Στην Αττάλεια της Τουρκίας ξεκίνησε η κλιματική σύνοδος COP31 του ΟΗΕ, με δεκάδες ηγέτες από όλη την Ευρώπη και πέρα από αυτή να συμμετάσχουν σε δύο εβδομάδες κρίσιμων συνομιλιών για το κλίμα, την ώρα που ο κόσμος πλησιάζει επικίνδυνα σε μη αναστρέψιμες επιπτώσεις. Όλοι θα φτάσουν με τη δική τους ατζέντα και προτεραιότητες. Ωστόσο, δύο από τους παράγοντες που επιβαρύνουν τις συνομιλίες —η ενεργειακή κρίση που τροφοδοτείται από τις πολεμικές συγκρούσεις και οι αντιδράσεις απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη— ενδέχεται να αποτελέσουν αφορμή για νέες πρωτοβουλίες.
«Οι πόλεμοι και οι γεωπολιτικές εντάσεις συνεχίζονται. Οι εμπορικές διαδρομές, τα ενεργειακά δίκτυα και οι εφοδιαστικές αλυσίδες αναδιαμορφώνονται», δήλωσε κατά την εναρκτήρια ομιλία του ο Μουράτ Κουρούμ, υπουργός Περιβάλλοντος, Αστικοποίησης και Κλιματικής Αλλαγής της Τουρκίας και πρόεδρος της COP31. «Καθώς οι κρίσεις αλληλοτροφοδοτούνται, πρέπει να διασφαλίσουμε ότι και οι λύσεις μας θα ενισχύουν η μία την άλλη», πρόσθεσε.
Περίπου 60.000 διπλωμάτες, αξιωματούχοι και εκπρόσωποι οργανώσεων, μαζί με σχετικά περιορισμένες αντιπροσωπείες ηγετών κρατών και επιχειρηματικών στελεχών, αναμένεται να συμμετάσχουν στις συνομιλίες. Στόχος είναι να προωθηθεί η μείωση των εκπομπών ρύπων, να αυξηθούν οι χρηματοδοτικές ροές για το κλίμα και να ενισχυθούν οι προσπάθειες προσαρμογής στις υψηλότερες θερμοκρασίες.
Μία από τις σημαντικότερες πρωτοβουλίες των Τούρκων διοργανωτών αφορά την επιτάχυνση της ηλεκτροδότησης σε παγκόσμιο επίπεδο, με στόχο τον περιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου μέσω της αντικατάστασης των ορυκτών καυσίμων στις μεταφορές, στη βιομηχανία και στη θέρμανση. Πρόκειται, ωστόσο, για μια διπλωματική προσπάθεια που μοιάζει δυσανάλογα περιορισμένη σε σχέση με τη ζοφερή πραγματικότητα.
Τα Ηνωμένα Έθνη προειδοποίησαν τον περασμένο μήνα ότι ο κόσμος δεν μπορεί πλέον να συγκρατήσει την υπερθέρμανση του πλανήτη κάτω από τον 1,5 βαθμό Κελσίου, το κρίσιμο όριο που είχε τεθεί με τη Συμφωνία του Παρισιού. Μια σειρά ακραίων καιρικών φαινομένων, τα οποία συνδέονται με την κλιματική αλλαγή, ανέδειξε φέτος τους κινδύνους της ανόδου της θερμοκρασίας. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται τα φονικά κύματα καύσωνα και οι δασικές πυρκαγιές στην Ευρώπη, που στοίχισαν τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους, καθώς και η καταστροφική κατάρρευση παγετώνα στο Νεπάλ.
