Ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ δεν είναι απλώς το τέλος μιας μακράς και αυταρχικής διακυβέρνησης. Είναι η στιγμή που το ιρανικό σύστημα μένει χωρίς τον βασικό του μηχανισμό εξισορρόπησης.
Για 35 χρόνια, ο Ανώτατος Ηγέτης δεν ήταν μόνο η κορυφή της θεοκρατικής πυραμίδας· ήταν ο τελικός διαιτητής ανάμεσα σε κληρικούς, εκλεγμένους θεσμούς, υπηρεσίες ασφαλείας και –πάνω απ’ όλα– στο πανίσχυρο στρατιωτικό κατεστημένο. Η απουσία του δεν σημαίνει αυτομάτως κατάρρευση. Σημαίνει, όμως, ότι όλες οι υπόγειες ρωγμές του καθεστώτος απειλούν να έρθουν ταυτόχρονα στην επιφάνεια.
Η κληρονομιά Χαμενεΐ και οι εσωτερικές φράξιες
Θεσμικά, η διαδικασία είναι σαφής. Η Συνέλευση των Ειδικών (που είναι ένα σώμα κληρικών) οφείλει να επιλέξει νέο Ανώτατο Ηγέτη, με το Συμβούλιο των Φρουρών να εγγυάται τη συνταγματική ορθότητα της διαδικασίας. Στην πράξη, ωστόσο, η διαδοχή δεν θα είναι μια καθαρά θρησκευτική απόφαση. Θα είναι προϊόν σκληρής διαπραγμάτευσης ισχύος. Ο νέος ηγέτης θα πρέπει να γίνει αποδεκτός από το κληρικό κατεστημένο της Κομ, από τους πολιτικούς μηχανισμούς της Τεχεράνης και, κυρίως, από το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης.
Οι Φρουροί της Επανάστασης αποτελούν το νευραλγικό σύστημα του καθεστώτος. Δεν είναι απλώς ένας στρατός 180.000 ανδρών. Ελέγχουν στρατηγικούς τομείς της οικονομίας, διαθέτουν παραστρατιωτικά δίκτυα σε όλη τη χώρα και έχουν διεισδύσει στις υπηρεσίες πληροφοριών και ασφαλείας.
Σε περίπτωση παρατεταμένης αβεβαιότητας, είναι η μόνη δομή με την επιχειρησιακή συνοχή να επιβάλει τάξη. Το ερώτημα δεν είναι αν μπορούν να επηρεάσουν τη διαδοχή· είναι αν θα επιτρέψουν μια επιλογή που δεν διασφαλίζει τα συμφέροντά τους. Το σενάριο μιας σιωπηρής στρατιωτικής επικυριαρχίας –με έναν θρησκευτικό ηγέτη-βιτρίνα– δεν είναι απίθανο. Σε μια τέτοια εξέλιξη, η θεοκρατία δεν θα καταρρεύσει. Θα μεταλλαχθεί σε πιο ωμή στρατιωτικοποιημένη μορφή.
Παράλληλα, το εσωτερικό πολιτικό τοπίο δεν είναι μονολιθικό. Σκληροπυρηνικοί ιδεολόγοι, πραγματιστές συντηρητικοί και αποδυναμωμένοι μεταρρυθμιστές συνυπήρχαν υπό την ομπρέλα του Χαμενεΐ, ο οποίος λειτουργούσε ως τελικός ρυθμιστής. Χωρίς αυτόν, οι ανταγωνισμοί αυτοί μπορεί να πάψουν να ελέγχονται θεσμικά και να μετατραπούν σε ανοιχτή σύγκρουση επιρροής. Η μάχη για τη διαδοχή δεν αφορά μόνο πρόσωπα· αφορά το αν το Ιράν θα κινηθεί προς ελεγχόμενη συνέχεια ή προς εσωτερική σκλήρυνση.
Η πολυεθνοτική πρόκληση και οι απειλές
Πέρα όμως από τις ελίτ, το μεγαλύτερο ρίσκο βρίσκεται στην περιφέρεια. Το Ιράν είναι πολυεθνοτικό κράτος. Κούρδοι στα δυτικά, Μπαλόχ στα νοτιοανατολικά, Άραβες στο (πλούσιο σε πετρέλαιο) Χουζεστάν, Αζέροι στα βορειοδυτικά. Πολλές από αυτές τις κοινότητες διατηρούν ιστορικά παράπονα απέναντι στην κεντρική εξουσία.
Όσο ο μηχανισμός ασφαλείας παραμένει αρραγής, οι φυγόκεντρες τάσεις ελέγχονται. Αν όμως η μετάβαση δημιουργήσει κενό ή εσωτερική διάσπαση, το ενδεχόμενο τοπικών εξεγέρσεων ή αποσχιστικών κινημάτων δεν μπορεί να αποκλειστεί οδηγώντας σε μια τροχιά αποσταθεροποίησης, σε έναν εμφύλιο και σε ένα ακόμη κράτος-παρία.
Σε μια τέτοια περίπτωση, η αποσταθεροποίηση δεν θα περιοριστεί εντός των ιρανικών τειχών. Η Τουρκία δεν θα αποδεχόταν εύκολα ενίσχυση της κουρδικής αυτονομίας, το Πακιστάν – που ήταν από τις χώρες που έσπευσε να καταδικάσει τον θάνατο του Χαμενεϊ με βίαιες διαδηλώσεις και επιθέσεις να καταγράφονται ήδη κατά αμερικανικών στόχων – θα ανησυχούσε για τη διάχυση του αυτονομιστικού κινήματος των Μπαλόχ, ενώ το Αζερμπαϊτζάν έχει δείξει ότι παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις στις αζερικές περιοχές του Ιράν. Το σενάριο ενός πολυεστιακού εσωτερικού ρήγματος θα μπορούσε να μετατρέψει τη χώρα σε πεδίο περιφερειακών ανταγωνισμών και έμμεσων παρεμβάσεων.
Στο σημείο αυτό καλό είναι να θυμηθούμε την εξέλιξη που είχε η παρέμβαση των Αμερικανών (και της Δύσης ευρύτερα) στην πτώση των απολυταρχικών καθεστώτων σε Ιράκ, Λιβύη, Αφγανιστάν και πιο πρόσφατα Συρία, και πόσο… επιτυχής ήταν τελικά η επόμενη ημέρα, η προσπάθεια εκδημοκρατισμού τους και η διατήρηση της εσωτερικής σταθερότητας και συνοχής.
Βεβαίως, παρά τους κινδύνους, δεν πρέπει να αγνοηθεί η κοινωνική διάσταση. Μεγάλο μέρος της ιρανικής κοινωνίας επιθυμεί βαθιά αλλαγή. Οι διαδοχικές εξεγέρσεις των τελευταίων ετών, παρά τη βίαιη καταστολή τους, αποκάλυψαν μια γενιά που δεν ταυτίζεται με τη θεοκρατική αφήγηση.
Ωστόσο, η επιθυμία δεν ισοδυναμεί με πολιτική ετοιμότητα. Η αντιπολίτευση είναι κατακερματισμένη, χωρίς ενιαία ηγεσία και χωρίς σαφές σχέδιο διακυβέρνησης για την επόμενη ημέρα. Η ιστορική μνήμη της ανατροπής του Μοσαντέκ το 1953 ενισχύει την καχυποψία απέναντι σε κάθε εξωτερικά υποκινούμενη «λύση».
Οι πιθανοί διάδοχοι και η αβεβαιότητα της διαδικασίας
Αμερικανικά μέσα υποστήριξαν ότι και στον λεγόμενο «πόλεμο των 12 ημερών» που είχε ξεσπάσει το περασμένο καλοκαίρι μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, η πρόταση για ένα απευθείας χτύπημα για την δολοφονία του Χαμενεϊ είχε πέσει στο αμερικανο-ισραηλινό τραπέζι.
Φαίνεται πως τότε ο Λευκός Οίκος δεν συμφώνησε, κρίνοντας ότι οι συνθήκες δεν είναι οι κατάλληλες. Όμως το γεγονός ότι στην τωρινή επίθεση ο Αγιατολάχ στοχοποιήθηκε στο πρώτο κύμα των επιδρομών επιβεβαίωσε, όχι μόνο ότι βασική στόχευση ήταν η αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη, όπως δήλωσε ανοιχτά και ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ, αλλά ότι πιθανότατα ο Λευκός Οίκος έχει διαμορφώσει ένα πλάνο για την επόμενη ημέρα και τον διάδοχο που θα επιθυμεί, όπως έκανε για παράδειγμα στη Βενεζουέλα.
