Το εύθραστο αγαθό της ιδιωτικής ζωής

Και όσο δεν υπάρχει εμβόλιο ή έστω φάρμακο για την αντιμετώπιση του Covid-19 τα κράτη επιστρατεύουν άλλα μέτρα για την αντιμετώπισή του ιού. Ως το πλέον αποτελεσματικό μέτρο κρίθηκε -λόγω της μεταδοτικότητας του ιού- επελέγη και εφαρμόζεται ο περιορισμός της ελεύθερης κυκλοφορίας των πολιτών -το περίφημο “lockdown”- με σκοπό τον περιορισμό της διασποράς του μέσω της αποφυγής συγχρωτισμού περισσότερων ατόμων. Το “lockdown” είναι το σύγχρονο «υπερ-όπλο» κρατών και κυβερνήσεων.

Είναι δε αυταπόδεικτο -και το επισημαίνω προς αποφυγή οιασδήποτε παρερμηνείας- ότι υπό τις παρούσες συνθήκες το μέτρο αυτό, όπως εφαρμόζεται στη Χώρα μας, είναι και πρόσφορο και αναγκαίο για την αντιμετώπιση της πανδημίας.

Ποιος μπορεί όμως να αγνοήσει τις καταλυτικές επιπτώσεις που (μπορεί να) έχει για την οικονομία αλλά και την -ψυχική και σωματική- υγεία του ανθρώπου ένα τέτοιο περιοριστικό μέτρο, ιδίως αν αυτό διαρκέσει για μεγάλο χρονικό διάστημα; Το “lockdown” των επιχειρήσεων έχει ήδη οδηγήσει -και αυτό θα φανεί σταδιακά- σε κατάρρευση της παγκόσμιας οικονομίας. Ούτε βεβαίως θα πρέπει να υποτιμηθούν οι επιπτώσεις της κοινωνικής απομόνωσης ή αποστασιοποίησης (“social distancing”) στην ψυχική και σωματική υγεία του ανθρώπου.

Ενόψει του σύγχρονου οικονομικού και κοινωνικού «τσουνάμι» που απειλεί τις δυτικές κυρίως κοινωνίες, αρκετές κυβερνήσεις είναι έτοιμες να υιοθετήσουν -κάποιες έχουν ήδη υιοθετήσει, όπως η Κίνα, η Σιγκαπούρη, το Ισραήλ, η Νότια Κορέα κ.ά. – τη χρήση νέων τεχνολογιών που παρακολουθούν σε τακτική και συστηματική βάση τον άνθρωπο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χρήση των λεγόμενων δεδομένων θέσης των κινητών τηλεφώνων (“location data”), που υποδεικνύουν τη γεωγραφική θέση του κατόχου του κινητού τηλεφώνου, ούτως ώστε οι κρατικές αρχές να μπορούν να εντοπίζουν την κίνηση των ασθενών από Covid-19, αλλά και όσων ήλθαν σε επαφή μαζί τους. Προς την ίδια κατεύθυνση -με άλλα όμως τεχνικά χαρακτηριστικά- θα κινηθεί και η συνεργασία των δύο κολοσσών Apple και Google που ανακοινώθηκε πρόσφατα.

Και όσο ο ιός αποδεκατίζει ανθρώπινες ζωές, όσο η ιατρική επιστήμη δεν ανακαλύπτει το φάρμακο/εμβόλιο για την αντιμετώπισή του όσο η οικονομία καταρρέει και μαζί με αυτή και οι ζωές των ανθρώπων τόσο το δέλεαρ των νέων τεχνολογιών και των δυνατοτήτων που αυτή προσφέρει γίνεται μεγαλύτερο.

