Ας μου επιτραπεί το λογοπαίγνιο, αλλά και ο αγγλισμός: τέτοιες μέρες, που η Ευρώπη έχει τη “γιορτή” της (9 Μαΐου, μέρα του Σούμαν) και το τραγούδι τη δική του (διαγωνισμός Eurovision, στο τέλος της βδομάδας, που θα έκανε να τρίζουν τα κόκαλα του άλλου Σούμαν), η σύζευξη της Ευρώπης με το “όραμα” είναι, για μια φορά, δυνατή -και, για μια ακόμη φορά, δύσκολη.

Η φετινή επέτειος φέρνει στην επιφάνεια μια μεγάλη αντίφαση: η ενωμένη Ευρώπη φαίνεται, μέσα από ένα μείγμα δύσκολων προκλήσεων και σημαντικών πρωτοβουλιών, πολιτικά ενδυναμωμένη, αλλά, σε επίπεδο ιδεών και συμβόλων, το όραμα συνεχίζει όχι απλώς να αναζητείται, αλλά να χλωμιάζει.

Πολιτική ενδυνάμωση: η Ευρώπη είναι πιο δημοφιλής από ποτέ στα μάτια των -έστω αρκετά αδιάφορων- πολιτών της: 69% του συνόλου στις χώρες-μέλη, σύμφωνα με την τελευταία μέτρηση του “Ευρωβαρόμετρου”. Αυτή η δημοφιλία στηρίζεται σε απτά γεγονότα, με ψυχολογικό αλλά και πολιτικό υπόβαθρο: αίσθηση υπέρβασης μεγάλων κρίσεων (μεταναστευτικό, πανδημία, ενεργειακό, απασχόληση), κοινό μέτωπο στον πόλεμο στην Ουκρανία, “χρήμα που ρέει” σε σχετικά ικανοποιητικές ποσότητες.

Έλλειψη συνεκτικού ιστού: το σκάνδαλο στο Ευρωκοινοβούλιο -ή μάλλον τα σκάνδαλα, γιατί το “Κατάρ-γκέιτ” μπορεί να ήταν η κορυφή του παγόβουνου δεν ήταν όμως ούτε το μόνο, ούτε εξαίρεση- αναδεικνύει μια Ευρώπη της οποίας η βασική “αξία” είναι, μακράν, το χρήμα. Τα κοινά σχέδια -προμήθεια φαρμάκων για την πανδημία, Ταμείο Ανάκαμψης, στήριξη της Ουκρανίας- ξεθωριάζουν όταν το επείγον των προβλημάτων κάπως υποχωρεί: ο τόνος της συζήτησης γύρω από τη -θεωρητικά αποδεκτή από όλους- μεταρρύθμιση του Συμφώνου Σταθερότητας και η επίσειση από αρκετούς του φάσματος της “λιτότητας”, εκ νέου και παρά τα υποτιθέμενα “διδάγματα της Ιστορίας”, είναι χαρακτηριστικά δείγματα εθελοτυφλίας.

Γενικώς ο φόβος μπροστά στην περαιτέρω πολιτικοποίηση, δηλαδή ενοποίηση, της Ευρώπης δείχνει τις αγκυλώσεις που συνεχίζουν να υπάρχουν και που είναι εξαιρετικά δύσκολο να υπερπηδηθούν. Το πιο εύγλωττο παράδειγμα, ως προς αυτό, είναι η αδυναμία συμφωνίας για κοινή αντιμετώπιση των ανθρώπων που θέλουν ή αναγκάζονται να ζητήσουν καταφύγιο στην ήπειρό μας από άλλες, πιο άγριες, περιοχές του πλανήτη. Την αποτυχία μεγαλώνει το γεγονός ότι η μετανάστευση δεν απειλεί, υπό την παρούσα συγκυρία, ενώ, αντίθετα, θα ήταν ευεργετική για την οικονομία, αλλά, αν αντιμετωπιζόταν διαφορετικά, και για την κοινωνική συνοχή. Η υποβάθμιση της πολιτιστικής διάστασης είναι ίσως τελικά ο δείκτης που πονάει περισσότερο: γιατί πολιτισμός θα πει να καταλαβαίνεις τι γίνεται στον κόσμο και να θέλεις αυτό που συμβαίνει -παγκοσμιοποίηση, τεχνολογία, κλιματική αλλαγή, πραγματικές απειλές- να το αντιμετωπίσεις ώστε να σε κάνει καλύτερο, όχι πιο περίκλειστο.

Η “κυριαρχία” και η “αυτονομία” από μόνες τους δεν έχουν νόημα, αν δεν στηρίζονται σε ένα πολιτισμικό σχέδιο: ποιότητα ζωής και ανθρώπινης συνύπαρξης. Ιδίως σε έναν κόσμο που στροβιλίζεται όπως ο δικός μας και στον οποίο οι άλλοι “μεγάλοι” (ΗΠΑ, Κίνα) δεν έχουν ούτε τα εργαλεία ούτε τη βούληση να παίξουν αυτόν τον ρόλο.