Η ενεργειακή κρίση ως καταλύτης για την καθαρή ενέργεια
Οι πόλεμοι στο Ιράν και στην Ουκρανία έχουν δοκιμάσει τις διεθνείς συμμαχίες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, έχουν οδηγήσει στη μεταφορά πόρων από την κλιματική βοήθεια προς τις αμυντικές δαπάνες. Παράλληλα, όμως, έχουν αποκαλύψει το οικονομικό κόστος της βαθιάς εξάρτησης των χωρών από τα ορυκτά καύσιμα. Η επιβάρυνση από την άνοδο των τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου λειτουργεί πλέον ως καταλύτης για τη στροφή προς καθαρότερες μορφές ενέργειας σε παγκόσμιο επίπεδο. Δείκτης του Bloomberg, που αποτυπώνει τις τιμές των συμβολαίων μελλοντικής εκπλήρωσης πετρελαίου και φυσικού αερίου, σημείωσε άνοδο περίπου 67% στο δωδεκάμηνο έως την Παρασκευή, καταδεικνύοντας πόσο έχουν αυξηθεί οι τιμές των καυσίμων από τότε που οι διαπραγματευτές συναντήθηκαν πριν από έναν χρόνο στην COP30, στο Μπελέμ της Βραζιλίας.
«Το φετινό χάος στο κόστος των ορυκτών καυσίμων προκάλεσε ένα παγκόσμιο ωστικό κύμα, πλήττοντας σκληρά τα νοικοκυριά και εξαπλώνοντας τον πληθωρισμό σαν καρκίνο», δήλωσε κατά την εναρκτήρια ομιλία του ο Σάιμον Στιλ, εκτελεστικός γραμματέας της Σύμβασης-Πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή.
«Ωστόσο, οι λύσεις είναι ξεκάθαρες: Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας παγκοσμίως εξοικονόμησαν περίπου μισό τρισεκατομμύριο δολάρια πέρυσι», σημείωσε, προσθέτοντας ότι «η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή αποφέρει αποδεδειγμένες αποδόσεις στις επενδύσεις».
Η Λοράνς Τουμπιανά, διευθύνουσα σύμβουλος του European Climate Foundation και μία από τις αρχιτέκτονες της Συμφωνίας του Παρισιού, διακρίνει την πιθανότητα αλλαγής κατεύθυνσης στις συνομιλίες της Αττάλειας. Η εκτίμησή της έρχεται έπειτα από μια σειρά πενιχρών αποτελεσμάτων στις πρόσφατες διασκέψεις COP, οι οποίες επηρεάστηκαν από την έντονα διακηρυγμένη αποστασιοποίηση του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ από την κλιματική διπλωματία.
Όπως δήλωσε η Τουμπιανά σε δημοσιογράφους την περασμένη εβδομάδα, στο παρελθόν ο κόσμος διέθετε λιγότερες επιλογές για να αντιμετωπίσει τις πετρελαϊκές κρίσεις. Σήμερα, όμως, οι ενεργειακές τεχνολογίες μηδενικών εκπομπών προσφέρουν μια «διέξοδο από αυτή τη μεταβλητότητα», επιτρέποντας μεγαλύτερη αξιοποίηση της ηλιακής ενέργειας και ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας.
Περιορισμένες προσδοκίες και λιγότεροι ηγέτες
Η 31η Διάσκεψη των Μερών της Σύμβασης-Πλαισίου του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή έχει πιο περιορισμένη διαπραγματευτική εντολή και αφήνει μικρότερα περιθώρια για τις εντυπωσιακές δεσμεύσεις που χαρακτήρισαν προηγούμενες διοργανώσεις.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η διάσκεψη του Ντουμπάι το 2023, όταν οι χώρες δεσμεύτηκαν να προχωρήσουν στη σταδιακή απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα. Οι περιορισμένες προσδοκίες αντανακλώνται και στον μικρότερο αριθμό σημαντικών ηγετών που αναμένεται να συμμετάσχουν στις συνομιλίες.
Εκτός από τον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, μεταξύ των συμμετεχόντων αναμένεται να βρίσκονται ο πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου Άντι Μπέρναμ, ο πρόεδρος της Βραζιλίας Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα και ο πρόεδρος της Φινλανδίας Αλεξάντερ Στουμπ.
