Η νέα γεωπολιτική ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή επαναφέρει μνήμες από τις πιο σκοτεινές στιγμές της ενεργειακής ιστορίας, με την αγορά πετρελαίου να δέχεται ισχυρό σοκ που, σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ενέργειας (IEA), συνιστά τη μεγαλύτερη αναστάτωση που έχει καταγραφεί ποτέ.

Η ίδια η IEA, που ιδρύθηκε το 1974 ως απάντηση στο ιστορικό πετρελαϊκό εμπάργκο του 1973, αποτελεί προϊόν μιας εποχής όπου οι ενεργειακές ισορροπίες ανατράπηκαν βίαια, όταν οι αραβικές χώρες, με πρωταγωνίστρια τη Σαουδική Αραβία, περιόρισαν την παραγωγή ως αντίδραση στη στήριξη των ΗΠΑ προς το Ισραήλ στον πόλεμο με την Αίγυπτο και τη Συρία.

Τότε, το εμπάργκο προκάλεσε έλλειμμα 4,5 εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως, δηλαδή περίπου το 7% της παγκόσμιας προσφοράς, οδηγώντας σε αλυσιδωτές οικονομικές επιπτώσεις.

Σήμερα, η εικόνα είναι ακόμη πιο εκρηκτική. Το Ιράν έχει περιορίσει δραστικά τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, επιτρέποντας τη διέλευση ελάχιστων πλοίων και μπλοκάροντας τη μεταφορά άνω των 20 εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως – ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο ένα πέμπτο της παγκόσμιας κατανάλωσης.

Οι αγορές αντέδρασαν άμεσα: η τιμή του Brent εκτινάχθηκε από τα 66 δολάρια το βαρέλι σε επίπεδα άνω των 100 δολαρίων μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα.

Μπροστά στον κίνδυνο περαιτέρω αποσταθεροποίησης, τα 32 κράτη-μέλη της IEA αποφάσισαν να απελευθερώσουν 400 εκατομμύρια βαρέλια από τα στρατηγικά τους αποθέματα, επιχειρώντας να συγκρατήσουν τις τιμές και να εξομαλύνουν την αγορά.

Ταυτόχρονα, η υπηρεσία απηύθυνε συστάσεις προς πολίτες και επιχειρήσεις για περιορισμό της κατανάλωσης, προτείνοντας λιγότερες μετακινήσεις, ενίσχυση της τηλεργασίας και στροφή προς την ηλεκτρική ενέργεια αντί του φυσικού αερίου για οικιακή χρήση.

Ωστόσο, οι αναλυτές επισημαίνουν ότι τα μέτρα αυτά έχουν περιορισμένο ορίζοντα αποτελεσματικότητας, ιδίως αν η κρίση παραταθεί και ενταθεί.

Από το 1973 στο σήμερα: ομοιότητες και διαφορές

Η σύγκριση με την κρίση του 1973 είναι αναπόφευκτη. Τότε, στις 6 Οκτωβρίου, η Αίγυπτος και η Συρία επιτέθηκαν στο Ισραήλ με στόχο την ανάκτηση εδαφών που είχαν χαθεί στον Πόλεμο των Έξι Ημερών του 1967, όταν το Ισραήλ κατέλαβε στρατηγικές περιοχές όπως τα Υψίπεδα του Γκολάν, τη Χερσόνησο του Σινά, τη Λωρίδα της Γάζας, τη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ.

Η επιλογή της ημέρας του Γιομ Κιπούρ, της σημαντικότερης εβραϊκής θρησκευτικής γιορτής, αιφνιδίασε το Ισραήλ. Παρά τις προειδοποιήσεις του βασιλιά Φαϊζάλ της Σαουδικής Αραβίας προς τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ρίτσαρντ Νίξον, η Ουάσιγκτον ενίσχυσε στρατιωτικά το Ισραήλ, προκαλώντας την αντίδραση των αραβικών χωρών.

Στις 17 Οκτωβρίου 1973, τα μέλη του Οργανισμού Αραβικών Εξαγωγέων Πετρελαίου (OAPEC) αύξησαν την τιμή του πετρελαίου κατά 70%, μείωσαν την παραγωγή κατά 5% μηνιαίως και επέβαλαν εμπάργκο σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Ολλανδία, η Πορτογαλία και η Νότια Αφρική.

Οι επιπτώσεις ήταν άμεσες: στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι εισαγωγές μειώθηκαν κατά 15%, ενώ οι τιμές εκτινάχθηκαν από λιγότερα από 3 δολάρια το βαρέλι σε πάνω από 12. Τα πρατήρια αντιμετώπισαν ελλείψεις, ενώ οι οδηγοί πλήρωναν σημαντικά υψηλότερες τιμές για καύσιμα.

Η κυβέρνηση Νίξον επέβαλε μέτρα όπως περιορισμούς ταχύτητας, δελτίο καυσίμων και καθιέρωση θερινής ώρας καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Η κρίση επηρέασε έντονα και την Ευρώπη και την Ιαπωνία, οδηγώντας ακόμη και σε περιορισμούς εργασίας και κυκλοφορίας.

