Η Λένα που βλέπεις στην σκηνή και η Λένα εκτός σκηνής είναι δύο άνθρωποι σαν άγνωστοι μεταξύ τους, σα να βρέθηκαν κατά τύχη σε ένα τραπέζι και αναγκαστικά πρέπει να συνυπάρξουν μέχρι που στο τέλος γίνονται αδερφές ψυχές. Η παρακμιακή σαλεμένη ξανθιά που ξεστομίζει βρισιές λιμενεργάτη με ταχύτητα οπλοπολυβόλου και βλέπει σαπουνόπερες όταν δεν ουρλιάζει είναι φέτος για δεύτερη σεζόν η ηρωϊδα που ενσαρκώνει στη σκηνή του έργου “Σωσμένος” με τον Βασίλη Μπισμπίκη σκηνοθέτη και συμπρωταγωνιστή της.
Μια τύπισσα σακατεμένη από απώλειες και ακυρώσεις, βουτηγμένη μέσα στη μιζέρια, στον πόνο και στη στέρηση κάθε είδους που βράζει στο ζουμί της και σε κάνει να γελάς σπαραχτικά μέσα από τους παραληρηματικούς διαλόγους στους οποίους έβαλε η ίδια το χεράκι της. Είναι η ίδια που τραγουδάει το μεγάλο άσμα του Στράτου Διονυσίου “Και λέγε λέγε” δέκα χρόνια τώρα στο στέκι του Αγγελου στα Εξάρχεια και όλο το μαγαζί να ξελαρυγγιάζεται μαζί της με τις σειρές από βραχιόλια – ψεύτικες πέρλες στα χέρια της να κουδουνίζουν κάνοντας σιγόντο στις πενιές. Κι αν πας μετά να της μιλήσεις για να της πεις “μπράβο ρε Λένα, μας έφτιαξες”, εκείνη θα ντρέπεται και θα χαμογελάει σχεδόν κοκκινίζοντας σαν το κοριτσάκι με τα σπίρτα.
Ενα αλάνι στην αλάνα
Σε μια γειτονιά στου Ζωγράφου, ένα κορίτσι με κοντά μαλλιά παίζει ποδόσφαιρο με τα αγόρια. Έχει δει αμέτρητες φορές τη «Μεγάλη απόδραση των έντεκα» και προσπαθεί να μιμηθεί τα κόλπα του Οσβάλντο Αρντίλες, κρατώντας την μπάλα στον αέρα. Δύο μεγαλύτερα αγόρια περνούν από μπροστά της, σταματούν και τη χαζεύουν. «Φίλε, τι ομάδα είσαι;» τη ρωτούν. Εκείνη σχεδόν πετάει από τη χαρά της. Δεν την είπαν κοριτσάκι. Την είπαν «φίλε». Χρόνια αργότερα θα θυμάται εκείνο το περιστατικό με παιδικό ενθουσιασμό.
«Αυτό το “φίλε” ήταν η μεγαλύτερη ευτυχία της ζωής μου», θα εξομολογηθεί. Μέσα από αυτό το ασήμαντο φαινομενικά περιστατικό σε μια αθηναϊκή γειτονιά, μπορεί κανείς να ανακαλύψει ένα από τα κλειδιά για να καταλάβει τη Λένα Κιτσοπούλου. Γιατί το κορίτσι εκείνο δεν ήθελε απλώς να παίξει ποδόσφαιρο. Ήθελε να είναι ελεύθερο να γίνει ό,τι του κατέβαινε στο κεφάλι. Αγόρι, κορίτσι, ηθοποιός, συγγραφέας, τραγουδίστρια, ζωγράφος, παίκτρια του ποδοσφαίρου. Δεν ήθελε να διαλέξει μία ζωή. Ήθελε να τις δοκιμάσει όλες.
Σήμερα η Λένα Κιτσοπούλου είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα, ταλαντούχα και αμφιλεγόμενα πρόσωπα της ελληνικής θεατρικής σκηνής. Μια δημιουργός που έχει προκαλέσει ενθουσιασμό, αμηχανία, οργή, θαυμασμό και μερικές από τις πιο θορυβώδεις αντιπαραθέσεις των τελευταίων χρόνων. Που έχει ακούσει χειροκροτήματα και γιουχαΐσματα, έχει δει θεατές να εγκαταλείπουν τις παραστάσεις της και άλλους να την αποθεώνουν. Που κατηγορήθηκε ότι προσβάλλει το θέατρο, την αισθητική, την παράδοση, σχεδόν οτιδήποτε θεωρείται ιερό. Και που, παρ’ όλα αυτά, ή ίσως ακριβώς γι’ αυτό, έφτασε να γίνει μέρος του θεατρικού κατεστημένου που κάποτε έμοιαζε αποφασισμένη να ανατινάξει.
Η ειρωνεία είναι ότι δεν άλλαξε ούτε τρίχα ούτε νεύμα από την αντισυμβατική περσόνα της ώστε να γίνει πιο αποδεκτή σε ένα μεγαλύτερο κοινό. Συνέχισε να βρίζει, να σαρκάζει, να ξεγυμνώνει τους ήρωές της, να στήνει μικρές και μεγάλες καταστροφές επί σκηνής, να βεβηλώνει κάθε ιερό και όσιο -και στο τέλος να καταχειροκροτείται. Η γυναίκα με τη ρετσινιά του “πιο άτακτου παιδιού” του ελληνικού θεάτρου έγινε μία από τις σημαντικότερες υπογραφές του. Η απέχθειά της για κανόνες και κανονικότητες δεν προέκυψε κατά τις θεατρικές της ζυμώσεις και ανησυχίες, ήταν εκεί από τα παιδικά της χρόνια, προϊόν ίσως της εκπαίδευσής της -ή ίσως η εκπαίδευσή της κούμπωσε στην ιδιοσυγκρασία της.