Στην Αττάλεια πρόκειται επίσης να βρεθούν ο αντιπρόεδρος της Κίνας Χαν Τζενγκ, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο εκτελεστικός διευθυντής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας Φατίχ Μπιρόλ.
Στην Τουρκία μεταβαίνει επίσης πολυμελής αμερικανική αντιπροσωπεία, αποτελούμενη από μέλη του Κογκρέσου, κυβερνήτες πολιτειών και δημάρχους. Στόχος της είναι να υπογραμμίσει ότι, παρόλο που ο Τραμπ έχει αποσύρει τις ΗΠΑ από τη Συμφωνία του Παρισιού και έχει ανατρέψει ομοσπονδιακούς περιβαλλοντικούς κανονισμούς, οι προσπάθειες απανθρακοποίησης συνεχίζονται εκτός Ουάσιγκτον, στις επιχειρήσεις, στις πόλεις και στις πολιτείες της χώρας.
Παράλληλα, η αυξανόμενη δημόσια κριτική για τις ενεργειακές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις της ραγδαίας ανάπτυξης των κέντρων δεδομένων δημιουργεί νέα δυναμική για το περιβαλλοντικό κίνημα. Το συγκεκριμένο ζήτημα συνέβαλε, άλλωστε, στην ενίσχυση ορισμένων υποψηφίων των Δημοκρατικών στις ενδιάμεσες εκλογές των ΗΠΑ την περασμένη εβδομάδα.
Από τις μεγάλες υποσχέσεις στην εφαρμογή των δεσμεύσεων
Ακόμη περισσότερο από την περσινή διάσκεψη στη Βραζιλία, η φετινή COP31 επικεντρώνεται στην υλοποίηση των υφιστάμενων δεσμεύσεων και όχι στον καθορισμό νέων, φιλόδοξων στόχων. «Είναι μια COP στην οποία πρέπει να σηκώσουμε τα μανίκια και να πιάσουμε δουλειά», δήλωσε ο Ντέιβιντ Γουάσκοου, διευθυντής της Διεθνούς Πρωτοβουλίας για το Κλίμα του World Resources Institute.
«Δεν είναι τόσο εντυπωσιακή, αλλά αφορά την ολοκλήρωση της δουλειάς», πρόσθεσε. Για παράδειγμα, οι διαπραγματευτές θα αναζητήσουν τρόπους μετατροπής σε συγκεκριμένες δράσεις μιας σειράς δεσμεύσεων που προέκυψαν από την παγκόσμια αποτίμηση της προόδου στην COP28 του Ντουμπάι. Σε αυτές περιλαμβάνεται και ο στόχος της απομάκρυνσης από τα ορυκτά καύσιμα. Παράλληλα, θα τεθούν οι βάσεις για την επόμενη αξιολόγηση, η οποία θα εξελιχθεί έως το 2028.
Επιπλέον, έπειτα από τη συμφωνία των χωρών σε δείκτες μέτρησης της προόδου προς έναν διεθνή στόχο για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, η COP31 θα επιχειρήσει να καθορίσει τον τρόπο εποπτείας και πρακτικής εφαρμογής αυτής της προσπάθειας.
Οι διπλωμάτες θα εργαστούν επίσης πάνω σε έναν μηχανισμό που αποσκοπεί στην καλύτερη προστασία των εργαζομένων και των τοπικών κοινωνιών που επηρεάζονται από την ενεργειακή μετάβαση. Πέρα από τις επίσημες διαπραγματεύσεις, οι οποίες αποσκοπούν στην επίτευξη συμφωνιών με συναίνεση, συχνά ύστερα από δύσκολες συνομιλίες, οι χώρες θα κληθούν να στηρίξουν και εθελοντικές δεσμεύσεις.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται ένα σχέδιο που προβλέπει ότι οι εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης θα δημοσιοποιούν στοιχεία για τις περιβαλλοντικές τους επιπτώσεις, ενώ τα κέντρα δεδομένων θα τροφοδοτούνται με ηλεκτρική ενέργεια από καθαρές πηγές.
Ο μεγάλος στόχος για την ηλεκτροδότηση έως το 2035
Ένας από τους κεντρικούς στόχους της διάσκεψης είναι η εξασφάλιση στήριξης για μια πρωτοβουλία που προβλέπει την αύξηση του μεριδίου του ηλεκτρισμού στην παγκόσμια τελική κατανάλωση ενέργειας. Συγκεκριμένα, η επιδίωξη είναι το ποσοστό αυτό να αυξηθεί από λίγο πάνω από το 20% σήμερα στο 35% έως το 2035.
Η πρόταση βασίζεται στην παραδοχή ότι οι χώρες μπορούν να περιορίσουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου αντικαθιστώντας τα υγρά καύσιμα στις μεταφορές και αξιοποιώντας περισσότερο τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μηδενικών εκπομπών για την παραγωγή θερμότητας και ηλεκτρισμού.
Ο υπουργός Κλιματικής Αλλαγής και Ενέργειας της Αυστραλίας, Κρις Μπόουεν, ο οποίος θα ηγηθεί των διαπραγματεύσεων βάσει συμβιβαστικής συμφωνίας που μοίρασε τις αρμοδιότητες μεταξύ Άγκυρας και Καμπέρας, έχει δηλώσει ότι η προεδρία της διάσκεψης θα επιδιώξει να ενσωματώσει τον στόχο της ηλεκτροδότησης σε μια λεγόμενη πολιτική απόφαση-πλαίσιο.
Ένα τελικό κείμενο που εγκρίνεται με συναίνεση «στέλνει ένα μήνυμα στον υπόλοιπο κόσμο», δήλωσε σε δημοσιογράφους η Σου Μπίνιαζ, πρώην αναπληρώτρια ειδική απεσταλμένη των ΗΠΑ για το κλίμα. «Εάν ολόκληρος ο κόσμος μπορεί να συμφωνήσει σε κάτι, παρά τα τόσο διαφορετικά συμφέροντα, αυτό έχει ιδιαίτερα σημαντικό αντίκτυπο», επισήμανε. Ωστόσο, η επίτευξη του στόχου της ηλεκτροδότησης δεν θα είναι εύκολη.
Ορισμένες χώρες πιέζουν ήδη για αυστηρότερες δεσμεύσεις, μεταξύ των οποίων και η ρητή πρόβλεψη ότι ο στόχος θα πρέπει να επιτευχθεί κυρίως με τη χρήση ηλεκτρικής ενέργειας μηδενικών εκπομπών.
Η χρηματοδότηση των 1,3 τρισ. δολαρίων και οι αντιπαραθέσεις
Η χρηματοδότηση της κλιματικής δράσης αναμένεται να αποτελέσει ένα από τα σημαντικότερα σημεία τριβής, όπως συμβαίνει επανειλημμένα στις διεθνείς διασκέψεις για το κλίμα.
Οι αναπτυσσόμενες χώρες, απογοητευμένες από τις δεσμεύσεις που δεν έχουν υλοποιηθεί, ζητούν βοήθεια ώστε να αναπτύξουν τις οικονομίες τους χωρίς την ανεξέλεγκτη χρήση ορυκτών καυσίμων, η οποία στήριξε την οικονομική άνοδο των ΗΠΑ και της Ευρώπης.
Από την άλλη πλευρά, ορισμένες πλούσιες χώρες υποστηρίζουν ότι οι αναπτυσσόμενες οικονομίες δεν λαμβάνουν σήμερα επαρκή μέτρα για τον περιορισμό των εκπομπών τους. Στις διαπραγματεύσεις της COP πριν από δύο χρόνια, οι χώρες συμφώνησαν να παρέχουν 300 δισ. δολάρια ετησίως για την κλιματική χρηματοδότηση έως το 2035, με τις ανεπτυγμένες οικονομίες να αναλαμβάνουν ηγετικό ρόλο.
