«Remember, remember the fifth of November». Μια φράση που ακούγεται σαν προειδοποίηση, ένα πρόσωπο με λευκή μάσκα και ένα χαμόγελο που έχει γίνει παγκόσμιο σύμβολο αντίστασης. Για πολλούς, η 5η Νοεμβρίου είναι συνδεδεμένη με την ταινία V for Vendetta. Για τους Βρετανούς, όμως, η ιστορία της ξεκινά πολύ νωρίτερα, σε ένα υπόγειο του Λονδίνου, ανάμεσα σε δεκάδες βαρέλια πυρίτιδας και μια συνωμοσία που θα μπορούσε να αλλάξει την πορεία της χώρας.
Στις 5 Νοεμβρίου 1605, μια ομάδα Άγγλων καθολικών σχεδίαζε να ανατινάξει τη Βουλή των Λόρδων, σκοτώνοντας τον βασιλιά Ιάκωβο Α΄ και την πολιτική ηγεσία του βασιλείου. Το σχέδιο απέτυχε. Ωστόσο, περισσότερους από τέσσερις αιώνες αργότερα, εκείνη η νύχτα εξακολουθεί να ζει στη συλλογική μνήμη, στην ποπ κουλτούρα και στους δρόμους όπου ξεσπούν διαδηλώσεις.
Η Συνωμοσία της Πυρίτιδας και ο Γκάι Φοκς
Η Αγγλία των αρχών του 17ου αιώνα ήταν βαθιά διχασμένη από τις θρησκευτικές συγκρούσεις. Οι καθολικοί εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζουν περιορισμούς και διώξεις, ενώ η άνοδος του Ιακώβου Α΄ στον θρόνο δεν είχε φέρει την ανακούφιση που ορισμένοι περίμεναν.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, μια ομάδα συνωμοτών, με επικεφαλής τον Ρόμπερτ Κέιτσμπι, αποφάσισε να καταφύγει σε μια ακραία ενέργεια: να ανατινάξει το Κοινοβούλιο κατά την επίσημη έναρξη των εργασιών του.
Ο Γκάι Φοκς, που είχε στρατιωτική εμπειρία και γνώριζε τη χρήση εκρηκτικών, ανέλαβε καθοριστικό ρόλο στην προετοιμασία.
Το σχέδιο, ωστόσο, αποκαλύφθηκε. Μια ανώνυμη προειδοποιητική επιστολή οδήγησε τις αρχές σε έρευνες και τη νύχτα της 4ης προς την 5η Νοεμβρίου ο Φοκς εντοπίστηκε κάτω από τη Βουλή των Λόρδων, μαζί με 36 βαρέλια πυρίτιδας.
Συνελήφθη, βασανίστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο. Στις 31 Ιανουαρίου 1606 πέθανε κατά την εκτέλεση της ποινής του.
Από πού προέρχεται το «Remember, Remember»
Το πιο διάσημο αποτύπωμα της συνωμοσίας δεν είναι κάποιο ιστορικό έγγραφο, αλλά ένα παραδοσιακό αγγλικό στιχάκι:
Remember, remember the fifth of November,
Gunpowder, treason and plot.
I see no reason
Why gunpowder treason
Should ever be forgot.
Δηλαδή, σε ελεύθερη απόδοση: «Να θυμάσαι, να θυμάσαι την πέμπτη Νοεμβρίου, την πυρίτιδα, την προδοσία και τη συνωμοσία. Δεν υπάρχει λόγος αυτή η προδοσία να ξεχαστεί ποτέ».
Οι στίχοι συνδέθηκαν με τον ετήσιο εορτασμό της αποτυχίας της συνωμοσίας και πέρασαν από γενιά σε γενιά μέσα από την προφορική παράδοση. Κυκλοφόρησαν σε διαφορετικές εκδοχές, με ορισμένες να περιλαμβάνουν έντονα αντικαθολικά μηνύματα.
Η 5η Νοεμβρίου καθιερώθηκε ως ημέρα ευχαριστίας για τη διάσωση του βασιλιά, ενώ με το πέρασμα των χρόνων εξελίχθηκε στη γνωστή Bonfire Night ή Guy Fawkes Night, με φωτιές, πυροτεχνήματα και ομοιώματα του Φοκς που καίγονταν στις φλόγες.
