Οι φυσικές καταστροφές παύουν σταδιακά να αντιμετωπίζονται ως έκτακτα γεγονότα στους ευρωπαϊκούς προϋπολογισμούς. Πυρκαγιές, πλημμύρες, καύσωνες και περίοδοι ακραίας ξηρασίας εμφανίζονται συχνότερα, προκαλούν μεγαλύτερες ζημιές και δημιουργούν μια νέα, ολοένα πιο μόνιμη κατηγορία δαπανών για τα κράτη. Για την Ευρώπη, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο πόσο θα κοστίσει η κλιματική κρίση, αλλά κυρίως ποιος θα αναλάβει αυτό το κόστος.
Η χρονική συγκυρία κάνει την εξίσωση ακόμη δυσκολότερη. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις βρίσκονται ήδη αντιμέτωπες με αυξημένες ανάγκες για άμυνα, υψηλές κοινωνικές δαπάνες λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, δαπανηρές επενδύσεις στην ενεργειακή μετάβαση και περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια. Σε αυτό το περιβάλλον προστίθεται τώρα ο αυξανόμενος λογαριασμός της προσαρμογής σε ένα θερμότερο και περισσότερο ασταθές κλίμα.
Οι αριθμοί αποτυπώνουν το μέγεθος της πρόκλησης. Τα ακραία καιρικά και κλιματικά φαινόμενα προκάλεσαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση οικονομικές απώλειες περίπου 822 δισ. ευρώ από το 1980 έως το 2024. Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι περίπου το ένα τέταρτο αυτού του κόστους συγκεντρώθηκε μόλις μέσα στην τελευταία τετραετία.
Από τις καταστροφές στους κρατικούς προϋπολογισμούς
Η επιτάχυνση των ζημιών αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σε μια περίοδο κατά την οποία τα δημοσιονομικά ελλείμματα στην Ευρωζώνη κινούνται κατά μέσο όρο κοντά στο 3% του ΑΕΠ. Αυτό σημαίνει ότι πολλές κυβερνήσεις διαθέτουν μικρότερα περιθώρια για να αντιμετωπίσουν έναν μεγάλο φυσικό κίνδυνο χωρίς να περιορίσουν άλλες δαπάνες ή να αυξήσουν τον δανεισμό τους.
Η Ισπανία προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι καταστροφικές πλημμύρες του 2024, οι χειρότερες που είχε γνωρίσει η Ευρώπη εδώ και περίπου μισό αιώνα, εκτιμάται ότι δημιουργούν ανάγκες ανοικοδόμησης αντίστοιχες με 0,7 ποσοστιαίες μονάδες του ισπανικού ΑΕΠ στην περίοδο 2024-2026.
Όσο τέτοιες καταστροφές γίνονται συχνότερες, τόσο δυσκολότερο είναι να αντιμετωπίζονται ως εφάπαξ δημοσιονομικές αποκλίσεις. Η αποκατάσταση κατοικιών και επιχειρήσεων, οι αποζημιώσεις, η επισκευή δρόμων, δικτύων ηλεκτρισμού και ύδρευσης και η στήριξη των πληγεισών περιοχών δημιουργούν έναν λογαριασμό που καταλήγει σε σημαντικό βαθμό στο κράτος.
Και εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες αδυναμίες της Ευρώπης: το ασφαλιστικό κενό.
Μόλις περίπου το 25% των ζημιών από καταστροφές που συνδέονται με το κλίμα είναι ασφαλισμένο στην ΕΕ, ενώ σε ορισμένες χώρες η κάλυψη βρίσκεται ακόμη και κάτω από το 5%. Όσο μικρότερο είναι το ποσοστό ασφάλισης νοικοκυριών και επιχειρήσεων, τόσο μεγαλύτερο μέρος του κόστους μεταφέρεται τελικά στους δημόσιους προϋπολογισμούς.
Η εμπειρία των πλημμυρών του 2021 είναι αποκαλυπτική. Στο Βέλγιο μεγάλο μέρος των απωλειών καλύφθηκε ασφαλιστικά. Στη Γερμανία, αντίθετα, η περιορισμένη κάλυψη οδήγησε το κράτος να διαθέσει περίπου 30 δισ. ευρώ δημόσιου χρήματος.
Ελλάδα: Πυρκαγιές, καύσωνες και τουρισμός αυξάνουν την έκθεση
Για την Ελλάδα, το πρόβλημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η χώρα συνδυάζει υψηλή έκθεση σε πυρκαγιές και ακραίες θερμοκρασίες με μια οικονομία στην οποία ο τουρισμός έχει καθοριστικό ρόλο. Αυτό σημαίνει ότι ένα ακραίο φαινόμενο δεν προκαλεί μόνο άμεσες υλικές ζημιές, αλλά μπορεί να πλήξει ταυτόχρονα την οικονομική δραστηριότητα και τα δημόσια έσοδα.