Γεννημένη το 1971 στην Αθήνα, κόρη ενός πολιτικού μηχανικού και μιας υψηλόβαθμης νοσηλεύτριας του Πολεμικού Ναυτικού, η Λένα μεγάλωσε ανάμεσα στου Ζωγράφου και το Παλαιό Ψυχικό, σε ένα σπίτι γεμάτο βιβλία, μουσική και μια μάλλον ασυνήθιστη, για την εποχή, αντίληψη περί ανατροφής των παιδιών. Οι γονείς της δεν ονειρεύονταν να χτίσουν ένα τριώροφο για να στεγάσουν στα πανωσηκώματα όλη την φαμίλια. Δεν είχαν καν ιδιόκτητο σπίτι. Έμεναν στο ενοίκιο και προτιμούσαν να ξοδεύουν όσα κέρδιζαν σε σχολεία, ταξίδια, ξένες γλώσσες, πιάνα και εμπειρίες για τα δύο παιδιά τους. Ο μεγαλύτερος αδελφός της Λένας έγινε οδοντίατρος και ερασιτέχνης μουσικός της τζαζ. Εκείνη διάλεξε έναν δρόμο λιγότερο προβλέψιμο. Από μικρή φοίτησε στο Μοντεσσοριανό Σχολείο της Μαρίας Γουδέλη, στη Νέα Φιλοθέη, ένα πρωτοποριακό εκπαιδευτικό περιβάλλον όπου η ανεξαρτησία δεν θεωρούνταν πρόβλημα πειθαρχίας αλλά προϋπόθεση για να αναπτυχθεί η προσωπικότητα του παιδιού. «Στην τάξη υπήρχε μεγάλη ανεξαρτησία.
Δεν υπήρχαν κουδούνια, πήγαινες και έφευγες ό,τι ώρα ήθελες», έχει θυμηθεί. Δύσκολα φαντάζεται κανείς πιο ταιριαστό σχολείο για τη μελλοντική Λένα Κιτσοπούλου. Μια γυναίκα που, ακόμη και σήμερα, δυσκολεύεται να ανεχτεί την ιδέα ότι κάποιος άλλος μπορεί να καθορίζει τον χρόνο, τις κινήσεις ή τις αποφάσεις της. Δεν αντέχει τα υποχρεωτικά ωράρια, δεν σηκώνει τις κοινωνικές συμβάσεις, δεν χωνεύει την ιδέα ότι ο άνθρωπος οφείλει να ακολουθεί μια συγκεκριμένη διαδρομή επειδή έτσι κάνουν όλοι κι έτσι “πρέπει”. Καθοριστικό ρόλο σε αυτό που έγινε έπαιξαν οι γονείς της. Δεν την εκπαίδευσαν να προσκολληθεί στην οικογενειακή εστία, αλλά να απομακρυνθεί από αυτήν, να βγει έξω στον κόσμο, να ταξιδέψει, να πειραματίζεται, να δοκιμάζει. Μια ιδιότυπη ελληνική οικογένεια δηλαδή που, αντί να καλλιεργεί την εξάρτηση, ενθάρρυνε την ανεξαρτησία.
Η μικρή Λένα δεν ήταν μόνο ένα ατίθασο αγοροκόριτσο που έπαιζε μπάλα και πόλεμο στις γειτονιές. Ήταν και μια αχόρταγη βιβλιοφάγος, κατάπινε τα βιβλία σαν τα δρακουλίνια των συμμαθητών της και στα δώδεκά της διάβαζε Σαρτρ. Είχε μια σχεδόν αισθησιακή σχέση με τα βιβλία, την έφτιαχνε η μυρωδιά τους, το χαρτί, η αίσθηση ότι μπορούσε να κατοικεί μέσα σε άλλους κόσμους. Στο τέλος του δημοτικού έγραφε ήδη δικές της ιστορίες, κάτι σαν εικονογραφημένα θρίλερ. Η έλξη της για όλα τα σκοτεινά και απόκρυφα από τα κάτω συρτάρια ήταν από τότε ενεργή. Και θα παραμείνει. Στην εφηβεία της θα ανακάλυπτε την Κριστιάνε Φ., το βιβλίο για τα παιδιά του Βερολίνου που βυθίστηκαν στα ναρκωτικά, την πορνεία και την αυτοκαταστροφή.
Το διάβασε περίπου είκοσι φορές. Οι ιστορίες εκείνων των παιδιών όσο την τρόμαζαν τόσο τη γοήτευαν. Την εντυπωσίαζε η ακρότητα, η εφηβική ορμή που μπορεί να διαλύσει τα πάντα, να τα κάνει λίμπα ζώντας ήδη μέσα στο ζόφος και το σκοτάδι. Αν και στην πορεία δεν μιμήθηκε εκείνη τη ζωή, η γοητεία του γκρεμού θα είναι πάνω της εσαεί καταλυτική. Ύστερα ήρθαν το heavy metal, ο Ozzy Osbourne, τα ρούχα από το Μοναστηράκι, τα τσουλούφια που έπεφταν στα μάτια, μια περίοδος που η ίδια περιγράφει με αρκετή δόση αλητείας. Δεν φορούσε φούστες, δεν την ένοιαζε να είναι η ωραία της παρέας, προτιμούσε να κάθεται στο πίσω μέρος του σχολικού πούλμαν με τα αγόρια, πάντα στη γαλαρία.
