και εκμετάλλευση. Είναι πραγματικά ανησυχητικό», επισημαίνει ο Σατόσι Νοτζίρι, διευθύνων σύμβουλος της FinWell Research. «Τρισεκατομμύρια λιμνάζουν στους λογαριασμούς ηλικιωμένων ανθρώπων, χωρίς να υπάρχει σαφές σχέδιο για το πώς μπορούν να κινητοποιηθούν παραγωγικά».

Σύμφωνα με στοιχεία της Sumitomo Mitsui Trust Bank, οι Ιάπωνες ηλικιωμένοι με σημάδια μείωσης των νοητικών λειτουργιών ελέγχουν σήμερα περίπου 315 τρισεκατομμύρια γιεν, ποσό που ισοδυναμεί με 2 τρισεκατομμύρια δολάρια και αναμένεται να αυξηθεί απότομα τα επόμενα χρόνια.

Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ιαπωνία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ηλικιωμένοι με άνοια κατέχουν περιουσιακά στοιχεία αξίας περίπου 6 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, ενώ στη Νότια Κορέα το αντίστοιχο ποσό υπολογίζεται σε 107 δισεκατομμύρια δολάρια. Αυτή η διευρυνόμενη δεξαμενή των λεγόμενων «χρημάτων της άνοιας» εξελίσσεται σε ένα κρίσιμο οικονομικό τρωτό σημείο, με την Ιαπωνία —τη γηραιότερη μεγάλη οικονομία του πλανήτη— να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του κινδύνου.

Η δημογραφική εικόνα καθιστά το πρόβλημα ιδιαίτερα έντονο: σχεδόν το ένα τρίτο των 123 εκατομμυρίων κατοίκων είναι άνω των 65 ετών, περισσότεροι από ένας στους δέκα έχουν ξεπεράσει τα 80 και το προσδόκιμο ζωής φτάνει τα 85 έτη, πέντε περισσότερα από ό,τι στις ΗΠΑ.

Ο χρηματοπιστωτικός τομέας αρχίζει να προσαρμόζεται. Τράπεζες και χρηματιστηριακές εταιρείες εισάγουν λογαριασμούς και καταπιστεύματα «οικογενειακής υποστήριξης», επιτρέποντας σε συγγενείς να συνδιαχειρίζονται περιουσιακά στοιχεία όσο οι ηλικιωμένοι διατηρούν ακόμη την ικανότητά τους, παράλληλα με εξειδικευμένα γραφεία υποστήριξης για άτομα με άνοια και τις οικογένειές τους.

Παράλληλα, οι νομοθέτες επανεξετάζουν το πλαίσιο. Υποεπιτροπή του Υπουργείου Δικαιοσύνης εξετάζει αλλαγές στον νόμο περί κηδεμονίας ενηλίκων, ώστε να γίνει πιο απλός και ευέλικτος, με τροποποιήσεις που ενδέχεται να κατατεθούν ήδη από φέτος. Η ισχύουσα νομοθεσία επιτρέπει στα μέλη της οικογένειας να αναλαμβάνουν τον νομικό έλεγχο των οικονομικών ενός συγγενή σε περίπτωση άνοιας.

Οι αλλαγές προχωρούν ταχύτερα στην ύπαιθρο, όπου η γήρανση είναι εντονότερη. Η Kagawa Securities, που δραστηριοποιείται στη νησιωτική περιοχή του Σικόκου, λάνσαρε τον Σεπτέμβριο λογαριασμό οικογενειακής υποστήριξης, με τη ζήτηση να ξεπερνά κάθε πρόβλεψη. Η Imamura Securities, που παρουσίασε πρόσφατα τη δική της εκδοχή, λαμβάνει πλέον αιτήματα πολύ πέρα από τις τρεις νομαρχίες που εξυπηρετεί. «Τα υψηλότερα εισοδήματα δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον», σημειώνει ο Χισάνο Οχάρα.

Οι οικογενειακές ρυθμίσεις, αν και πρακτικές, σπάνια είναι απλές. Οι συζητήσεις για τα χρήματα και τον έλεγχο δοκιμάζουν σχέσεις, ιδίως όταν οι ηλικιωμένοι δυσκολεύονται να αποδεχθούν τη μείωση της αυτονομίας τους, δεν έχουν παιδιά ή φοβούνται ότι τα συμφέροντα της οικογένειας μπορεί να αποκλίνουν από τα δικά τους.

Ο Teruo εντάχθηκε στη νέα υπηρεσία της Imamura το 2024, έπειτα από μια ειλικρινή συζήτηση με τα παιδιά του. Ο γιος του ορίστηκε κηδεμόνας του λογαριασμού, αναλαμβάνοντας αυτόματα τη διαχείριση αν ο ίδιος καταστεί ανίκανος.

