Μια νέα εποχή επενδύσεων στην πυρηνική ενέργεια ανατέλλει στην Ανατολική Ευρώπη, καθώς οι χώρες της περιοχής επιταχύνουν τα σχέδια κατασκευής αντιδραστήρων, επιδιώκοντας να περιορίσουν την ενεργειακή εξάρτησή τους από τη Ρωσία και να εξασφαλίσουν επαρκή ηλεκτρική ενέργεια για τις επόμενες δεκαετίες.
Σύμφωνα με το Bloomberg, εννέα χώρες σχεδιάζουν την κατασκευή έως και 18 νέων αντιδραστήρων μέσα στην επόμενη εικοσαετία, με συνολικό κόστος τουλάχιστον 185 δισ. ευρώ (207 δισ. δολάρια). Πρόκειται για ένα τεράστιο επενδυτικό πρόγραμμα που αναδιαμορφώνει τόσο τον ενεργειακό χάρτη της Ευρώπης όσο και τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην περιοχή.
Στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας βρίσκεται η αμερικανική Westinghouse Electric, η οποία διεκδικεί κυρίαρχο ρόλο στις νέες επενδύσεις, απέναντι σε ανταγωνιστές όπως η γαλλική EDF και η νοτιοκορεατική Korea Hydro & Nuclear Power (KHNP).
Η αμερικανική εταιρεία διαθέτει σημαντικό πλεονέκτημα σε μια αγορά περίπου 75 εκατομμυρίων κατοίκων, καθώς αρκετές κυβερνήσεις της Ανατολικής Ευρώπης διατηρούν στενότερες σχέσεις με τον Αμερικανό Πρόεδρο, Ντόναλντ Τραμπ, σε σύγκριση με πολλές χώρες της Δυτικής Ευρώπης.
Από τους σοβιετικούς αντιδραστήρες στην αμερικανική τεχνολογία
Η στροφή προς τη Δύση έχει βαθιές ιστορικές ρίζες. Το 1975, ο Στάνισλαβ Ρόζμαν, τότε 27χρονος μηχανικός, προσλήφθηκε για να συμμετάσχει στην κατασκευή του πυρηνικού σταθμού Κρσκό στην τότε Γιουγκοσλαβία, με τεχνολογία της Westinghouse.
Εκείνη την εποχή, οι περισσότερες χώρες της κομμουνιστικής Ανατολικής Ευρώπης, από τη Βουλγαρία έως την Τσεχοσλοβακία, κατασκεύαζαν ή έθεταν σε λειτουργία πυρηνικούς αντιδραστήρες σοβιετικής τεχνολογίας.
Η Γιουγκοσλαβία, ωστόσο, χάρη στην ιδιαίτερη θέση της στο Κίνημα των Αδεσμεύτων, μπορούσε να επιλέγει τους βιομηχανικούς της εταίρους. Η επιλογή της αμερικανικής εταιρείας αποδείχθηκε, σύμφωνα με τον Ρόζμαν, ιδιαίτερα επιτυχημένη.
Ο ίδιος, που αργότερα ανέλαβε τη διοίκηση του σταθμού Κρσκό στη σημερινή Σλοβενία, επισημαίνει ότι οι σοβιετικοί αντιδραστήρες εμφάνισαν με την πάροδο του χρόνου προβλήματα στα συστήματα ασφαλείας και κατασκευαστικές αδυναμίες στα κτίρια συγκράτησης των αντιδραστήρων.
Πενήντα χρόνια αργότερα, ο σταθμός Κρσκό εξακολουθεί να λειτουργεί, την ώρα που οι περισσότεροι αντιδραστήρες της πρώτης σοβιετικής γενιάς στην περιοχή έχουν κλείσει ή αποσυρθεί οριστικά.
«Ήμασταν πολύ τυχεροί», δήλωσε ο 78χρονος σήμερα Ρόζμαν, ο οποίος κατέχει τη θέση του αντιπροέδρου του εποπτικού συμβουλίου του σταθμού.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία αλλάζει τον ενεργειακό χάρτη
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία επιτάχυνε μια ευρύτερη αναθεώρηση της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε να περιορίσει όσο το δυνατόν ταχύτερα την εξάρτησή της από το ρωσικό πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και τον άνθρακα, ενώ παράλληλα επιδιώκει να μειώσει τη συνεργασία με τη ρωσική κρατική εταιρεία πυρηνικής ενέργειας Rosatom.
Η αλλαγή αυτή είναι ήδη ορατή στις προμήθειες πυρηνικών καυσίμων. Η Τσεχία, η Σλοβακία και η Βουλγαρία έχουν υπογράψει συμφωνίες με τη Westinghouse, εγκαταλείποντας σταδιακά τους προηγούμενους προμηθευτές τους. Ωστόσο, η μετάβαση δεν εξαλείφει πλήρως τη ρωσική επιρροή.
Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Euratom, περισσότερο από το ένα πέμπτο του εμπλουτισμένου ουρανίου που χρειάστηκαν οι αντιδραστήρες της ΕΕ το 2025 προήλθε από εταιρείες που ελέγχονται από το Κρεμλίνο. Η εξάρτηση αυτή υπογραμμίζει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η Ευρώπη στην προσπάθεια να διαμορφώσει μια περισσότερο αυτόνομη και ασφαλή εφοδιαστική αλυσίδα πυρηνικών καυσίμων.
Οι μεγάλες συμφωνίες σε Πολωνία, Βουλγαρία και Σλοβακία
Η Πολωνία ήταν από τις πρώτες χώρες που επέλεξαν τη Westinghouse για την κατασκευή του πρώτου πυρηνικού της σταθμού, λίγο μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία.
Η Βουλγαρία συνεργάζεται επίσης με την αμερικανική εταιρεία για δύο αντιδραστήρες AP1000, οι οποίοι ενσωματώνουν παθητικά συστήματα ασφαλείας. Τα συστήματα αυτά αξιοποιούν τη βαρύτητα και τη φυσική κυκλοφορία του ψυκτικού μέσου, επιτρέποντας κρίσιμες λειτουργίες ασφαλείας χωρίς ηλεκτρική ενέργεια ή ανθρώπινη παρέμβαση σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.
Παράλληλα, η Σλοβακία και η Σλοβενία προετοιμάζουν πιθανές παραγγελίες νέων αντιδραστήρων.
Τρεις χώρες της περιοχής έχουν στραφεί σε διαφορετικές επιλογές. Η Τσεχία επέλεξε τη νοτιοκορεατική KHNP, ενώ η Ρουμανία υπέγραψε συμφωνίες με την αμερικανική Fluor και την Candu Energy, θυγατρική του καναδικού ομίλου AtkinsRéalis.
Στην Ουγγαρία, η νέα κυβέρνηση επανεξετάζει παλαιότερη σύμβαση με τη Rosatom. Θεωρητικά, η Βουδαπέστη θα μπορούσε να αποχωρήσει από τη συμφωνία πριν από την έναρξη των εργασιών σκυροδέτησης, αν και μια τέτοια απόφαση θα συνεπαγόταν οικονομικές απώλειες.
Η αλλαγή προμηθευτών αποτυπώνει τη μετατόπιση των γεωπολιτικών προτεραιοτήτων της περιοχής.
«Από γεωπολιτική άποψη, σήμερα θα στρεφόμουν σαφώς περισσότερο προς τη Δύση παρά προς την Ανατολή», δήλωσε ο Μπράνισλαβ Στρίτσεκ, διευθύνων σύμβουλος της Slovenske Elektrarne, η οποία διαχειρίζεται τους έξι πυρηνικούς αντιδραστήρες της Σλοβακίας.
Όπως υποστήριξε, εφόσον οι ευρωπαϊκές χώρες επιδιώκουν πραγματικά την απανθρακοποίηση και ένα καθαρότερο ενεργειακό μέλλον, η πυρηνική ενέργεια αποτελεί τη μοναδική ουσιαστικά βιώσιμη λύση.
Έλλειψη έως 250.000 εξειδικευμένων εργαζομένων
Παρά τον επενδυτικό ενθουσιασμό, τα σχέδια κατασκευής νέων πυρηνικών σταθμών αντιμετωπίζουν σοβαρές προκλήσεις.
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα είναι η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και κατάλληλων προμηθευτών, σε μια περίοδο κατά την οποία πολλές χώρες επιχειρούν να κατασκευάσουν νέους αντιδραστήρες ταυτόχρονα.
Ο Ρόζμαν εκτιμά ότι η σχετικά ομαλή και γρήγορη κατασκευή του σταθμού Κρσκό, ο οποίος τέθηκε σε λειτουργία μόλις έξι χρόνια μετά την έναρξη των εργασιών, δύσκολα θα μπορούσε να επαναληφθεί σήμερα. Οι ελλείψεις αφορούν σε μηχανικούς, ειδικούς σε θέματα αδειοδότησης και κανονιστικής συμμόρφωσης, εργολάβους, πιστοποιημένους συγκολλητές και τεχνικούς εγκαταστάσεων πυρηνικής ενέργειας.
Σύμφωνα με έκθεση αξιολόγησης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που δημοσιεύθηκε το 2025, η Ευρώπη θα χρειαστεί επιπλέον 180.000 έως 250.000 επαγγελματίες στον πυρηνικό τομέα έως το 2050.
Η Westinghouse αναγνωρίζει το πρόβλημα και δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην αξιοποίηση τοπικών επιχειρήσεων και εργαζομένων.
Η εταιρεία, η οποία εξετάζει την εισαγωγή της στο χρηματιστήριο μέσω δημόσιας προσφοράς με πιθανή αποτίμηση 50 δισ. δολαρίων, επισημαίνει ότι η επιτυχία των νέων έργων προϋποθέτει την έγκαιρη συμμετοχή εγχώριων προμηθευτών.
Στην Πολωνία, για παράδειγμα, η κρατική εταιρεία Polskie Elektrownie Jądrowe (PEJ) έχει ήδη ξεκινήσει τη διαδικασία προμηθειών για περίπου 30 από τα μεγαλύτερα και πιο σύνθετα εξαρτήματα του νέου πυρηνικού σταθμού, τα οποία απαιτούν μεγάλο χρόνο κατασκευής και παράδοσης.
Σύμφωνα με τον Στρίτσεκ, η ανάληψη περισσότερων έργων από τη Westinghouse θα μπορούσε σταδιακά να ενισχύσει την εφοδιαστική αλυσίδα και να περιορίσει τις ελλείψεις εργαζομένων.
Η παράλληλη κατασκευή πολλών αντιδραστήρων, όπως εξήγησε, δημιουργεί τη δυνατότητα μετακίνησης εξειδικευμένων συνεργείων από το ένα έργο στο επόμενο.
Πολωνία: Επένδυση 50 δισ. δολαρίων με ορίζοντα το 2036
Η μεγαλύτερη δοκιμασία για τα πυρηνικά σχέδια της Ανατολικής Ευρώπης βρίσκεται στην Πολωνία, όπου οι φιλοδοξίες συγκρούονται ήδη με τις σύνθετες διαδικασίες υλοποίησης.
Η Βαρσοβία επέλεξε πριν από τέσσερα χρόνια τη Westinghouse και την αμερικανική κατασκευαστική Bechtel για τον πρώτο πυρηνικό σταθμό της χώρας, ωστόσο η τελική συμφωνία για τη μελέτη, την προμήθεια εξοπλισμού και την κατασκευή του έργου δεν έχει ακόμη υπογραφεί.
Το σχέδιο προβλέπει την κατασκευή τριών αντιδραστήρων AP1000 στις ακτές της Βαλτικής Θάλασσας, με τον πρώτο να προγραμματίζεται να ολοκληρωθεί το 2036.
Ο συνολικός προϋπολογισμός ανέρχεται σε περίπου 190 δισ. ζλότι, ή 50 δισ. δολάρια.
Το ένα τρίτο της χρηματοδότησης θα προέλθει από τον κρατικό προϋπολογισμό, ενώ το υπόλοιπο θα καλυφθεί από εξαγωγικά δάνεια με κρατικές εγγυήσεις και διεθνείς τράπεζες.
Περίπου 140 Πολωνοί διαπραγματευτές συνεργάζονται με τους Αμερικανούς ομολόγους τους για την ολοκλήρωση μιας σύμβασης εκατοντάδων σελίδων.
Στόχος είναι οι διαπραγματεύσεις να ολοκληρωθούν έως το τέλος του 2026 και η συμφωνία να υπογραφεί στις αρχές του 2027.
«Κάθε λέξη μετράει», δήλωσε ο επικεφαλής της PEJ, Μάρεκ Βόστσικ, υπογραμμίζοντας ότι ενδεχόμενη καθυστέρηση στην ολοκλήρωση του έργου πέραν του 2036 θα αυξήσει το κόστος του.
Για τον περιορισμό των κινδύνων, η εταιρεία προχωρά σε εκτενέστερη προετοιμασία των μελετών και του εργοταξίου, συνεργάζεται από νωρίς με τις ρυθμιστικές αρχές και επιδιώκει να παραγγείλει κρίσιμο εξοπλισμό πριν ξεκινήσουν οι κατασκευαστικές εργασίες.
Το μεγάλο ρίσκο: Υπερβάσεις κόστους 117% και καθυστερήσεις 65%
Οι ανησυχίες για την εκτέλεση των νέων πυρηνικών επενδύσεων ενισχύονται από τα ιστορικά στοιχεία μεγάλων έργων.
Ερευνητές της επιχειρηματικής σχολής Saïd του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης έχουν δημιουργήσει βάση δεδομένων με 370 πυρηνικούς αντιδραστήρες, αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στα δύο τρίτα των έργων που έχουν κατασκευαστεί παγκοσμίως.