Η θηλυκότητα ήρθε αργότερα, μετά τα δεκαεπτά. Από τότε, άλλωστε, δεν την απασχολούσε ιδιαίτερα η ανάγκη να ορίσει τον εαυτό της με έναν και μοναδικό τρόπο. Τα αντίθετα μπορούσαν να συνυπάρχουν. Το αρσενικό με το θηλυκό, η αγριάδα με την τρυφερότητα, η πνευματικότητα με την καφρίλα. Ολα μαζί ταυτόχρονα σε ένα εκρηκτικό κοκτέιλ χωρίς δοσολογίες που αργότερα θα γίνει η πρώτη ύλη της τέχνης της.
Μια παρτίδα σκάκι
Η μητέρα της ήταν φανατική θεατρόφιλη. Η οικογένεια παρακολουθούσε παραστάσεις, ταξίδευε στην Επίδαυρο, άκουγε μουσική. Στο σπίτι υπήρχε πιάνο και τα δύο παιδιά μάθαιναν μουσική από πέντε ετών. Στη Γερμανική Σχολή, όπου συνέχισε τη φοίτησή της, λειτουργούσε μια θεατρική ομάδα που είχε δημιουργήσει ένας καθηγητής μαθηματικών. Η Λένα μπήκε στην ομάδα από τη Δευτέρα Γυμνασίου και ερωτεύτηκε το θέατρο με την ίδια σφοδρότητα που αργότερα θα περιέγραφε τους μεγάλους έρωτες της ζωής της. Οι πρόβες γίνονταν Παρασκευή. Ολη την εβδομάδα περίμενε εκείνη την ημέρα. Μόλις τελείωναν τα μαθήματα, τα παιδιά της ομάδας έτρεχαν με ουρλιαχτά και χοροπηδητά για να προλάβουν την πρόβα.
Μαζί τους και η Λένα -”Δεν υπήρχε μεγαλύτερη ευτυχία”, όπως έχει πει. Στην ίδια ομάδα συμμετείχε και η Βίκυ Βολιώτη, που αργότερα ακολούθησε τον δρόμο της υποκριτικής. Η προοπτική μιας επαγγελματικής ζωής στο θέατρο άρχισε να γίνεται ορατή και όλο και πιο συγκεκριμένη. Στο λύκειο η Κιτσοπούλου παρακολουθούσε ό,τι παιζόταν στην Αθήνα. Το θέατρο, δεν ήταν πια χόμπι. Ήταν η ζωή που ήθελε. Στα είκοσί της μπήκε στη Δραματική Σχολή του Θεάτρου Τέχνης. Εκεί θα μαθητεύσει δίπλα στον Γιώργο Λαζάνη και τον Μίμη Κουγιουμτζή και θα ξεκινήσει μια διαδρομή που θα τη φέρει αργότερα κοντά στον Λευτέρη Βογιατζή, τον Βασίλη Παπαβασιλείου και σημαντικές σκηνές του ελληνικού θεάτρου. Σε μια παράσταση ο Γιώργος Λαζάνης ξεχνάει τα λόγια του στη σκηνή και εκείνη παίζει μαζί του σκάκι όσο διαρκούσε το δικό του αυτοσχεδιαστικό «σεντόνι». Και το σώζουν. Με τον Λαζάνη έχουν ζήσει πολλές τέτοιες ιστορίες αυτοσχεδιασμού μπροστά στο κοινό, ένας λόγος για να αγαπήσει ακόμα πιο βαθιά το θέατρο, ως ζωντανό απρόβλεπτο οργανισμό κι όχι ως μηχανισμό τέλειας εκτέλεσης. Ακριβώς την εποχή που άρχιζε να βρίσκει τον δρόμο της, η ζωή της θα άλλαζε βίαια.
Ο πατέρας της πέθανε ξαφνικά από μηνιγγίτιδα. Ήταν λίγο πάνω από πενήντα ετών και εκείνη είκοσι. Μπήκε στην εντατική και δεν επέστρεψε ποτέ. Η Λένα του είχε τεράστια αδυναμία. Τον περιγράφει ως έναν άνθρωπο τρυφερό, εκδηλωτικό, με χιούμορ και μια γλύκα ασυνήθιστη για τους άντρες της γενιάς του. Έναν πατέρα που την αγκάλιαζε, της κρατούσε το χέρι, δεν φοβόταν να δείξει το συναίσθημά του. Έναν άνθρωπο που, όπως έχει πει, είχε μέσα του φως. Ο θάνατός του υπήρξε μια βαθιά τομή που άφησε και βαθιά ουλή. Ισως από αυτό το βίωμα να προέκυψε και μία από τις πιο ουσιαστικές αντιφάσεις της. Η γυναίκα που αντιμετωπίζει με τόλμη τη βία, τον θάνατο και την καταστροφή στην τέχνη της είναι η ίδια που μιλάει με τρόμο παιδιού για την απώλεια. Η στιγμή της ταφής του πατέρα της της είναι αβάσταχτη. Η ιδέα ότι το σώμα ενός αγαπημένου ανθρώπου μπαίνει στο χώμα και αρχίζει να φθείρεται της είναι αδιανόητη.
Εκείνη η απώλεια είναι μονίμως παρούσα στις ιστορίες της -ο φόβος του τέλους, η ματαιότητα, η μοναξιά, η αίσθηση ότι ακόμη και η μεγαλύτερη ευτυχία μπορεί να ανατραπεί μέσα σε λίγα λεπτά και να γίνει τραύμα ανεπούλωτο. Φέτος το καλοκαίρι έζησε άλλη μία απώλεια, εκείνη της μητέρας της μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο. Παρασκευή έγινε η κηδεία της και την επόμενη μέρα μπήκε εσπευσμένα στο νοσοκομείο και η Λένα. Ευτυχώς πρόλαβε τα χειρότερα και το ιατρικό της πρόβλημα αντιμετωπίστηκε επιτυχημένα με χειρουργείο. Για την ψυχολογία της δεν θα έλεγε κάποιος το ίδιο. Μόνιμη διέξοδος και παρηγοριά πάντα η τέχνη. Στα έργα της οι ήρωες συχνά φέρονται σαν να μην υπάρχει αύριο. Ίσως επειδή, μέσα τους γνωρίζουν ότι πράγματι δεν υπάρχει καμία εγγύηση για το αύριο. Η Λένα δεν αντιμετωπίζει την τέχνη ως θεραπευτικό εγχειρίδιο. Βρήκε όμως στην γραφή έναν τρόπο να διαχειρίζεται τις απώλειες και τον πόνο κι όταν τα βρίσκει σκούρα γράφει ακατάπαυστα -αντί να ουρλιάζει, γεμίζει σελίδες. Και μετά νιώθει καλύτερα.