Προς το παρόν παραμένει ενεργός, έστω και παλιομοδίτης επενδυτής. Αναθέτει τη διαχείριση στην εταιρεία, αλλά συνεχίζει να κάνει περιστασιακές συναλλαγές, συνήθως έπειτα από κάποιο άρθρο στην τοπική εφημερίδα. Παραμένει επιφυλακτικός απέναντι στο διαδίκτυο και την τεχνητή νοημοσύνη, έχοντας ακούσει πολλές ιστορίες για ηλικιωμένους που έπεσαν θύματα διαδικτυακής απάτης — φόβος που ενισχύεται από στοιχεία που δείχνουν ότι το 65% των απωλειών από απάτες το 2024 αφορούσε ηλικιωμένους.

Οι οικονομικοί κίνδυνοι της γήρανσης εμφανίζονται συχνά σιωπηλά. Από τα 65 και μετά, η σταδιακή μείωση της εκτελεστικής λειτουργίας μπορεί να πλήξει τη μνήμη και την κρίση, οδηγώντας σε εξασθενημένη λήψη οικονομικών αποφάσεων. Με την άνοια να αναμένεται να επηρεάσει 5,8 εκατομμύρια Ιάπωνες έως το 2040, το πρόβλημα αποκτά διαστάσεις συστημικού κινδύνου.

Τα οικονομικά λάθη ξεκινούν από χαμένες πληρωμές ή παρορμητικές αγορές και μπορούν να εξελιχθούν σε κακές επενδύσεις ή απάτες. Οι απώλειες αυτές αυξάνουν την εξάρτηση από δημόσιες παροχές, μεταφέροντας το βάρος από τα νοικοκυριά στο κράτος.

Έρευνα σε περίπου 2.200 ηλικιωμένους δείχνει ότι άτομα άνω των 60 με γνωστική έκπτωση κατέχουν κατά μέσο όρο 40% λιγότερο οικονομικό πλούτο από συνομηλίκους τους χωρίς αντίστοιχα συμπτώματα, κυρίως λόγω σπατάλης και κακής διαχείρισης. Αν η τάση συνεχιστεί, η επιβράδυνση των επενδύσεων μπορεί να επηρεάσει σοβαρά την οικονομική δραστηριότητα και τη λειτουργία των αγορών.

Οι επιπτώσεις αγγίζουν και τις νεότερες γενιές. Τα παιδιά και τα εγγόνια κληρονομούν λιγότερα και συχνά καλούνται να στηρίξουν οικονομικά τους γονείς τους, σε μια χώρα όπου ο δείκτης εξάρτησης των ηλικιωμένων έχει φτάσει τους 50,3 ανά 100 άτομα σε ηλικία εργασίας.

Παρά ταύτα, το χρήμα παραμένει ταμπού στα ιαπωνικά νοικοκυριά. Μόλις το ένα τρίτο των ατόμων άνω των 65 έχει συζητήσει τα οικονομικά του με τα παιδιά του.

Η Τσιζούκο, 76 ετών, συνταξιούχος νοσοκόμα, και η κόρη της Μάι αποτελούν εξαίρεση. Επενδύτρια εδώ και τρεις δεκαετίες, η Τσιζούκο όρισε τη Μάι κηδεμόνα του λογαριασμού της έπειτα από συζήτηση το 2024. «Δεν θέλω να γίνω βάρος», λέει. «Δεν πρόκειται για εξάρτηση», συμπληρώνει η Μάι, «αλλά για να μη μείνει ο πλούτος αχρησιμοποίητος».

Οι περιορισμοί και οι δεσμεύσεις λογαριασμών μειώνουν τις απάτες, αλλά αφήνουν κεφάλαια αδρανή. Η ενεργοποίηση ακόμη και ενός μικρού μέρους θα μπορούσε να δώσει ώθηση στην ανάπτυξη. Το ΑΕΠ θα αυξανόταν κατά 1% αν οι άνω των 60 δαπανούσαν μόλις το 0,25% του πλούτου τους.

Καθώς οι άνθρωποι γερνούν, η διάθεση ανάληψης ρίσκου μειώνεται, αφήνοντας κεφάλαια αδρανή και επιβαρύνοντας τις αγορές. Η αυξανόμενη συγκέντρωση τέτοιων κεφαλαίων επηρεάζει τη ρευστότητα, την εταιρική διακυβέρνηση και ακόμη και τις συγχωνεύσεις, αφού μέτοχοι με άνοια δεν μπορούν να ασκήσουν τα δικαιώματά τους.

Οι ειδικοί συμφωνούν ότι το πρώτο βήμα είναι η εκπαίδευση και ο έγκαιρος σχεδιασμός, μαζί με μια πολιτισμική στροφή προς πιο ανοιχτές συζητήσεις για τα χρήματα και θεσμικές μεταρρυθμίσεις που ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη.

Διαβάστε ακόμη 

UBS: Οι ελληνικές τράπεζες στο μικροσκόπιο των funds – Ποιοι μπαίνουν, ποιοι αλλάζουν θέση

Βιολάντα: Η αναπτυξιακή πορεία που επισκιάστηκε από την τραγωδία στα Τρίκαλα

Το πιο σύγχρονο αεροδρόμιο της Αφρικής – Η ιδέα πίσω από την αρχιτεκτονική του

Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα