Επί δεκαετίες, η Ελλάδα δεν χρειαζόταν να αναρωτηθεί πώς θα προσελκύσει εργαζομένους από το εξωτερικό. Η γειτονική Αλβανία κυρίως, αλλά και οι χώρες της ανατολικής Ευρώπης, προσέφεραν μια μεγάλη δεξαμενή ανθρώπων που κάλυψαν ανάγκες στην οικοδομή, στη γεωργία, στον τουρισμό και στη φροντίδα. Σήμερα, αυτή η δεξαμενή έχει περιοριστεί. Η ίδια η Αλβανία, για παράδειγμα, αντιμετωπίζει δημογραφικές πιέσεις, ενώ πολλοί από τους εργαζομένους της αναζήτησαν καλύτερες ευκαιρίες σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες ή επέστρεψαν στην πατρίδα τους.
Η Ελλάδα αναζητεί εργαζομένους από το εξωτερικό, ενώ δυσκολεύεται να αξιοποιήσει τις δεξιότητες ανθρώπων που βρίσκονται ήδη στη χώρα. Υπογράφει συμφωνίες για την κάλυψη κενών θέσεων, αλλά η εφαρμογή τους σκοντάφτει σε διαδικασίες και δικαιολογητικά. Και καλείται πλέον να ανταγωνιστεί άλλες οικονομίες για προσωπικό, έχοντας στηριχθεί επί δεκαετίες σε μια γειτονική δεξαμενή εργατικού δυναμικού που δεν ανανεώνεται όπως παλαιότερα.
Αυτές οι αντιφάσεις, όπως αναδείχθηκαν στο 3ο Ετήσιο Συνέδριο του Κέντρου Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη Δυναμική των Πληθυσμών, εξηγούν γιατί η συζήτηση για τη μετανάστευση αφορά άμεσα την παραγωγική δυνατότητα της ελληνικής οικονομίας.
Οι δεξιότητες που μένουν αναξιοποίητες
Το πόσο αποτελεσματικά αξιοποιείται το διαθέσιμο ανθρώπινο δυναμικό αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την αντιμετώπιση των ελλείψεων προσωπικού, σύμφωνα με τον Cem Ozguzel, οικονομολόγο του Κέντρου Κρήτης του ΟΟΣΑ.
«Στην Ελλάδα, τόσο οι γηγενείς όσο και οι μετανάστες συχνά απασχολούνται σε θέσεις κατώτερες των προσόντων τους» υπογράμμισε. Το φαινόμενο είναι εντονότερο στους μετανάστες, ενώ το χάσμα μεταξύ των δύο ομάδων εμφανίζεται μεγαλύτερο σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες.
Η οικονομία μπορεί, επομένως, να εμφανίζει ελλείψεις προσωπικού και ταυτόχρονα να υποαξιοποιεί εργαζομένους. Χωρίς καλύτερη αντιστοίχιση δεξιοτήτων και θέσεων, η προσέλκυση περισσότερων ανθρώπων δεν εξασφαλίζει από μόνη της την κάλυψη των αναγκών.
Ιδιαίτερη σημασία έχει, σύμφωνα με τον Ozguzel, η προσέλκυση Ελλήνων του εξωτερικού που διαθέτουν δεξιότητες τις οποίες χρειάζεται η εγχώρια αγορά εργασίας. Πρωτοβουλίες για την επιστροφή τους μπορούν να συμβάλουν στην κάλυψη των ελλείψεων, παράλληλα με την καλύτερη αξιοποίηση των εργαζομένων που βρίσκονται ήδη στη χώρα και την προσέλκυση προσωπικού από το εξωτερικό.
Η δεξαμενή που στέρεψε και η «σχιζοφρένεια»
Για ένα «broken» σύστημα νόμιμης μετανάστευσης έκανε λόγο ο Δημήτρης Καιρίδης, βουλευτής και πρώην υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, που επισήμανε ότι η Ελλάδα πρέπει πλέον να ανταγωνιστεί άλλες χώρες για την προσέλκυση προσωπικού.
«Έχουμε αποτύχει και στις δύο προκλήσεις», ανέφερε για την προσέλκυση εργαζομένων χαμηλής και υψηλής ειδίκευσης. «Πρέπει να καταλάβουμε ότι χρειάζεται να ανταγωνιστούμε για να προσελκύσουμε καλούς εργαζομένους. Νομίζουμε ότι τους κάνουμε χάρη που έρχονται εδώ. Δεν κατανοούμε πλήρως ότι και εκείνοι μας κάνουν χάρη — είναι μια αμοιβαία σχέση, την οποία πρέπει να τιμήσουμε και από τη δική μας πλευρά».
Παράλληλα, ανέδειξε τις αντιφατικές προσεγγίσεις στη μετανάστευση, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την Κρήτη. «Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να γεφυρώσουμε τη σχιζοφρένεια που διαπερνά τη συζήτηση, και η Κρήτη βρίσκεται στην πρώτη γραμμή αυτής της σχιζοφρένειας», είπε.
Περιγράφοντας τις επαφές του με εκπροσώπους του νησιού εξήγησε: «Οι μισοί ζητούσαν περισσότερη μετανάστευση για να αντιμετωπιστούν οι ακραίες ελλείψεις στον τουρισμό και στη γεωργία». Οι υπόλοιποι ζητούσαν να σταματήσει η μετανάστευση, ιδιαίτερα υπό την πίεση των παράτυπων αφίξεων από την ανατολική Λιβύη.