Για χρόνια η Κιτσοπούλου έγραφε χωρίς να σκέφτεται καν την έκδοση των κειμένων της, έγραφε για να γράφει, γιατί έτσι της έβγαινε κι έτσι γούσταρε. Τα διάβαζε σε φίλους, γελούσαν, σχολίαζαν τις ιστορίες κι εκείνη τους εξηγούσε την συνέχεια. Ένας φίλος ήταν που τη ρώτησε γιατί δεν τα εκδίδει. Το 2006 κυκλοφόρησαν οι «Νυχτερίδες», η πρώτη συλλογή διηγημάτων της, από τις εκδόσεις Κέδρος. Ιστορίες σκοτεινές, βίαιες, με ήρωες που ξεπερνούν τα όριά τους, παρασύρονται από τα ένστικτα και τις εμμονές τους, φτάνουν σε πράξεις αδιανόητες. Γίνονται ανθρώπινα κτήνη.
Το βιβλίο κέρδισε το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα του περιοδικού «Διαβάζω». Η λογοτεχνική της φωνή είχε ήδη κάτι απολύτως προσωπικό, είχε το στίγμα της. Δεν επιδίωκε να εξωραΐσει την ανθρώπινη φύση ούτε να κατασκευάσει συμπαθητικούς χαρακτήρες. Την ενδιέφερε αυτό που συμβαίνει όταν οι άνθρωποι είναι εκτός ελέγχου, όταν το ασήμαντο γίνεται αφόρητο, όταν η καθημερινότητα μετατρέπεται σε εφιάλτη. Οι ήρωές της δεν είναι τέρατα. Είναι άνθρωποι που αισθάνονται όσα όλοι, μόνο που εκείνοι κάνουν το επόμενο βήμα, πέφτουν στα τάρταρα -και σπέρνουν τον όλεθρο. Η Κιτσοπούλου δεν τους αθωώνει αλλά ούτε και τους τιμωρεί. Τους εκθέτει άσχημους και γελοίους σε όλο το μεγαλείο τους χωρίς ίχνος ηθικολογίας.
Kαι αυτή η απουσία ηθικολογίας στα τέρατα που δημιουργεί θα είναι πάντα ενοχλητική και τόσο γοητευτική. Το 2009 ήρθε η «Μ.Α.Ι.Ρ.Ο.Υ.Λ.Α.», ο μονόλογος που παρουσιάστηκε στο Εθνικό Θέατρο με τη Μαρία Πρωτόπαππα και έγινε σημείο αναφοράς. Μια γυναίκα μόνη, οργισμένη, γεμάτη φόβους, επιθυμίες, απογοητεύσεις και έναν ανεξάντλητο χείμαρρο σκέψεων. Μια ηρωίδα ταυτόχρονα αφόρητη, γελοία, συγκινητική και τρομακτικά οικεία μέσα σε λίγα λεπτά, ήταν σαν κάποιος να είχε αφαιρέσει το προστατευτικό φίλτρο από τα έγκατα του σύγχρονου ανθρώπου και να τα έβγαζε με ακατέργαστη δύναμη στη σκηνή. «Εσύ τι είσαι; Τα υποκοριστικά των άλλων; Τα βλέμματα των άλλων;», αναρωτιέται η ηρωίδα της. Την ίδια ερώτηση που έκανε κάποτε και το κορίτσι της αλάνας στου Ζωγράφου, που ενώ την έβλεπαν ως “Λενάκι” , ένιωθε ευτυχισμένο όταν την αποκαλούσαν «φίλε».
Από μικρή αρνιόταν να φυλακισθεί σε κουτάκια με ετικέτες και ως ενήλικη συγγραφέας πια βρήκε τον τρόπο να αποδράσει. Στον ίδιο μονόλογο, ατάκες όπως “ο καφές αυτοκτονεί κάθε μέρα στο γκάζι” συμπυκνώνουν ολόκληρη την αισθητική της βάζοντας ασήμαντα αντικείμενα της καθημερινότητας να γίνονται μακάβρια σκηνικά αυτοκαταστροφής. Και το κοινό, αναγνωρίζοντας οικείες καταστάσεις τραγωδίας και παραλογισμού να ξεσπάει σε υστερικά γέλια όπως συμβαίνει στις κηδείες. Η Κιτσοπούλου είχε βρει τον δικό της θαυμαστό θεατρικό κόσμο. Και κυρίως τη δική της γλώσσα: μια γλώσσα που μπορεί να περάσει μέσα σε λίγες λέξεις από το αστείο στο σπαρακτικό, από το χυδαίο στο ποιητικό, από τη φαινομενική ανοησία σε μια οδυνηρή αλήθεια. “Μέσα μου ουρλιάζω κι απέξω χασμουριέμαι”, έλεγε η Μαιρούλα -και προσυπέγραφε η Κιτσοπούλου.
Οικογενειακό τραπέζι: Ο τόπος του εγκλήματος
Στις παραστάσεις της η ελληνική οικογένεια δεν είναι το ασφαλές φωτεινό καταφύγιο που θριαμβεύει στις τηλεοπτικές διαφημίσεις. Είναι το ακριβώς αντίθετο. Ενα κλειστοφοβικό δωμάτιο όπου συσσωρεύονται απωθημένα, ταπεινώσεις, μυστικά, επιθυμίες και ανομολόγητες εχθρότητες. Η επαρχία, την οποία στην πραγματικότητα αγαπά βαθιά, δεν μοιάζει καθόλου με ειδυλλιακή καρτ ποστάλ. Είναι ένας τόπος όπου η ομορφιά της φύσης συνυπάρχει με την ανθρώπινη ασχήμια: την κοινωνική καταπίεση, τον ρατσισμό, τα ταμπού, την κακοποίηση.
Η ίδια έχει περάσει πολλά καλοκαίρια στην ελληνική επαρχία και θεωρεί ότι η μικρή κοινωνία λειτουργεί σαν μεγεθυντικός φακός αφού όλα όσα στις μεγάλες πόλεις χάνονται μέσα στο πλήθος, εκεί γίνονται ορατά. Στις ιστορίες της η ελληνική οικογένεια μπορεί να γίνει μια μικρή δικτατορία, ο έρωτας μια μορφή εξάρτησης, η μητρική αγάπη μια θηλιά και η κοινωνική ευπρέπεια ένα καλοσιδερωμένο ψέμα. Δεν χρειάζονται απαραίτητα μεγάλα εγκλήματα για να αποκαλυφθεί η βία. Μπορεί να κρύβεται σε μια συνηθισμένη φράση, σε ένα βλέμμα, σε ένα οικογενειακό τραπέζι όπου όλοι προσποιούνται ότι τίποτα δεν συμβαίνει. Από το «Χαίρε νύμφη» μέχρι την «Κοκκινοσκουφίτσα –
Το πρώτο αίμα» και την «Αντιγόνη – Lonely Planet», η Κιτσοπούλου παίρνει γνωστές ιστορίες, οικογενειακά δράματα και κλασικούς μύθους και τους αφαιρεί την προστατευτική τους αίγλη. Οι ήρωες έρχονται αντιμέτωποι με τη βία, τη μοναξιά, την επιθυμία και τη γελοιότητα της σημερινής ζωής και ποδοπατάνε τα λάβαρα των λογοτεχνικών συμβόλων που τους έθρεψα. Η Κιτσοπούλου τους κάνει αγνώριστους.
Η «Κοκκινοσκουφίτσα» της δεν είναι ένα αθώο κορίτσι που περιπλανιέται στο δάσος. Είναι μια ύπαρξη εγκλωβισμένη στην επανάληψη της ίδιας ιστορίας, όπως οι άνθρωποι που ζουν ξανά και ξανά μέσα στις προσωπικές τους εμμονές. «Δεν αξίζει τελικά να ζεις. Δεν έχει πολλή έκπληξη το πράγμα», αποφαίνεται η ηρωίδα της. Το παραμύθι δεν τελειώνει με τη σωτηρία από τον λύκο. Τελειώνει με την Κοκκινοσκουφίτσα μπαϊλντισμένη από την επανάληψη της ίδιας της ιστορίας της. Καμία λύτρωση, μόνο αδιέξοδο -και μία μικρή σφαγή.
Σκοτώνει τον λύκο και αυτοκτονεί. Στη σκηνή πέφτουν κι άλλοι νεκροί: από τη μητέρα της που μένει να αιμορραγεί μέχρι να σβήσει μέχρι την Σταχτοπούτα που σκοτώνεται από το ίδιο της το γοβάκι. Κανένας κυνηγός δεν έρχεται να αποκατασήσει την τάξη. Κανείς δεν σώζεται. ”Κανείς δεν έζησε καλά και κανείς δεν θα ζήσει καλύτερα” είναι η φράση που συνοψίζει την φιλοσοφία του έργου αλλά και την κοσμοθεωρία της δημιουργού του. Και όταν καταπιάνεται με θέματα όπως τον γυναικείο εγκλωβισμό, δεν χρειάζεται πάντα να καταφύγει στην κραυγή.
Στο πεζό της κείμενο «Ο Μουνής» μια φράση αρκεί για να συμπυκνώσει μια ολόκληρη κοινωνική συνθήκη: «Αλλά ήτανε γυναίκα κι ήταν αναγκασμένη να βαριαναστενάζει». Μια μικρή πρόταση που γίνεται πικρό ανέκδοτο, το πλέον χαρακτηριστικό στοιχείο της γραφής της που δεν ανατρέπει μόνο τους κανόνες του θεάτρου αλλά κι εκείνους με τους οποίους έχουμε μάθει να αφηγούμαστε τη ζωή μας. Η οικογένεια δεν είναι υποχρεωτικά καταφύγιο. Ο έρωτας δεν σώζει. Η παιδική αθωότητα δεν προστατεύει. Και το γέλιο δεν σημαίνει ότι κάτι είναι αστείο.
Μπορεί να σημαίνει ότι είναι τόσο τραγικό, ώστε δεν υπάρχει άλλος τρόπος να το αντέξεις. Και το χιούμορ της Κιτσοπούλου είναι σαν την άβυσσο. Μαύρο και ανελέητο, κωμωδία και τραγωδία στην ίδια ατάκα, συγκοινωνούντα δοχεία. «Το ωραίο χιούμορ κρύβει πόνο. Έχει τραγωδία η κωμωδία», έχει πει. Ετσι είναι και ζωή. Ετσι είναι και η ίδια. Ενας άνθρωπος που τη στιγμή που βυθίζεται στη δυστυχία, ταυτόχρονα τον παρατηρεί από απόσταση, σαν σκηνοθέτης. Ο ένας της εαυτός υποφέρει και ο άλλος κρατά σημειώσεις. Και μετά και οι δυο μαζί γράφουν μια παράσταση.
Οταν η Επίδαυρος έγινε αρένα
Ιούλιος του 2023. Η Ελλάδα ψήνεται στον καύσωνα και στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου ετοιμάζεται μια παράσταση που θα ρίξει κι άλλο λάδι στην φωτιά. Η Λένα Κιτσοπούλου παρουσιάζει τη δική της εκδοχή στους «Σφήκες» του Αριστοφάνη. Το κοινό είναι ανυποψίαστο για όσα θα ακολουθήσουν. Ή, τουλάχιστον, ένα μέρος του. Στην ορχήστρα δεσπόζει μια τεράστια μπασκέτα. Πλαστικές καρέκλες, ένα τραπέζι στημένο όπως στα πανηγύρια, ένας γορίλας, ένας ψεύτικος πελεκάνος κι ένας κουβάς με αίμα και μαζί με όλα αυτά λαϊκά τραγούδια, βρισίδια, ωμή σάτιρα, ηθοποιοί με εσώρουχα και την Κιτσοπούλου να εμφανίζεται με πιστόλι σε έναν εκρηκτικό μονόλογο που έσπαγε κόκαλα.
Κάποιοι γελούν, άλλοι δυσανασχετούν, αρκετοί αποχωρούν. Ακούγονται γιουχαΐσματα και “Αίσχος”. Η παράσταση τελειώνει, αλλά ο πραγματικός θόρυβος μόλις αρχίζει.Μέσα σε λίγες ώρες, τα κοινωνικά δίκτυα μετατρέπονται σε ένα τεράστιο λαϊκό δικαστήριο. Οι «Σφήκες» γίνονται αντικείμενο έντονων αντιπαραθέσεων. Οι επικριτές μιλούν για ασέβεια απέναντι στον Αριστοφάνη και την Επίδαυρο, για αισθητική αυθαιρεσία, για πρόκληση χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα. Οι υποστηρικτές της υπερασπίζονται το δικαίωμα της δημιουργού να αναμετρηθεί ελεύθερα με το κλασικό έργο αν και πολλοί από αυτούς στέκονται τώρα απέναντί της με το φρύδι σηκωμένο. Το ότι μια παράσταση είναι τολμηρή δεν σημαίνει ότι κρίνεται κι αποτυχημένη όπως και η ελευθερία του δημιουργού δεν συνεπάγεται ασυλία από την κριτική. Εκείνο όμως που ξεπέρασε τα όρια της θεατρικής συζήτησης ήταν η μετατροπή της καλλιτεχνικής διαφωνίας σε προσωπική επίθεση. Η Κιτσοπούλου δεν κρινόταν μόνο για όσα παρουσίασε στην ορχήστρα της Επιδαύρου.
Κρινόταν για το ποια ήταν, για τον τρόπο που μιλούσε, για το δικαίωμά της να βρίσκεται εκεί. Ο Βασίλης Μπισμπίκης στάθηκε δημόσια στο πλευρό της, υπερασπιζόμενος το δικαίωμά της να δημιουργεί χωρίς να υφίσταται προσωπικές επιθέσεις. Στη συζήτηση μπήκε μέχρι και ο Σπύρος Μπιμπίλας, το όνομα του οποίου ακουγόταν σατιρικά στην παράσταση. Η ίδια, απαντώντας λίγες ημέρες αργότερα, υπερασπίστηκε την καλλιτεχνική της στάση, στρέφοντας τα πυρά της σε εκείνους που, κατά την άποψή της, προτιμούν να καταδικάζουν παρά να αναμετρώνται με κάτι που τους ενοχλεί. Το πιο ενδιαφέρον στην υπόθεση των «Σφηκών» δεν είναι ποιος είχε δίκιο. Είναι ότι η Κιτσοπούλου είχε καταφέρει να μετατρέψει μια θεατρική παράσταση σε δημόσιο γεγονός.
Και μάλιστα σε έναν χώρο όπου η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να προβάλλει μια σχεδόν θρησκευτική αντίληψη περί πολιτιστικής κληρονομιάς. Για μια δημιουργό που δεν έπαψε ποτέ να αμφισβητεί τα «πρέπει», η Επίδαυρος ήταν ίσως το μεγαλύτερο δυνατό πεδίο σύγκρουσης. Εκείνο το βράδυ πάντως του μεγάλου κραξίματος, η Λένα πήρε τους γνωστούς ηθοποιούς και φίλους της Νίκο Καραθάνο και Γιάννη Κότσυφα και πήγαν στο ρεμπετάδικο του Αγγελου στα Εξάρχεια, στα μέρη της. “Παιδιά ρόμπα γίναμε. Πού να πάω για να κρυφτώ” έλεγε και ξανάλεγε ανεβοκατεβάζοντας στο στόμα το ποτήρι με το τσίπουρο και ξέσπαγε όλη η παρέα στα γέλια. Και αυτή μαζί.
Θεσμική κατά λάθος
Αιρετική, εκκεντρική, βωμολόχος, απρόβλεπτη, προκλητική, περιθωριακή και πάει λέγοντας σε σχέση με τους χαρακτηρισμούς που της αποδίδουν ως αντισυστημικής αλλά εδώ είναι και το μεγάλο παράδοξο της διαδρομής της. Η Κιτσοπούλου δεν είναι πια μια underground δημιουργός που απευθύνεται σε λίγους μυημένους. Έχει συνεργαστεί με το Εθνικό Θέατρο, τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, σημαντικούς σκηνοθέτες και ηθοποιούς. Τα βιβλία της κυκλοφορούν από μεγάλους εκδοτικούς οίκους, οι παραστάσεις της συζητούνται ως άρτια καλλιτεχνικά έργα, το όνομά της αναγνωρίζεται και από ανθρώπους που δεν παρακολουθούν συστηματικά θέατρο.
