Υπάρχει κάτι σχεδόν παράδοξο στον τρόπο με τον οποίο τιμούμε την 28η Οκτωβρίου 1940. Κάθε χρόνο ανατρέχουμε σε μια στιγμή κατά την οποία μια μικρή χώρα αρνήθηκε -με όλα τα δεινά που ακολούθησαν- να υποκύψει στη στρατιωτική ισχύ μιας μεγαλύτερης. Θυμόμαστε το θάρρος, την αποφασιστικότητα, την εθνική ενότητα. Σπανιότερα, όμως, αναρωτιόμαστε τι απαιτεί σήμερα η υπεράσπιση της ανεξαρτησίας μας.
Γιατί η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται με τα ίδια μέσα – αυτό κι αν είναι φάρσα. Οι σύγχρονες εξαρτήσεις δεν φορούν πάντοτε στρατιωτική στολή. Μπορεί να αποτυπώνονται στο ενεργειακό ισοζύγιο μιας χώρας, στην αδυναμία της να παράγει κρίσιμες τεχνολογίες, στη δημογραφική της υποχώρηση ή στην ευαλωτότητα της οικονομίας της απέναντι σε διεθνείς αναταράξεις.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν θα είχαμε σήμερα το θάρρος να πούμε ένα ακόμη «Οχι». Είναι αν διαθέτουμε την επιμονή, τη σοβαρότητα και τη συλλογική βούληση να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε να μπορούμε πραγματικά να το υποστηρίξουμε.
Το 1940 η Ελλάδα δεν διέθετε την οικονομική ή στρατιωτική ισχύ της Ιταλίας. Διέθετε, όμως, κάτι που αποδείχθηκε καθοριστικό: την απόφαση να υπερασπιστεί την κυριαρχία της, παρά τη συντριπτική ανισότητα των δυνάμεων. Η αντίσταση εκείνης της γενιάς αποτελεί μια υπενθύμιση ότι η ελευθερία δεν είναι αυτονόητη ούτε εξασφαλισμένη για πάντα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι σημερινές οικονομικές προκλήσεις μπορούν να εξισωθούν με τις θυσίες ενός πολέμου. Θα ήταν ιστορικά άστοχο και ηθικά άδικο. Σημαίνει, ωστόσο, ότι η εθνική ανεξαρτησία έχει και μια λιγότερο θεαματική, αλλά εξίσου ουσιαστική διάσταση: τη δυνατότητα μιας χώρας να διαμορφώνει τις επιλογές της χωρίς να βρίσκεται διαρκώς υπό την πίεση των αδυναμιών της.
Μια οικονομία που εξαρτάται υπερβολικά από εισαγόμενη ενέργεια, που δυσκολεύεται να συγκρατήσει το ανθρώπινο δυναμικό της ή που παραμένει ουραγός στην τεχνολογική ανάπτυξη διαθέτει μικρότερα περιθώρια ελιγμών όταν ξεσπά μια διεθνής κρίση.
Η οικονομική ισχύς δεν υποκαθιστά την εθνική κυριαρχία. Της προσφέρει, όμως, ουσιαστικό περιεχόμενο. Και αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές σε έναν κόσμο όπου οι εμπορικές διαδρομές, οι πρώτες ύλες, η τεχνολογία και η ενέργεια μετατρέπονται ολοένα συχνότερα σε εργαλεία γεωπολιτικής επιρροής.
Η Ελλάδα έχει καταγράψει σημαντική πρόοδο τις τελευταίες δεκαετίες. Έχει αποκτήσει ισχυρότερες υποδομές, συμμετέχει στον πυρήνα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και διαθέτει επιχειρήσεις με διεθνή παρουσία. Την ίδια στιγμή, όμως, αντιμετωπίζει προβλήματα που δεν λύνονται με επετειακούς-«δεκάρικους» λόγους: το δημογραφικό, την παραγωγική υστέρηση, τις αδυναμίες της εκπαίδευσης, τη γραφειοκρατία και την περιορισμένη αξιοποίηση της έρευνας.
Εδώ βρίσκεται ίσως το δυσκολότερο δίδαγμα της 28ης Οκτωβρίου 1940. Τα μεγάλα ιστορικά «Όχι» προϋποθέτουν πολλά καθημερινά «ναι». Ναι -χωρίς εισαγωγικά- στην αξιοκρατία, στην ποιότητα των θεσμών, στην παραγωγική εργασία, στη γνώση, στις επενδύσεις και στην υπευθυνότητα. Ναι σε μια οικονομία που δημιουργεί ευκαιρίες για τους νέους της, αντί να τους εξωθεί να αναζητούν το μέλλον τους αλλού, σε άλλες χώρες.
Καμία από αυτές τις επιλογές δεν προσφέρει τη συγκίνηση μιας ιστορικής επετείου. Δεν συνοδεύεται από παρελάσεις ούτε από πανηγυρικές αναφορές στο παρελθόν. Απαιτεί μακροχρόνιο σχεδιασμό, συνέπεια και τη δυσάρεστη, πολλές φορές, παραδοχή ότι οι πραγματικές αλλαγές έχουν κόστος – κυρίως σε ψηφαλάκια.
Και, κυρίως, απαιτεί να εγκαταλείψουμε την ευκολία με την οποία αναζητούμε διαρκώς τις ευθύνες έξω από εμάς. Η υπεράσπιση του εθνικού συμφέροντος δεν εξαντλείται στην επίκλησή του. Αποδεικνύεται στην ικανότητα μιας κοινωνίας να προετοιμάζεται για τις κρίσεις προτού αυτές εκδηλωθούν.
Η 28η Οκτωβρίου 1940 δεν χρειάζεται σύγχρονες υπερβολές για να διατηρήσει το ιστορικό της βάρος. Οι άνθρωποι του 1940 βρέθηκαν μπροστά σε πραγματικά διλήμματα, με πραγματικό κίνδυνο και χωρίς καμία βεβαιότητα για την έκβαση. Η στάση τους δεν χρειάζεται ούτε εξιδανίκευση ούτε εύκολες συγκρίσεις με το σήμερα.
Χρειάζεται, όμως, να αναρωτηθούμε τι σημαίνει να παραλαμβάνουμε μια χώρα ελεύθερη και τι οφείλουμε να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές. Μια Ελλάδα οικονομικά ανθεκτική, με σύγχρονη παραγωγική βάση, ισχυρούς θεσμούς και πολίτες που εμπιστεύονται το κράτος και ο ένας τον άλλον δεν είναι απλώς ένας αναπτυξιακός στόχος. Είναι προϋπόθεση ώστε η χώρα να μπορεί να υπερασπίζεται τις επιλογές της σε έναν ολοένα πιο αβέβαιο κόσμο.
Ο πατριωτισμός δεν μετριέται μόνο με όσα λέμε για το παρελθόν, αλλά και με όσα είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε για το μέλλον. Η ιστορική μνήμη αποκτά ουσία όταν μετατρέπεται σε αίσθηση ευθύνης, χωρίς να γίνεται αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης ή εύκολων συνθημάτων.
Το 1940 η Ελλάδα απέδειξε ότι μπορούσε να αντισταθεί. Το χρέος της δικής μας γενιάς είναι να διασφαλίσει ότι θα μπορεί πάντοτε να αποφασίζει ελεύθερα. Και μια λαμπρή ημέρα σαν τη σημερινή, αποτελεί μια υπέροχη ευχή.