Παράλληλα, τέθηκε ένας ακόμη πιο φιλόδοξος στόχος: η κινητοποίηση συνολικών χρηματοδοτικών πόρων ύψους 1,3 τρισ. δολαρίων ετησίως έως το 2035, από όλες τις δημόσιες και ιδιωτικές πηγές. Ωστόσο, παραμένει ασαφές εάν τα ποσά αυτά θα διατεθούν εγκαίρως ή ακόμη και εάν ο στόχος εξακολουθεί να είναι εφικτός. Οι αναπτυσσόμενες χώρες επιμένουν ότι η εξασφάλιση αυτής της χρηματοδότησης είναι απαραίτητη για μια πορεία οικονομικής ανάπτυξης με καθαρότερη ενέργεια.
«Έχουμε τις τεχνολογίες. Το κόστος των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας έχει μειωθεί σημαντικά», δήλωσε η Ιλάνα Σάιντ, εκπρόσωπος του Παλάου και πρόεδρος της Συμμαχίας Μικρών Νησιωτικών Κρατών, μιας ομάδας χωρών ιδιαίτερα ευάλωτων στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. «Η επιτάχυνση της προόδου εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τη χρηματοδότηση», υπογράμμισε. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, ο μεγαλύτερος πάροχος χρηματοδότησης για το κλίμα παγκοσμίως, έχει ήδη επιβεβαιώσει ότι δεν πρόκειται να αναλάβει νέες δεσμεύσεις.
«Κάθε συζήτηση για νέα, πρόσθετα κεφάλαια είναι εξαρχής καταδικασμένη», δήλωσε σε συνέντευξή του τον περασμένο μήνα ο αρμόδιος επίτροπος της ΕΕ για το κλίμα, Βόπκε Χούκστρα.
Υπό αμφισβήτηση και το ίδιο το μοντέλο των διασκέψεων COP
Πέρα από τις επιμέρους δεσμεύσεις, στο μικροσκόπιο τίθεται πλέον με μεγαλύτερη ένταση και το ίδιο το μέλλον της διαδικασίας COP των Ηνωμένων Εθνών ως μηχανισμού συντονισμού της παγκόσμιας κλιματικής δράσης. Μια ομάδα συζήτησης που συγκροτήθηκε με πρωτοβουλία του Σάιμον Στιλ εξετάζει κατά πόσον ο μηχανισμός χρειάζεται ριζική αναμόρφωση.
Μεταξύ των προτάσεων που αξιολογούνται περιλαμβάνεται και η απομάκρυνση από το μοντέλο λήψης αποφάσεων με συναίνεση, το οποίο προϋποθέτει ότι κάθε δέσμευση πρέπει να εξασφαλίζει ευρεία αποδοχή. Η συγκεκριμένη προσέγγιση οδηγεί ορισμένες φορές σε συμφωνίες που περιορίζονται στον ελάχιστο κοινό παρονομαστή, αποδυναμώνοντας τις συλλογικές φιλοδοξίες.
Παρ’ όλα αυτά, ακόμη και η σημερινή αργή και συχνά διστακτική πρόοδος διατηρεί τον κόσμο στη σωστή κατεύθυνση, σύμφωνα με την υπουργό Κλίματος της Ολλανδίας, Στιέντγιε φαν Φελντχόφεν. Κατά τη διάρκεια μιας πρόσφατης ανάβασης στο Κιλιμάντζαρο, η Ολλανδή υπουργός θυμήθηκε ότι αρχικά ένιωσε αποθαρρυμένη από την τεράστια απόσταση που απλωνόταν μπροστά της.
Όταν όμως κοίταξε προς τα κάτω, συνειδητοποίησε πόση απόσταση είχε ήδη διανύσει. Κατά την ίδια, οι διασκέψεις COP μπορούν να δημιουργούν ακριβώς την ίδια αίσθηση. «Η πρόοδος είναι αργή», δήλωσε. «Αλλά αποδίδει. Και γι’ αυτό πρέπει να συνεχίσουμε».