Το τεστ της συμφωνίας με την Αίγυπτο
Παρότι «οι Έλληνες τρώνε τα ψάρια που πιάνουν αλιείς από την Αίγυπτο» όπως αναφέρθηκε χαρακτηριστικά στο συνέδριο, το πρότυπο της συνεργασίας Ελλάδας- Αιγύπτου στην αλιεία βάσει συμφωνίας που χρονολογείται από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 δεν έχει επεκταθεί με την ίδια επιτυχία σε άλλους κλάδους.
Τα εμπόδια έχουν συγκεκριμένο περιεχόμενο. Ο πρέσβης Abdelmohsen Elshafei, αναπληρωτής βοηθός υπουργός αρμόδιος για την εργασιακή μετανάστευση της Αιγύπτου, αναφέρθηκε σε δυσκολίες με τις θεωρήσεις εισόδου και τα δικαιολογητικά.
«Πρέπει να εργαστούμε περισσότερο για να λύσουμε αυτά τα ζητήματα και να αξιοποιήσουμε πλήρως τη συμφωνία», τόνισε, προαναγγέλλοντας συναντήσεις με εκπροσώπους του αγροτικού τομέα και του υπουργείου Μετανάστευσης.
Ανέδειξε επίσης την κυκλική μετανάστευση ως δυνατότητα αμοιβαίου οφέλους: οι χώρες υποδοχής καλύπτουν ανάγκες, ενώ η χώρα προέλευσης μπορεί να επωφεληθεί από την επιστροφή ανθρώπων με νέες δεξιότητες. Παρατήρησε, ωστόσο, ότι τα πιλοτικά προγράμματα παραμένουν μικρής κλίμακας σε σχέση με τις ανάγκες.
Η πρόταση για κυκλική μετανάστευση προϋποθέτει, όμως, ότι θα λειτουργεί και η διαδρομή της επιστροφής. Σε αυτό το σκέλος εστίασε την κριτική του ο Δημήτρης Καιρίδης, αμφισβητώντας την προθυμία της αιγυπτιακής πρεσβείας στην Αθήνα να εκδίδει διαβατήρια και ταξιδιωτικά έγγραφα για Αιγυπτίους που πρόκειται να επιστραφούν στη χώρα τους.
«Το σημείο στο οποίο διαφωνώ με τον αξιότιμο Αιγύπτιο συνομιλητή μου είναι η προθυμία της αιγυπτιακής πρεσβείας στην Αθήνα να εκδίδει διαβατήρια και ταξιδιωτικά έγγραφα για όλους τους Αιγυπτίους που πρόκειται να επιστραφούν στην Αίγυπτο». Πρόσθεσε πάντως ότι οι δύο πλευρές συνεργάζονται και εξέφρασε την πεποίθηση ότι μπορούν να βρεθούν λύσεις.
Οι συμφωνίες δεν αρκεί να υπογράφονται
«Πολλές από αυτές τις συμφωνίες, δυστυχώς, υπάρχουν μόνο στα χαρτιά», παρατήρησε η Natalia Popova, οικονομολόγος Εργασίας στον Κλάδο Εργασιακής Μετανάστευσης της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας, αναφερόμενη στις διμερείς συμφωνίες εργασιακής μετανάστευσης.
Η παρέμβασή της εξηγεί γιατί η πολιτική συμφωνία δεν εγγυάται την πραγματική πρόσληψη. Χρειάζονται αξιόπιστη πληροφόρηση για τις ανάγκες της αγοράς, σαφείς αρμοδιότητες και μηχανισμοί παρακολούθησης της εφαρμογής.
Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας υλοποιεί, με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, συμπράξεις κινητικότητας δεξιοτήτων που φέρνουν στο ίδιο τραπέζι κυβερνήσεις, εργοδότες, συνδικάτα και φορείς κατάρτισης, ώστε η προετοιμασία των εργαζομένων να συνδέεται με πραγματικές θέσεις εργασίας στις χώρες προορισμού.
Τέτοιες συμπράξεις υλοποιούνται, όπως ανέφερε η Popova, στην Αίγυπτο, στην Τυνησία και στο Μπανγκλαντές και η επιτυχία τους εξαρτάται από την έγκαιρη συμμετοχή των εργοδοτών, ώστε η κατάρτιση να ανταποκρίνεται σε πραγματικές ανάγκες, και των συνδικάτων, για την προστασία των εργαζομένων. Οι εργαζόμενοι, υπογράμμισε, δεν πρέπει να επιβαρύνονται με αμοιβές πρόσληψης και χρειάζονται γραπτή σύμβαση σε γλώσσα που κατανοούν πριν ταξιδέψουν. Η προστασία τους αποτελεί συστατικό ενός συστήματος που μπορεί να λειτουργήσει και να εμπνεύσει εμπιστοσύνη.
Η γερμανική «κάρτα ευκαιρίας»
Μια ενδιάμεση λύση στην οποία κατέφυγε η Γερμανία είναι η «κάρτα ευκαιρίας»: επιτρέπει σε όσους πληρούν συγκεκριμένες προϋποθέσεις να έρθουν νόμιμα στη χώρα και να αναζητήσουν εργασία για έως έναν χρόνο, χωρίς να έχουν εξασφαλίσει προηγουμένως θέση εργασίας.
Σύμφωνα με τη Gunilla Fincke, γενική διευθύντρια στο γερμανικό Ομοσπονδιακό Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων, οι μεταρρυθμίσεις για την προσέλκυση εργαζομένων έχουν αποτέλεσμα: «Οι αιτήσεις για βίζα ανήλθαν πέρυσι σε 214.000, σημειώνοντας αύξηση 10% σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος» είπε. Ο αριθμός αφορά συνολικά τις αιτήσεις στις οποίες αναφέρθηκε και όχι αποκλειστικά την «κάρτα ευκαιρίας».