Η συζήτηση έχει ήδη ξεκινήσει και στο επίκεντρο βρίσκονται τεχνολογικά εργαλεία και βιομετρικές εφαρμογές, που συνήθως χρησιμοποιούνται για την πρόληψη και την καταστολή και τρομοκρατίας και εγκληματικών πράξεων εν γένει, όπως η αναγνώριση προσώπων (facial recognition), ή για την παρακολούθηση φυλακισμένων, όπως τα ηλεκτρονικά (ίσως όμως και βιομετρικά) βραχιολάκια ή ακόμη και (εμφυτεύσιμα στο ανθρώπινο σώμα) microchip, που δίνουν τη δυνατότητα παρακολούθησης όχι απλώς της τοποθεσίας του ανθρώπου αλλά, πολύ περισσότερο, της θερμοκρασίας του σώματος, της αρτηριακής πίεσης, των καρδιακών παλμών, που έχουν τη δυνατότητα να υποδεικνύουν την κατάσταση όχι μόνον της σωματικής αλλά -ίσως το χειρότερο- και της ψυχικής υγείας και διάθεσης του ανθρώπου.

Ενόψει αυτών των κινδύνων, η αρχική προσέγγιση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Προστασίας Δεδομένων στο ζήτημα των νέων τεχνολογιών και ιδίως της χρήσης των δεδομένων θέσης των κινητών τηλεφώνων για την αντιμετώπιση της πανδημίας είναι μεν κατ’ αποτέλεσμα σωστή, φαίνεται όμως να εκκινεί από εσφαλμένη αφετηρία, καθότι εξομοιώνει -εμμέσως πλην σαφώς- την έννοια της δημόσιας υγείας με αυτή της δημόσιας ασφάλειας, αποδεχόμενο ότι στο πλαίσιο αντιμετώπισης του Covid-19 τα κράτη μπορούν να εισάγουν νομοθετικές ρυθμίσεις για να διασφαλίσουν τη δημόσια ασφάλεια.

Σε αντίθεση με την πάγια νομολογία των ευρωπαϊκών δικαστηρίων, που ως μέτρα για την προστασία της δημόσιας ασφάλειας θεωρούν εκείνα που αποσκοπούν στην πρόληψη και καταπολέμηση της τρομοκρατίας και του οργανωμένου εγκλήματος.

Ωστόσο, όπως ορθά δέχεται και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, ως ανάχωμα σε αυθαίρετες κρίσεις και αλόγιστες χρήσεις παρεμβατικών στο απόρρητο των επικοινωνιών και την προστασία των προσωπικών δεδομένων εφαρμογών θα πρέπει να θεωρηθεί η αυστηρή εφαρμογή της αρχής της αναλογικότητας (και ιδίως της αναγκαιότητας και της εν στενή εννοία αναλογικότητας). Αυτή αποτελεί το τελευταίο -και ίσως σωτήριο- καταφύγιο της ιδιωτικότητάς μας.

Η πιο απαισιόδοξη προοπτική για το μέλλον είναι ο εφησυχασμός, η μοιρολατρική αποδοχή και η μιθριδατική εξοικείωση του ανθρώπου με τις καταλυτικές επιπτώσεις που μπορεί να έχει η αλόγιστη χρήση της τεχνολογίας στην ιδιωτική του ζωή και κατ’ επέκταση στο επίπεδο και την ποιότητα της Δημοκρατίας και του πολιτισμού μας εν γένει.

Αν θέλουμε να προασπίσουμε την ιδιωτικότητά μας και ταυτόχρονα την ποιότητα της σύγχρονης Δημοκρατίας, θα πρέπει να τοποθετηθούμε με κριτική σκέψη απέναντι στις εκφυλιστικές εκφάνσεις της τεχνολογίας, αλλά και με ανιδιοτελή προσήλωση στα δημοκρατικά ιδεώδη και την αξία του ανθρώπου. Και μια τελευταία -αναγκαία νομίζω- επισήμανση: Οι σκέψεις αυτές δεν συνιστούν άρνηση ούτε καν αμφισβήτηση της εξέλιξης της τεχνολογίας, αλλά έκφραση αγωνίας για την ετοιμότητα της κοινωνίας μας να γνωρίσει και να αντιμετωπίσει το άγνωστο ή και το απροσδόκητο.

*Αν. Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων (ΣΣΕ) και διαχειριστής εταίρος της δικηγορικής εταιρείας L & L Law Firm, Υπεύθυνος Προστασίας Δεδομένων (DPO) στη Βουλή των Ελλήνων