Κι όλα αυτά χωρίς να έχει κάνει κάποια παραχώρηση στην αισθητική της, χωρίς εκπτώσεις στο καλλιτεχνικό dna της. Ο ωμός λόγος, το ατελείωτο υβρεολόγιο, η υπερβολή και η εμμονή με την σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης είναι πανταχού παρόντα και η ίδια εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την ενόχληση του θεατή ως μέρος της καλλιτεχνικής εμπειρίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πρόκλησή της είναι επιτυχημένη. Σημαίνει όμως ότι έχει καταφέρει κάτι σπάνιο: να αποκτήσει θεσμική αναγνώριση χωρίς να μεταμορφωθεί σε μια ακίνδυνη εκδοχή του εαυτού της. Ταυτόχρονα έχει αλλάξει και το κοινό. Η γλώσσα της που κάποτε ακουγόταν σχεδόν εξωφρενική, σήμερα ηχεί πιο γνώριμη στην “πλατεία” που πλέον είναι εξοικειωμένη με τη δημόσια οργή, τις συγκρούσεις και την ωμή έκθεση της ιδιωτικής ζωής – έχοντας κάνει ταχύρρυθμα μαθήματα στα social media.
Και το βασικότερο: η Κιτσοπούλου είναι η Κιτσοπούλου, ξέρουμε τι είναι και ξέρουμε τι παίρνουμε και αυτό είναι αρκετό από μόνο του, όπως συμβαίνει συχνά με τους δημιουργούς που διαμορφώνουν μια απολύτως προσωπική γλώσσα κι εκείνο που στην αρχή μοιάζει ακατανόητο, με τα χρόνια γίνεται αναγνωρίσιμο. Η Κιτσοπούλου έχει πια το προνόμιο να προκαλεί προσδοκίες πριν ακόμη σηκωθεί η αυλαία. Ο θεατής που αγοράζει εισιτήριο για μια παράστασή της ξέρει ότι δεν θα παρακολουθήσει κάτι συμβατικό. Μπορεί να φύγει ενθουσιασμένος, εκνευρισμένος ή απογοητευμένος, όμως ποτέ χλιαρός. Ξέρει στο περίπου σε ποιο σύμπαν εισέρχεται. Και αυτό το σύμπαν φέρει ανεξίτηλα την υπογραφή της, είναι το Κιτσοπουλικό.
Ενα μπουζούκι, ένα τσιγάρο και μια βαλίτσα
Η άλλη πλευρά της είναι λιγότερο θορυβώδης από εκείνη των θεατρικών αντιπαραθέσεων. Μια γυναίκα που αγαπά τη μοναξιά, τα ταξίδια, τη ζωγραφική, τον πηλό, τη μουσική και την αίσθηση ότι μπορεί να ξυπνήσει το πρωί χωρίς να έχει απολύτως κανένα πρόγραμμα. Έχει περάσει μεγάλα διαστήματα στη Σαντορίνη και στο Βερολίνο. Αγαπά τις λαϊκές γειτονιές, την επαρχία, τους ανθρώπους που δεν χρειάζεται να αποδείξουν τίποτα.
Μπορεί να αποφασίσει ξαφνικά να ταξιδέψει, να εξαφανιστεί για λίγο από την Αθήνα, να αναζητήσει έναν τόπο όπου κανείς δεν θα τη ρωτά πού παίζει και τι ετοιμάζει. Δεν έχει social media και δεν θέλει και να αποκτήσει. Σε μια εποχή όπου η δημόσια εικόνα έχει γίνει σχεδόν δεύτερο επάγγελμα για τους καλλιτέχνες, η δική της απουσία από τη διαρκή ψηφιακή αυτοπροβολή μοιάζει με ακόμη μία μικρή πράξη ανυπακοής. “Η Λένα είναι ένα πολύ τρυφερό και ευγενικό πλάσμα.
Ποτέ δεν δημιουργεί πρόβλημα στις συνεργασίες της, είναι πανέξυπνη, ακομπλεξάριστη και αυθεντική. Είναι καλλιτεχνάρα επίσης”, λέει άνθρωπος που έχει συνεργαστεί πολλάκις μαζί της. Το ίδιο λένε κι όσοι έχουν συνεργαστεί και λιγότερες ή την γνωρίζουν για πρώτη φορά. Της αρέσει να παρατηρεί. Να κάθεται σε ένα καφενείο, να κοιτάζει τους ανθρώπους, να αφήνει τον χρόνο να κυλά. Και ύστερα, ξαφνικά, να αρχίζει να δημιουργεί με μανία. Η μουσική είναι ένας άλλος μεγάλος της έρωτας. Τραγουδά ρεμπέτικα και λαϊκά, αγαπά το μπουζούκι, τον νταλκά, τη νύχτα, την εικόνα μιας γυναίκας που ανεβαίνει στο πάλκο και τραγουδά όσα δεν μπορούν να ειπωθούν με λόγια.
Έχει μάλιστα ένα τατουάζ με μπουζούκι, αφιερωμένο σε έναν αγαπημένο φίλο μουσικό και εραστή της μια εποχή που έφυγε πρόωρα από τη ζωή. Με τον μπουζουξή Γιώργο Πετρούδη είχε ξεκινήσει να τραγουδά στη Σαντορίνη. Όταν πέθανε, αποφάσισε να χαράξει το μπουζούκι του στο σώμα της. Μια μόνιμη ανάμνηση μιας μεγάλης σχέσης, αλλά και μιας πλευράς του εαυτού της που δεν θα ήθελε ποτέ να χάσει. Με τον Πετρούδη υπήρξαν για χρόνια ζευγάρι. Μαζί συνεργάστηκαν και στο γνωστό στέκι των Εξαρχείων όπου έπαιζε εκείνος μπουζούκι και έφερε και τη Λένα, δέκα χρόνια πίσω πια, δίπλα του στο μαγαζί του Αγγελου να τον συνοδεύει, χωρίς ηχεία και μικρόφωνα, τραγουδώντας με όλη της την ψυχή.