Οι επαναλαμβανόμενοι καύσωνες, οι μεγάλες δασικές πυρκαγιές, η λειψυδρία και η πίεση που δέχονται τα ενεργειακά και υδροδοτικά δίκτυα δημιουργούν πρόσθετες ανάγκες επενδύσεων. Το ζήτημα είναι ιδιαίτερα κρίσιμο στις τουριστικές περιοχές, όπου τους θερινούς μήνες η ζήτηση για νερό και ηλεκτρική ενέργεια αυξάνεται κατακόρυφα.
Η ενίσχυση της ασφαλιστικής κάλυψης αποτελεί επομένως ένα μέρος της λύσης. Το άλλο είναι η δημιουργία ανθεκτικότερων υποδομών, ώστε το Δημόσιο να μη βρίσκεται κάθε φορά αντιμέτωπο με έναν τεράστιο λογαριασμό αποκατάστασης μετά την καταστροφή.
Το δίλημμα αφορά συνολικά την Ευρώπη: είτε μεγαλύτερο μέρος του κινδύνου θα περάσει στην ιδιωτική ασφάλιση είτε τα κράτη θα πρέπει να δημιουργήσουν μόνιμα αποθέματα και μηχανισμούς χρηματοδότησης. Πιθανότερο θεωρείται ένα μικτό μοντέλο.
Από τα catastrophe bonds σε έναν ευρωπαϊκό μηχανισμό
Μία επιλογή είναι τα ομόλογα καταστροφών (catastrophe bonds). Μέσω αυτών, οι κυβερνήσεις μεταφέρουν μέρος του κινδύνου στις κεφαλαιαγορές. Οι επενδυτές εισπράττουν υψηλές αποδόσεις, αλλά μπορούν να χάσουν μέρος ή το σύνολο του κεφαλαίου τους εάν συμβεί μια προκαθορισμένη καταστροφή.
Το μειονέκτημα είναι το κόστος. Ένα κράτος μπορεί να πληρώνει επί χρόνια υψηλό επιτόκιο χωρίς να εκδηλωθεί το γεγονός για το οποίο ασφαλίστηκε. Για τον λόγο αυτό αναζητούνται λύσεις μεγαλύτερης κλίμακας.
Στο τραπέζι βρίσκεται η δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού συστήματος δημόσιας και ιδιωτικής αντασφάλισης, το οποίο θα μπορούσε να υποστηρίζεται από ευρωπαϊκό ταμείο χρηματοδότησης φυσικών καταστροφών. Η λογική είναι η διασπορά του κινδύνου σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ώστε μία χώρα να μη χρειάζεται να επωμίζεται μόνη της το κόστος ενός ακραίου γεγονότος.
Ανάλογες κινήσεις γίνονται ήδη σε εθνικό επίπεδο. Η Πορτογαλία, μετά τις μεγάλες πλημμύρες στις αρχές του 2026, προχώρησε σε σχεδιασμό υποχρεωτικής ασφάλισης κατοικιών, με υποστήριξη από ειδικό ταμείο φυσικών καταστροφών και σεισμών.
Η πρόληψη φθηνότερη από την ανοικοδόμηση
Η μεγαλύτερη αλλαγή που καλούνται να κάνουν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είναι να μεταφέρουν πόρους από τη διαχείριση της καταστροφής στην πρόληψη και την κλιματική προσαρμογή.
Η οικονομική λογική είναι ισχυρή: επενδύσεις μικρού σχετικά ύψους σε αντιπλημμυρικά έργα, δασοπροστασία, δίκτυα ηλεκτρισμού, διαχείριση υδάτων και ανθεκτικότερες υποδομές μπορούν να αποτρέψουν πολλαπλάσιες μελλοντικές ζημιές.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναμένεται το φθινόπωρο να παρουσιάσει νέες προτάσεις για την κλιματική ανθεκτικότητα και τη διαχείριση κινδύνων, ενώ εξετάζονται παράλληλα παρεμβάσεις για τη μείωση του ασφαλιστικού κενού.
Για την Ελλάδα, όπως και για ολόκληρη τη Νότια Ευρώπη, η συζήτηση αυτή είναι πλέον πρωτίστως οικονομική. Οι φυσικές καταστροφές και η κλιματική αλλαγή μετατρέπονται από έναν έκτακτο κίνδυνο σε μόνιμη δημοσιονομική υποχρέωση. Και όσο το κόστος τους αυξάνεται, τόσο πιο επείγουσα γίνεται η επιλογή ανάμεσα στη χρηματοδότηση της πρόληψης σήμερα και στην πληρωμή ενός πολύ μεγαλύτερου λογαριασμού αύριο.
Διαβάστε επίσης
Πόσο κοστίζει πραγματικά ένα data center;
Biscoff: Το μπισκοτάκι που έδιναν μαζί με τον καφέ σε μια πτήση έγινε μάρκα 1,4 δισ. ευρώ
Παρά την κρίση στη Μέση Ανατολή, οι Ισραηλινοί «ψηφίζουν» Ελλάδα – Νέα άνοδος το 2026 (πίνακας)
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφθείτε το Πρώτο ΘΕΜΑ