Τα ευρήματά τους αναδεικνύουν το μέγεθος των κινδύνων.
Μέση υπέρβαση κόστους
+117%
Μέση υπέρβαση χρονοδιαγράμματος
+65%
Έργα που εγκαταλείπονται
40%
Στοιχεία έρευνας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης για μεγάλα πυρηνικά έργα, όπως παρατίθενται από το Bloomberg.
Οι σημαντικές αποκλίσεις αποδίδονται στην πολυπλοκότητα των κατασκευών, στις καθυστερήσεις των χρονοδιαγραμμάτων και στο αυξημένο χρηματοδοτικό κόστος που συνεπάγεται κάθε παράταση.
«Οτιδήποτε αγγίζει ο πυρηνικός τομέας συνοδεύεται από υπερβάσεις κόστους και τεράστιες καθυστερήσεις», σχολίασε ο Αλεξάντερ Μπούντζιερ, ένας από τους ερευνητές.
Αυτές οι δυσκολίες καθιστούν τα έργα ιδιαίτερα ευάλωτα σε αλλαγές κυβερνήσεων, ενεργειακών στρατηγικών και χρηματοδοτικών προτεραιοτήτων.
Σλοβακία: Η πυρηνική ενέργεια ως πολιτική επιλογή χωρίς επιστροφή
Η Σλοβακία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της επιμονής των κυβερνήσεων να προχωρήσουν σε νέα πυρηνικά έργα παρά τις δυσκολίες.
Με τη σύνδεση του τέταρτου αντιδραστήρα σοβιετικής τεχνολογίας του σταθμού Μοχοβτσέ στο δίκτυο, η χώρα αναμένεται να καταστεί παγκόσμιος ηγέτης ως προς το μερίδιο της ηλεκτρικής ενέργειας που παράγεται από πυρηνικούς σταθμούς.
Πρόκειται για ένα έργο με ιστορία σχεδόν τεσσάρων δεκαετιών. Η κατασκευή του ξεκίνησε το 1987, την εποχή που ο τότε Αμερικανός Πρόεδρος, Ρόναλντ Ρίγκαν, καλούσε τον Σοβιετικό ηγέτη, Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, να γκρεμίσει το Τείχος του Βερολίνου.
Σήμερα, η Σλοβακία σχεδιάζει τον πρώτο της αντιδραστήρα αμερικανικής τεχνολογίας στον σταθμό Γιασλόβσκε Μποχούνιτσε, με τη συμμετοχή της Westinghouse.
Ο πρωθυπουργός, Ρόμπερτ Φίτσο, έχει δεσμευθεί ότι θα καταβάλει κάθε προσπάθεια ώστε το έργο να προχωρήσει.
Μάλιστα, αναφερόμενος στις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2027, για τις οποίες οι δημοσκοπήσεις δείχνουν προβάδισμα των κομμάτων της αντιπολίτευσης, τόνισε ότι η υλοποίηση πρέπει να έχει αποκτήσει μη αναστρέψιμο χαρακτήρα, ανεξάρτητα από το ποια κυβέρνηση θα αναλάβει την εξουσία.
«Ακόμη κι αν έρθει ο Αντίχριστος μετά από εμάς τον Σεπτέμβριο του 2027, η διαδικασία πρέπει να είναι μη αναστρέψιμη», δήλωσε χαρακτηριστικά.
Παρά τις αβεβαιότητες, στελέχη της πυρηνικής βιομηχανίας θεωρούν ότι η εμπορική προσέγγιση της Westinghouse μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στην υλοποίηση των επενδύσεων.
Ο Πέτερ Λίσκα, ειδικός κυβερνητικός απεσταλμένος της Σλοβακίας για την ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας, ο οποίος έχει εργαστεί και στους έξι αντιδραστήρες της χώρας, εμφανίζεται αισιόδοξος για τον ρόλο των αμερικανικών επιχειρήσεων.
«Όταν υπάρχουν χρήματα που μπορούν να κερδηθούν, οι Αμερικανοί θα κάνουν ό,τι χρειάζεται για να ολοκληρωθεί η συμφωνία», ανέφερε.
Η εκτίμησή του αποτυπώνει τη νέα πραγματικότητα στην Ανατολική Ευρώπη: η πυρηνική ενέργεια δεν αποτελεί πλέον μόνο εργαλείο παραγωγής ηλεκτρισμού και περιορισμού των εκπομπών άνθρακα, αλλά και πεδίο μεγάλων επενδύσεων και γεωπολιτικού ανταγωνισμού, με τις ΗΠΑ να διεκδικούν τον ρόλο που κατείχε επί δεκαετίες η Ρωσία.