Στις τρεις το μεσημέρι, το δημογραφικό παύει να είναι μια αφηρημένη εθνική συζήτηση. Γίνεται ένα τηλεφώνημα στη γιαγιά, μια αγχωμένη συνεννόηση μεταξύ συναδέλφων, μια άδεια που πρέπει να ζητηθεί ξανά. Ο παιδικός σταθμός κλείνει. Η εργάσιμη ημέρα συνεχίζεται. Και κάποιος πρέπει να βρεθεί στην πόρτα για να παραλάβει το παιδί.
Σου θυμίζει κάτι/κάποια/κάποιον;
Σε αυτή τη μικρή καθημερινή σκηνή χωράει ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος. Μιλάμε για γεννήσεις, κίνητρα και δημογραφικούς στόχους, αλλά συχνά προσπερνάμε το πρακτικό ερώτημα: πώς οργανώνεται η ζωή μετά τη γέννηση ενός παιδιού; Ποιος φροντίζει, ποιος προλαβαίνει, ποιος λείπει από τη δουλειά και ποιος πληρώνει επαγγελματικά αυτή την απουσία;
Τα προγράμματα στήριξης και τα vouchers έχουν αξία. Για μια οικογένεια μπορούν να κάνουν ουσιαστική διαφορά. Η δημόσια συζήτηση, όμως, χρειάζεται να συνεχίζεται και μετά την έγκριση της αίτησης. Το δικαίωμα στη φροντίδα αποκτά περιεχόμενο όταν υπάρχει διαθέσιμη θέση, προσβάσιμη δομή και ωράριο συμβατό με την πραγματική ζωή.
Ένα κουπόνι -σόρι, κιόλας- δεν παραλαμβάνει το παιδί. Ούτε καλύπτει αυτομάτως την απόσταση ανάμεσα στη λήξη του προγράμματος και στην επιστροφή του γονέα από την εργασία. Αυτή την απόσταση κάποιος εξακολουθεί να την καλύπτει με προσωπικές διευθετήσεις, βοήθεια συγγενών ή επαναλαμβανόμενες υποχωρήσεις. Η οικογενειακή οργάνωση μοιάζει τότε με σύστημα που λειτουργεί όσο κανείς δεν αρρωσταίνει, κανένα λεωφορείο δεν καθυστερεί και καμία επαγγελματική υποχρέωση δεν παρατείνεται. Αρκεί ένας πυρετός το πρωί για να καταρρεύσει ολόκληρος ο σχεδιασμός. Η καθημερινότητα με παιδιά περιλαμβάνει απρόοπτα. Και μια πολιτική οικογένειας οφείλει να τα υπολογίζει.
Η επίκληση της γιαγιάς και του παππού ως μόνιμης εφεδρείας κρύβει μια παραδοχή που σπάνια διατυπώνεται καθαρά: ότι το σύστημα φροντίδας θα συμπληρώνεται πάντοτε από απλήρωτη οικογενειακή εργασία. Μόνο που οι παππούδες μπορεί να εργάζονται, να ζουν αλλού, να έχουν προβλήματα υγείας ή απλώς να μην υπάρχουν.
Για μια μονογονεϊκή οικογένεια, μάλιστα, η αναζήτηση εφεδρείας μπορεί να είναι ακόμη δυσκολότερη. Όταν υπάρχει ένας μόνο διαθέσιμος γονέας, κάθε ασθένεια, αλλαγή βάρδιας ή κλείσιμο μιας δομής απαιτεί νέα λύση. Η ισότιμη πρόσβαση στην εργασία προϋποθέτει ότι η φροντίδα δεν θα εξαρτάται από την τύχη του οικογενειακού δικτύου.
Όταν η λύση αναζητείται αποκλειστικά μέσα στο σπίτι, η φροντίδα μετατρέπεται εύκολα σε διαπραγμάτευση για το ποια καριέρα θα προσαρμοστεί. Ποιος θα αποφύγει μια απαιτητική θέση, θα περιορίσει το ωράριό του ή θα αρνηθεί μια ευκαιρία. Η απόφαση μπορεί να φαίνεται ιδιωτική. Οι συνέπειές της, όμως, φτάνουν στην απασχόληση, στα εισοδήματα και στη μελλοντική σύνταξη.
Γι’ αυτό η προσχολική φροντίδα χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως οικονομική και κοινωνική υποδομή. Όπως η μεταφορά επιτρέπει στον εργαζόμενο να φτάσει στη δουλειά, έτσι η αξιόπιστη φροντίδα επιτρέπει στον γονέα να εργαστεί γνωρίζοντας ότι το παιδί του βρίσκεται σε ασφαλές περιβάλλον. Η χρηματοδότησή της αφορά και στην παραγωγική δυνατότητα της χώρας.
Αυτό απαιτεί σχεδιασμό με βάση τη γειτονιά και τις πραγματικές ανάγκες: πού λείπουν θέσεις, ποιες οικογένειες μένουν εκτός, πόσο χρόνο χρειάζεται η μετακίνηση. Απαιτεί επίσης σταθερό και επαρκές προσωπικό, κατάλληλους χώρους και ποιότητα. Η διεύρυνση ενός ωραρίου δεν μπορεί να στηρίζεται στην εξάντληση των ανθρώπων που φροντίζουν τα παιδιά.
Χρειάζεται, ταυτόχρονα, αλλαγή στην κουλτούρα της εργασίας. Η γονική άδεια πρέπει να μπορεί να χρησιμοποιείται χωρίς επαγγελματικό στιγματισμό. Η ευελιξία χρειάζεται σαφείς κανόνες. Και η συμμετοχή του πατέρα στη φροντίδα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως κανονικότητα, χωρίς την έκπληξη που ακόμη συνοδεύει το «θα φύγω νωρίτερα από τη δουλειά για να πάρω το παιδί».
Η απόφαση για ένα παιδί είναι προσωπική και πρέπει να παραμένει ελεύθερη. Καμία δημόσια πολιτική δεν δικαιούται να μετατρέπει τη γονεϊκότητα σε εθνικό καθήκον. Μπορεί, όμως, να περιορίζει τα εμπόδια για όσους θέλουν να γίνουν γονείς και αναρωτιούνται αν θα καταφέρουν να ανταποκριθούν.
Η σοβαρή δημογραφική πολιτική φαίνεται και στις λιγότερο φωτογενείς επιλογές: στη θέση που ανοίγει κοντά στο σπίτι, στον παιδαγωγό που προσλαμβάνεται εγκαίρως, στην άδεια που εγκρίνεται χωρίς υπονοούμενα. Κυρίως, φαίνεται όταν ένας γονέας μπορεί να τελειώσει τη δουλειά του χωρίς να κοιτάζει διαρκώς το ρολόι, προσπαθώντας να λύσει μόνος του ένα πρόβλημα που αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Κάπως έτσι, ρωτάω ξανά: Σου θυμίζει κάτι/κάποια/κάποιον;