Όμως, το Ιράν δεν είναι Βενεζουέλα! Οι εσωτερικές συνθήκες και ισορροπίες μετά από 47(!) χρόνια βαθιά θεοκρατικού καθεστώτος είναι κατά πολύ διαφορετικές. Αυτό σημαίνει πως δεν είναι βέβαιο ότι οι Αμερικανοί θα μπορέσουν να επιβάλλουν το διάδοχο του Χαμενεϊ, ειδικά αν έχουν υπόψη τους κάποιο μέλος της εξόριστης αντιπολίτευσης, όπως ο γιος του τελευταίου Σάχη, Ρεζά Παχλαβί ή η ηγέτιδα του Εθνικού Συμβουλίου Αντίστασης του Ιράν (NCRI) Μαριάμ Ρατζαβί.
Και αν επιβάλλουν έναν νέο πρόεδρο, δεν είναι βέβαιο ότι αυτός θα μπορέσει να κρατηθεί στην εξουσία με τα φανατισμένα και ισχυρά μέλη των Φρουρών να παίρνουν θέση απέναντι του, ούτε βέβαια ότι, υπό τις συνθήκες αυτές, θα μπορέσει να κρατήσει τη σταθερότητα και συνοχή μιας τεράστιας χώρας 90 εκατ. κατοίκων.
Από την άλλη πλευρά, αν το θεοκρατικό καθεστώς, ήτοι η αρμόδια Συνέλευση των Ειδικών προχωρήσει στη διαδικασία διαδοχής, αγνοώντας τους Αμερικανούς, η πολεμική αναμέτρηση δεν θα καταλαγιάσει. Ο Χαμενεϊ εμφανιζόταν να είχε επιλέξει, όσο ζούσε, τρεις πιθανούς διαδόχους, όμως δεν ξέρουμε με βεβαιότητα ούτε ποιοι είναι, ούτε αν είναι ακόμη ζωντανοί, ούτε αν είναι πρόθυμοι να δεχτούν να αναλάβουν μια θέση που θα τους καταστήσει τον νούμερο ένα στόχο των αμερικανικών και ισραηλινών πυραύλων, αν δεν τυγχάνει της αποδοχής τους.
Πάντως, τα σενάρια καταλήγουν στα εξής ονόματα: τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, γιο του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, τον Αλίρεζα Αράφι, αντιπρόεδρο της Συνέλευσης των Ειδικών, τον Μοχάμαντ Μεχντί Μιρμπαγκέρι που εκπροσωπεί την πιο σκληροπυρηνική πτέρυγα και τον Χασάν Χομεϊνί, εγγονό του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας στο Ιράν, Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί.
Η επιλογή οποιουδήποτε από αυτούς θα εξαρτηθεί, όχι μόνο από τις θεσμικές διαδικασίες, αλλά και από την ικανότητά να ισορροπήσουν ανάμεσα σε φράξιες, στρατιωτικούς και θρησκευτικούς μηχανισμούς σε μια στιγμή που η χώρα βρίσκεται σε πόλεμο.
Υπό τα δεδομένα αυτά, το Ιράν βρίσκεται μπροστά σε μια τριπλή δοκιμασία: διαδοχή χωρίς ρήξη, διατήρηση της εσωτερικής συνοχής και αποφυγή περιφερειακής ανάφλεξης.
Η πιο πιθανή έκβαση δεν είναι η άμεση δημοκρατική μετάβαση, αλλά μια περίοδος ελεγχόμενης, ίσως και πιο σκληρής, σταθερότητας υπό νέα ισορροπία ισχύος. Το αν αυτή η ισορροπία θα αντέξει χωρίς τον άνθρωπο που για δεκαετίες λειτουργούσε ως τελικός εγγυητής της, είναι το ερώτημα που θα καθορίσει όχι μόνο το μέλλον της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αλλά και τη σταθερότητα ολόκληρης της Μέσης Ανατολής.
Διαβάστε ακόμη
Μειώσεις έως 23% στα τιμολόγια της ΔΕΗ τον Μάρτιο – Στα 0,129 €/kWh το πράσινο τιμολόγιο
Ιράν: Η στιγμή του φονικού χτυπήματος στο παλάτι του Χαμενεΐ – Πώς τον εντόπισε η CIA (vid)
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα
Σχολίασε εδώ
Για να σχολιάσεις, χρησιμοποίησε ένα ψευδώνυμο.