Η ίδια αναγνωρίζει ότι δεν έχει δα και την φωνάρα, όσοι όμως την ακούν αναγνωρίζουν την Λένα με την “ψυχάρα”. Από εκεί θα περάσουν οι πάντες. Από μεγαλοδημοσιογράφοι και εφοπλιστές και θεατρικοί θίασοι μέχρι εικαστικοί, φασαίοι και ανθρώπινα “ναυάγια” των Εξαρχείων και των περιχώρων της πόλης, με τα οποία η Λένα ανέκαθεν νιώθει καρμικά συνδεδεμένη. Στα χάι και στα down της, το μπουζούκι και ο νταλκάς των λαϊκών και των ρεμπέτικων είναι για εκείνη ανάταση και διέξοδος, το βλέπεις όταν ερμηνεύει όπως γέρνει το σώμα της μπροστά σε κάθε της λαρυγγισμό με τα βραχιόλια της να πηγαίνουν πάνω-κάτω και με tα τσουλούφια από τα μαλλιά της πιασμένα ατημέλητα σε ψηλό κότσο να πηγαίνουν πέρα δώθε. Χαρακτηριστική σκηνή πριν βγει να τραγουδήσει, είναι η Λένα να κάθεται στο μπαρ του μαγαζιού με ένα χαρτί μπροστά της και να ζωγραφίζει.
Χράτσα χρούτσα, χράτσα χρούτσα, με ένα μολύβι στο χέρι κι ένα χαρτί μπροστά της να σχεδιάζει ακατάπαυστα σταματώντας μόνο για να πιει μια γουλιά από το τσίπουρο. Ενα τέτοιο βράδυ, με τη Λένα κακόκεφη και ψυχολογικά πεσμένη να ζωγραφίζει αφηρημένα στο μπαρ, ήταν που έριξε κι έναν τρικούβερτο καβγά με τον Πετρούδη. Εκείνη την ημέρα η Λένα είχε φέρει στο μαγαζί τον γνωστό μουσικό και στιχουργό Παναγιώτη Καλαντζόπουλο, έναν καταξιωμένο μουσικό που η ίδια εκτιμούσε πολύ, για να παίξει κιθάρα συνοδεύοντας τον Πετρούδη και το μπουζούκι του. Στο διάλειμμα λοιπόν κι ενώ οι τρεις τους κάθονταν στο μπαρ, ο μπουζουξής γυρίζει με ύφος και λέει στον Καλαντζόπουλο “Κιθαρίστα παίζεις χάλια. Τα έκανες σκ@@”.
Η Λένα μένει για δευτερόλεπτα εμβρόντητη. Το θεωρεί αδιανόητη προσβολή και αγένεια και πριν καν προλάβει να αντιδράσει ο μουσικός, σηκώνεται όρθια : “Τι είπες ρε γίδι; Πώς τολμάς να μιλάς εσύ ρε μ@@@@; Ποιος νομίζεις ότι είσαι ρε;” Είναι τόσο έξαλλη που από τα νεύρα της κοπανάει τα χέρια της στο ξύλινο μπαρ, σπάζοντας τα βραχιόλια της και με τις πέρλες να εκσφενδονίζονται σε όλο το μαγαζί. Μια άλλη βραδιά ένας πελάτης είχε γίνει φέσι από το μεθύσι. Οσο τραγουδούσε η Λένα σηκωνόταν αυτός για να χορέψει, παραπατούσε και σωριαζόταν πάλι στην καρέκλα. Σε μια από τις γύρες του και φλερτάροντας με επιμονή τη Λένα όσο εκείνη τραγουδούσε, πέφτει λιώμα πάνω της. Ενας τύπος θηρίο, ψηλός και σωματώδης και από το ποτό ασήκωτος.
Η Λένα αρχίζει και φωνάζει, τρέχει ο Αγγελος να τον τραβήξει, γίνεται τσαμπουκάς, σπάει κι ένα μπουκάλι, κόβονται από τα γυαλιά και τρέχουν αίματα, με τα πολλά ο τύπος διώχνεται κυριολεκτικά κλοτσηδόν από το μαγαζί. Από τότε, το περιστατικό έχει γίνει σημείο αναφοράς και κάθε φορά που θέλει λίγο “τζέρτζελο για να ανάψουν τα αίματα”, λέει η Λένα: “Πού είναι ρε κανένας μυστήριος να ρίξουμε καμιά μπουνιά’; Πίσω από την Κιτσοπούλου με το τσαγανό και την αρσενική μαγκιά, ή μάλλον δίπλα σε αυτή είναι και εκείνη που γίνεται χαλί να την πατήσεις και να συγκινηθεί από κάτι φαινομενικά ασήμαντο -να αδειάσει το πορτοφόλι της σε ένα παιδί στο δρόμο που της ζητάει ελεημοσύνη, να γίνεται η αδερφή ψυχή σε κάθε χτυπημένο από την μοίρα αλλά και σε κάθε ενίοτε αρπαχτικό που είδε φως και μπήκε.
Είπαμε, η Λένα αγαπάει τα “ναυάγια” και αυτά αγαπούν τη Λένα. Και αυτό το ξέρει καλά και η ίδια, τους δίνει χώρο, τους τα δίνει όλα γιατί έτσι είναι η Λένα, πληθωρική και αισθηματίας, σαρωτική μέχρι τέλους. Αλλά όταν λέει “τέλος” είναι πια οριστικό, κι ας πέφτει στα πατώματα. Και πέφτει πάντα.