Η σημερινή κρίση σε αριθμούς

Στη σύγχρονη συγκυρία, η άνοδος των τιμών είναι εξίσου εντυπωσιακή. Μέσα σε μία εβδομάδα από την έναρξη των εχθροπραξιών, το Brent αυξήθηκε κατά περίπου 60%, ξεπερνώντας τα 100 δολάρια το βαρέλι.

Στις ΗΠΑ, η μέση τιμή της βενζίνης εκτινάχθηκε από κάτω από 3 δολάρια το γαλόνι σε πάνω από 5, ενώ σε πολιτείες όπως η Καλιφόρνια έφτασε ακόμη και τα 8 δολάρια. Σε πολλές χώρες της Ασίας και της Αφρικής, οι αυξήσεις ξεπέρασαν το 50%.

Η στρατηγική σημασία των Στενών του Ορμούζ είναι καθοριστική, καθώς αποτελούν τη βασική θαλάσσια δίοδο για τις εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου από την περιοχή του Κόλπου, όπου βρίσκονται πέντε από τους δέκα μεγαλύτερους παραγωγούς παγκοσμίως.

Από τον πληθωρισμό στον στασιμοπληθωρισμό

Οι οικονομικές συνέπειες του εμπάργκο του 1973 διήρκεσαν σχεδόν μία δεκαετία, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να βιώνουν έντονο πληθωρισμό και βαθιά ύφεση. Η Ομοσπονδιακή Τράπεζα αύξησε τα επιτόκια έως το 12% το 1974, χωρίς όμως να καταφέρει να ανακόψει την άνοδο των τιμών, οδηγώντας σε νέα ύφεση αργότερα μέσα στη δεκαετία.

Σήμερα, οι οικονομολόγοι προειδοποιούν για τον κίνδυνο επανάληψης ενός παρόμοιου φαινομένου, του στασιμοπληθωρισμού, όπου συνδυάζονται υψηλός πληθωρισμός, χαμηλή ανάπτυξη και αυξημένη ανεργία.

Ιδιαίτερα ευάλωτες εμφανίζονται οι φτωχότερες χώρες, όπου η αύξηση των τιμών ενέργειας μπορεί να μεταφραστεί σε εκτίναξη του κόστους βασικών αγαθών και ακόμη και σε ελλείψεις τροφίμων.

Η αντίδραση των κυβερνήσεων

Η IEA ενεργοποίησε τον μηχανισμό έκτακτης ανάγκης, προχωρώντας στη μεγαλύτερη απελευθέρωση στρατηγικών αποθεμάτων στην ιστορία της. Οι ΗΠΑ συμμετέχουν με 172 εκατομμύρια βαρέλια, ενώ συνολικά τα αποθέματα των κρατών-μελών ξεπερνούν τα 1,2 δισεκατομμύρια βαρέλια.

Παράλληλα, η διοίκηση Τραμπ προχώρησε στη διάθεση άνω των 45 εκατομμυρίων βαρελιών από τα εθνικά αποθέματα, με στόχο τη συγκράτηση των τιμών.

Η Κίνα διαθέτει αποθέματα που επαρκούν για περίπου 200 ημέρες κατανάλωσης, ενώ πολλές αναπτυσσόμενες χώρες έχουν πολύ πιο περιορισμένες δυνατότητες άμυνας απέναντι στην κρίση.

Γιατί αυτή η κρίση είναι διαφορετική

Παρά τις εμφανείς ομοιότητες με το 1973, οι αναλυτές τονίζουν ότι η σημερινή κρίση έχει διαφορετική φύση. Τότε, η διαταραχή προήλθε από ένα συντονισμένο μπλοκ παραγωγών, ενώ σήμερα προκαλείται από έναν βασικό γεωπολιτικό παράγοντα που ελέγχει ένα κρίσιμο σημείο διέλευσης.

Η διαφοροποίηση των ενεργειακών πηγών τις τελευταίες δεκαετίες έχει μειώσει την εξάρτηση από τη Μέση Ανατολή, ωστόσο οι αναπτυσσόμενες οικονομίες της Ασίας παραμένουν ιδιαίτερα εκτεθειμένες, καθώς περίπου το 80% των εισαγωγών τους διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ.

Η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται έτσι αντιμέτωπη με μια νέα ενεργειακή κρίση που, αν και θυμίζει το 1973, φέρει τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης εποχής: γεωπολιτική αστάθεια, υψηλή ενεργειακή εξάρτηση και αβέβαιες προοπτικές ανάπτυξης.

Διαβάστε ακόμη 

JP Morgan: Γιατί η αναβάθμιση του MSCI είναι αρνητική εξέλιξη

ΔΕΗ: Απορροφά το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης – Στα 13,8 λεπτά το πράσινο τιμολόγιο τον Απρίλιο – Καμία μεταβολή στα μπλε

Ο ανεκτίμητος πλούτος που υπάρχει στα αφορολόγητα θησαυροφυλάκια της Γενεύης

Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα