Το λιβάνι, άρρηκτα συνδεδεμένο με την εορταστική περίοδο και το χαρακτηριστικό άρωμα, γνωρίζει παγκόσμια άνθηση στη ζήτηση. Την ίδια στιγμή, όμως, η φυσική του πηγή απειλείται σοβαρά, καθώς τα άγρια δέντρα Boswellia —από τα οποία προέρχεται η πολύτιμη ρητίνη— υφίστανται εξαντλητική εκμετάλλευση.
Η ιστορική και συμβολική του αξία είναι βαθιά ριζωμένη. Το λιβάνι συγκαταλέγεται στα ιερά δώρα που, σύμφωνα με τη Βίβλο, προσφέρθηκαν στο νεογέννητο Ιησού μαζί με τον χρυσό και τη σμύρνα από τους τρεις μάγους. Παράλληλα, επί χιλιετίες κατέχει κεντρική θέση στην ινδική και κινεζική παραδοσιακή ιατρική και αποτέλεσε ένα από τα πρώτα εμπορεύματα που διακινήθηκαν διεθνώς. Σήμερα, έχει μετατραπεί σε βασικό συστατικό της παγκόσμιας βιομηχανίας ευεξίας, η οποία αποτιμάται σε τρισεκατομμύρια δολάρια, χρησιμοποιούμενο ευρέως σε πρακτικές διαλογισμού και θεραπείας.
Για τον Σαλαμπάν Σαλάδ Μούζε, ωστόσο, το λιβάνι δεν είναι σύμβολο, αλλά μέσο βιοπορισμού. Εργάζεται ως συλλέκτης στο Σομαλιλάντ, μία από τις σημαντικότερες περιοχές παραγωγής λιβανιού στον κόσμο. Το Κέρας της Αφρικής —που περιλαμβάνει το Σομαλιλάντ, τη Σομαλία, την Αιθιοπία και το Σουδάν— αποτελεί βασικό πυλώνα της παγκόσμιας προσφοράς.
Σήμερα, όμως, η καθημερινότητα των συλλεκτών γίνεται ολοένα δυσκολότερη. Οι τοπικές συγκρούσεις, οι χαμηλές αμοιβές και η αυξανόμενη διεθνής ζήτηση δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα, όπως επισημαίνει το BBC.
Η παραγωγή ξεκινά από διάφορα υποείδη του δέντρου Boswellia, ενός ανθεκτικού είδους της ερήμου με χαρτώδη φλοιό και αραιή βλάστηση, που συχνά αναπτύσσεται σε βραχώδη εδάφη στα ξηρά υψίπεδα του Σομαλιλάντ.
Πώς συλλέγεται το λιβάνι
Οι συλλέκτες αποσπούν τη ρητίνη από τον φλοιό άγριων Boswellia, δουλεύοντας πολλές ώρες υπό δύσκολες συνθήκες. Η αμοιβή τους εξαρτάται από την ποσότητα που θα συγκεντρώσουν, μέσα σε ένα ασταθές σύστημα τιμών και άτυπων εφοδιαστικών αλυσίδων.
Συχνά βρίσκονται στο έλεος μεσαζόντων, οι οποίοι εκμεταλλεύονται τόσο τη σύγκρουση στην περιοχή όσο και την απουσία κρατικής εποπτείας, σύμφωνα με ειδικούς.
Η διαδικασία συλλογής μοιάζει με εκείνη του σιροπιού σφενδάμου ή του νερού σημύδας. Μέσω της λεγόμενης «χάραξης», οι συλλέκτες κάνουν προσεκτικές τομές στον φλοιό, ώστε το δέντρο να «δακρύσει». Η ρητίνη σκληραίνει με την πάροδο εβδομάδων και στη συνέχεια αποσπάται.
Παραδοσιακά, η χάραξη γινόταν με μέτρο. Σήμερα, όμως, τα δέντρα χαράσσονται πολύ περισσότερο απ’ όσο αντέχουν, προκαλώντας σοβαρές και μακροχρόνιες βλάβες. Σύμφωνα με έκθεση του 2022, μπορεί να απαιτηθούν δέκα χρόνια ή και περισσότερα για να ανακάμψει ένα δέντρο από την υπερβολική συλλογή.
Κλίμα, παράσιτα και βοσκή
Η υπερεκμετάλλευση δεν είναι ο μοναδικός κίνδυνος. Η κλιματική αλλαγή έχει ήδη αφήσει το αποτύπωμά της σε ορισμένες περιοχές, ενώ καταστροφική αποδεικνύεται και η παρουσία ξυλοφάγων εντόμων.
Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2019 στο Nature δείχνει ότι οι πληθυσμοί της Boswellia papyrifera —κύριας πηγής λιβανιού σε Αιθιοπία και Σουδάν— καταρρέουν. Πάνω από το 75% των πληθυσμών που εξετάστηκαν δεν διαθέτουν νεαρά δέντρα, ενώ η φυσική αναγέννηση απουσιάζει εδώ και δεκαετίες, λόγω βόσκησης, πυρκαγιών και απερίσκεπτης χάραξης.
Η ίδια μελέτη προειδοποιεί ότι και άλλα είδη Boswellia αντιμετωπίζουν παρόμοιες απειλές, καθώς το εμπόριο βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε άγρια δέντρα. Εντός 20 ετών, η παραγωγή λιβανιού ενδέχεται να μειωθεί στο μισό.
Η Anjanette DeCarlo, ιδρύτρια του προγράμματος Save The Frankincense και συν-συγγραφέας της έκθεσης του 2022, επισημαίνει ότι το λιβάνι «βρίσκεται σαφώς υπό απειλή», αν και τα διαθέσιμα δεδομένα αφορούν μόνο ορισμένα είδη. «Όλα εξαρτώνται από τις τοπικές πιέσεις — τη βόσκηση από καμήλες, την εκτεταμένη χάραξη, τα ακραία καιρικά φαινόμενα και την εξόρυξη», σημειώνει.
Η καλλιέργεια λιβανιού σε μεγαλύτερη κλίμακα, από τη Δυτική Αφρική έως την Αιθιοπία, θα μπορούσε να προσφέρει διέξοδο. «Θα αύξανε δραστικά τις πιθανότητες επιβίωσης των ειδών μακροπρόθεσμα», λέει. Άλλοι, ωστόσο, προειδοποιούν ότι η επέκταση της καλλιέργειας μπορεί να εντείνει συγκρούσεις για γη και νερό.
Ο Andy Thornton, ειδικός στην αγορά λιβανιού και διευθύνων εταίρος της Silvan Ingredient Ecosystem, τονίζει ότι η πολιτική αστάθεια σε Σομαλία και Σομαλιλάντ αφήνει τους συλλέκτες εκτεθειμένους. Μέχρι η ρητίνη να φτάσει σε δυτικούς προμηθευτές, μπορεί να πωλείται 60–100 δολάρια το κιλό, ενώ οι συλλέκτες λαμβάνουν μόλις 2–5 δολάρια — περίπου το 3% της τελικής αξίας.
Η παγκόσμια αγορά λιβανιού αποτιμήθηκε στα 363 εκατ. δολάρια το 2023, με ετήσιο όγκο 6.000–7.000 τόνων, και εκτιμάται ότι θα ξεπεράσει τα 700 εκατ. δολάρια έως το 2032.
Από τα 24 είδη Boswellia παγκοσμίως, δύο ενδημικά του Σομαλιλάντ ξεχωρίζουν για το άρωμα και την ποιότητά τους. Η Boswellia frereana, γνωστή διεθνώς ως «ο βασιλιάς του λιβανιού», έχει εκτινάξει τις εξαγωγές της περιοχής σε τουλάχιστον 1.000 τόνους ετησίως.
Η υπερβολική χάραξη, καταλήγει ο Thornton, είναι αποτέλεσμα οικονομικής ασφυξίας, αλλά και περιβαλλοντικών πιέσεων. Αν το λιβάνι θέλει να διατηρήσει τον ρόλο του ως σύμβολο παράδοσης και ευεξίας, η αγορά οφείλει να πληρώσει το πραγματικό τίμημα της αειφορίας. Διαφορετικά, το άρωμά του κινδυνεύει να μείνει μόνο στη μνήμη.
Διαβάστε ακόμη
Τα πιο ζεστά μπουφάν: Πώς οι ίνες άνθρακα αλλάζουν τα δεδομένα
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα
Σχολίασε εδώ
Για να σχολιάσεις, χρησιμοποίησε ένα ψευδώνυμο.