Η αρχική σημασία ήταν σαφής: ο Φοκς παρουσιαζόταν ως προδότης και η γιορτή τιμούσε την αποτυχία του.
Πώς γεννήθηκε το V for Vendetta
Σχεδόν τέσσερις αιώνες αργότερα, η ιστορία αποκτά εντελώς διαφορετικό νόημα.
Το 1982, ο συγγραφέας, τοποθετώντας τη δράση του σε μια δυστοπική Βρετανία όπου ένα ολοκληρωτικό καθεστώς έχει καταργήσει βασικές ελευθερίες.
Ο μυστηριώδης πρωταγωνιστής, γνωστός μόνο ως V, φορά τη χαρακτηριστική μάσκα του Γκάι Φοκς και επιχειρεί να ανατρέψει το καθεστώς, χρησιμοποιώντας τη βία, το θέαμα και την πολιτική συμβολική.
Το 2006, η ιστορία μεταφέρεται στον κινηματογράφο από τον σκηνοθέτη Τζέιμς ΜακΤιγκ, με τον Χιούγκο Γουίβινγκ στον ρόλο του V και τη Νάταλι Πόρτμαν στον ρόλο της Ίβι Χάμοντ.
Η ταινία μετατρέπει τη μάσκα σε μια οπτική αναφορά στην αντίσταση απέναντι στον αυταρχισμό, θέτοντας παράλληλα δύσκολα ερωτήματα για τα όρια ανάμεσα στην ελευθερία, τη δικαιοσύνη και την πολιτική βία.
Η μάσκα που βγήκε από την οθόνη και κατέκτησε τους δρόμους
Η μεγαλύτερη ανατροπή ήρθε όταν η μάσκα του V ξεπέρασε τα όρια της μυθοπλασίας.
Η λευκή μάσκα με το λεπτό μουστάκι, το μυτερό γενάκι και το σχεδόν ειρωνικό χαμόγελο υιοθετήθηκε από τους Anonymous, αλλά και από διαδηλωτές του κινήματος Occupy και άλλων κινητοποιήσεων σε όλο τον κόσμο.
Το πρόσωπο ενός ανθρώπου που είχε επιχειρήσει να ανατινάξει το Κοινοβούλιο το 1605 μετατράπηκε έτσι, μέσω ενός κόμικ και μιας ταινίας, σε διεθνές σύμβολο αμφισβήτησης της εξουσίας.
Πρόκειται για μια εντυπωσιακή αντιστροφή της ιστορικής μνήμης: εκείνος που επί αιώνες συμβόλιζε την προδοσία άρχισε να συμβολίζει, για ορισμένους, την εξέγερση.
Γιατί η 5η Νοεμβρίου εξακολουθεί να γοητεύει
Η διαχρονικότητα της φράσης «Remember, Remember the 5th of November» οφείλεται ίσως ακριβώς σε αυτή τη μεταμόρφωση.
Η ίδια ιστορία μπορεί να διαβαστεί με διαφορετικούς τρόπους: ως απόπειρα τρομοκρατικής βίας, ως προειδοποίηση για τον θρησκευτικό φανατισμό, ως ιστορία κρατικής καταστολής ή ως αλληγορία της αντίστασης στην εξουσία.
Ο πραγματικός Γκάι Φοκς δεν ήταν ο ήρωας της σύγχρονης κινηματογραφικής αφήγησης. Ήταν μέλος μιας συνωμοσίας που αποσκοπούσε σε μαζική δολοφονία για πολιτικούς και θρησκευτικούς σκοπούς. Ο V, αντίθετα, είναι ένας φανταστικός χαρακτήρας που χρησιμοποιεί το ιστορικό του πρόσωπο για να θέσει ερωτήματα σχετικά με την ελευθερία και την εξουσία.
Και κάπως έτσι, 421 χρόνια μετά τη Συνωμοσία της Πυρίτιδας και 20 χρόνια μετά την κινηματογραφική κυκλοφορία του V for Vendetta, η 5η Νοεμβρίου εξακολουθεί να είναι κάτι περισσότερο από μια ημερομηνία.
Είναι η υπενθύμιση ότι η Ιστορία δεν διατηρεί πάντοτε το ίδιο νόημα. Μερικές φορές, οι επόμενες γενιές την ξαναγράφουν μέσα από τα σύμβολά της.