Οι παλαιότεροι εξ υμών, όσοι τουλάχιστον ασχολούνται έστω και λίγο με τις χρηματιστηριακές αγορές σίγουρα θα θυμούνται την περίφημη “ φούσκα των dot.com” του 1999. Το σκάσιμο της φούσκας ήταν ένα ατύχημα αναμενόμενο να συμβεί, απλώς δεν γνωρίζαμε την ώρα που θα συνέβαινε.
Υπάρχουν δύο τουλάχιστον πράγματα στο παγκόσμιο γίγνεσθαι που φαίνεται ότι επαναλαμβάνονται με αναπόδραστη αναγκαιότητα. Το ένα είναι η Ιστορία, η οποία επαναλαμβάνεται όπως τουλάχιστον διακήρυξε ο Μαρξ είτε ως φάρσα είτε ως τραγωδία. Το άλλο είναι οι διακυμάνσεις των αγορών οι οποίες υποκινούνται είτε από την ανθρώπινη απληστία είτε από τον πανικό. Η φούσκα των dot.com ήταν μία ακραία διακύμανση των αγορών η οποία φυσικά δημιουργήθηκε από την ανεξέλεγκτη ανθρώπινη απληστία. Αυτήν διαδέχθηκε ο αγελαίος ανεξέλεγκτος πανικός ο οποίος φυσικά οδήγησε στο ιστορικό κραχ.
Και εφόσον η Ιστορία επαναλαμβάνεται σίγουρα θα επαναληφθεί εκ νέου, διότι η απληστία και ο πανικός είναι από τα πιο χαρακτηριστικά και ζωώδη στοιχεία της ανθρώπινης φύσης.
Σήμερα η απληστία συγκεντρώνεται κυρίως στις μετοχές των εταιριών ημιαγωγών (chips) και των εταιριών Τεχνητής Νοημοσύνης (ΑΙ). και φυσικά πολλοί ισχυρίζονται ότι “αυτή τη φορά είναι διαφορετικά”. Όταν ακούμε αυτήν την δικαιολογία για τις υπερβολές των αγορών εμένα μου μυρίζει δράμα και πόνο. Κάθε φορά που τα πράγματα είναι διαφορετικά τα ίδια συμβαίνουν. Απλώς η ακριβής χρονική στιγμή της επικείμενης τραγωδίας είναι άγνωστη. Ο συνήθης αντίλογος είναι ότι σήμερα οι αγορές έχουν διατρέξει ένα πρωτόγνωρο ράλι, που ξεκίνησε το 2009 και με ελάχιστες μικροδιορθώσεις κρατάει μέχρι σήμερα εκτοξεύοντας την αγορά κατά εννέα φορές ή 900%!
Και φυσικά το ράλι μάλλον θα τραβήξει κι άλλο ώσπου να αποκοιμίσει και τους τελευταίους καχύποπτους και τότε η φουσκωμένη αγορά θα σκάσει με πάταγο. Και θα μου πείτε: Ωραία τι προτείνεις λοιπόν; Να μην μπει ποτέ κανείς στην αγορά επειδή υπάρχει ο κίνδυνος κάποτε αυτή να σκάσει; Όχι βέβαια.
Αυτό που προτείνω είναι να ελέγχουμε κατά το δυνατόν την απληστία μας και το κυριότερο να επενδύουμε τόσο όσο μας επιτρέπει να κοιμόμαστε. Ή invest to your sleeping limit όπως λένε και οι έμπειροι Αγγλοσάξονες! Έτσι κι αν σκάσει η αγορά να μην καταστραφούμε αλλά να έχουμε το κουράγιο και την ψυχραιμία τότε να επενδύσουμε, όταν θα επικρατεί το εντελώς αντίθετο κλίμα δηλ. ο απόλυτος πανικός! Με άλλα λόγια όταν όλοι είναι ενθουσιασμένοι, οι σώφρονες μάλλον πρέπει να διστάζουν και όταν όλοι τρέχουν να σωθούν οι σώφρονες τότε πρέπει να τολμούν. Αυτό που πάντα θα παραμένει άγνωστο και που εν πολλοίς συνιστά την γοητεία των αγορών είναι η χρονική στιγμή της σχετικής απόφασης.
Σήμερα προειδοποιητικά σημάδια υπάρχουν πολλά, αλλά εμείς υπό το κράτος ενθουσιασμού επιλέγουμε να τα αγνοούμε. Ήδη η απόδοση του 30ετούς αμερικανικού ομολόγου ξεπέρασε το 5%. Αυτό έχουμε να το δούμε από το μακρινό 2007 οπότε μετά ξέσπασε η κρίση της Lehman Brothers. Αλλά η Wall Street επιλέγει να αγνοεί τα προειδοποιητικά σήματα και υποβοηθούμενη από την άφθονη ρευστότητα αλλά και την πλεονεξία, σπρώχνει τα χρηματιστήρια σε όλο και υψηλότερα επίπεδα. Επιπλέον, οι πάντες επιλέγουν να αγνοούν τα τερατώδη επίπεδα του Δημοσίου Χρέους των ΗΠΑ, το οποίον συνεχίζει να αυξάνεται εκθετικά. Αλλά με την άνοδο των επιτοκίων η επαναχρηματοδότηση του χρέους γίνεται ακριβότερη όπως και η εξυπηρέτηση των στεγαστικών δανείων.
Όλα αυτά κατά τη γνώμη μου συνηγορούν σε χαμηλότερες τιμές μετοχών. Βέβαια πολλές εταιρείες παρουσιάζουν καλά κέρδη, αλλά το θέμα είναι αν αυτά τα κέρδη επαρκούν για να δικαιολογήσουν τις στρατοσφαιρικές αποτιμήσεις. Κατά την ταπεινή μου άποψη, όχι.
Οι γεωπολιτικοί κίνδυνοι και οι τεράστιες αβεβαιότητες δεν φαίνονται επαρκείς για να φρενάρουν τους επενδυτές, οι οποίοι επιπλέον διακατέχονται και από ένα πολύ ισχυρό ψυχολογικό φαινόμενο, το περίφημο FOMO (Fear of missing out), δηλ. μη τυχόν και μείνουν απέξω από την αγορά και χάσουν το κερδοσκοπικό party στο οποίον συμμετέχουν φαινομενικά οι πάντες.
Το πιθανότερο μάλλον είναι ότι το party θα κρατήσει αρκετό καιρό ακόμα -άγνωστο πόσο- αλλά σε κάποια απρόβλεπτη στιγμή ένα απροσδόκητο γεγονός που σήμερα θα περνούσε απαρατήρητο, τότε θα αποτελέσει την αφορμή της σοβαρής διόρθωσης, διότι τότε θα έχουν ωριμάσει οι συνθήκες. Και η Ιστορία θα επαναληφθεί.
Όλα αυτά σήμερα ακούγονται απαισιόδοξα. Μετά τη διόρθωση θα θεωρηθούν ρεαλιστικά.