Δεκαπέντε χρόνια μετά τη δημιουργία της, η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (European External Action Service – EEAS), που φιλοδοξούσε να αποτελέσει τη «διπλωματική φωνή» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, βρίσκεται αντιμέτωπη με τη σοβαρότερη κρίση στην ιστορία της.
Η υπηρεσία, με επικεφαλής σήμερα την πρώην πρωθυπουργό της Εσθονίας, Κάγια Κάλας, χάνει σταδιακά επιρροή απέναντι στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ενώ αρκετά κράτη-μέλη εξετάζουν αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας της, ακόμη και ριζική αναδιάρθρωση.
Σύμφωνα με πληροφορίες του Politico, έπειτα από δεκάδες συνομιλίες με νυν και πρώην Ευρωπαίους αξιωματούχους και διπλωμάτες, η EEAS αντιμετωπίζει πλέον προβλήματα που αφορούν όχι μόνο τους περιορισμένους πόρους και τις περικοπές στον προϋπολογισμό, αλλά και τη σταδιακή απώλεια αρμοδιοτήτων προς όφελος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Ένα μοντέλο που γεννήθηκε από συμβιβασμούς
Όταν οι Ευρωπαίοι ηγέτες αποφάσισαν το 2011 να δημιουργήσουν κοινή διπλωματική υπηρεσία, στόχος ήταν η Ευρωπαϊκή Ένωση να αποκτήσει ενιαία και ισχυρότερη παρουσία στη διεθνή σκηνή.
Ωστόσο, η ίδια η αρχιτεκτονική της υπηρεσίας αποτύπωνε τους συμβιβασμούς μεταξύ των κρατών-μελών. Ο Ύπατος Εκπρόσωπος για την Εξωτερική Πολιτική και την Πολιτική Ασφάλειας δεν λογοδοτεί μόνο στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αλλά και στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, δηλαδή στους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων.
Όπως θυμάται ο πρώην μόνιμος αντιπρόσωπος της Γαλλίας στην Ε.Ε., Πιερ Σελάλ, ο σχεδιασμός της υπηρεσίας προέκυψε έπειτα από πολύωρες διαπραγματεύσεις και έναν δύσκολο συμβιβασμό που ολοκληρώθηκε τα ξημερώματα.
Σήμερα, πολλοί θεωρούν ότι εκείνος ο συμβιβασμός έχει πλέον φτάσει στα όριά του.
Η Επιτροπή συγκεντρώνει ολοένα περισσότερη ισχύ
Το διεθνές περιβάλλον έχει αλλάξει ριζικά από το 2010. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, η επιδείνωση των σχέσεων με τις Ηνωμένες Πολιτείες επί Ντόναλντ Τραμπ και ο ανταγωνισμός με την Κίνα έχουν αυξήσει σημαντικά τις απαιτήσεις από την ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική.
Την ίδια στιγμή, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αποκτήσει ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στη διαχείριση θεμάτων όπως το εμπόριο, η τεχνολογία, η βιομηχανική πολιτική, η μετανάστευση, η άμυνα και οι οικονομικές σχέσεις με τρίτες χώρες.
Διαθέτοντας τους χρηματοδοτικούς πόρους και τα νομοθετικά εργαλεία της Ένωσης, η Επιτροπή έχει καταστεί ο βασικός φορέας άσκησης εξωτερικής ισχύος.
Αντίθετα, η EEAS περιορίζεται κυρίως στον συντονισμό των θέσεων των κρατών-μελών, στη συλλογή πληροφοριών και στη διπλωματική εκπροσώπηση, χωρίς να διαθέτει ουσιαστικά μέσα επιβολής πολιτικής.
«Στον σημερινό κόσμο δεν μπορείς να διαχωρίσεις τη διπλωματία από το εμπόριο, την τεχνολογία και τη βιομηχανική πολιτική. Όλα αυτά τα εργαλεία βρίσκονται στα χέρια της Επιτροπής», σχολιάζει Ευρωπαίος διπλωμάτης.
Φωνές ακόμη και για κατάργηση της υπηρεσίας
Στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών θεσμών διατυπώνονται πλέον ακόμη και απόψεις υπέρ της διάλυσης της EEAS.
Σύμφωνα με Ευρωπαίο αξιωματούχο που επικαλείται το Politico, υπάρχει ομάδα τόσο στο Συμβούλιο όσο και στην Επιτροπή που θεωρεί ότι η υπηρεσία έχει χάσει τον λόγο ύπαρξής της, ενώ όσοι υποστηρίζουν τη διατήρησή της εμφανίζονται πολιτικά πιο αδύναμοι.
Η Κάγια Κάλας έχει ήδη προχωρήσει σε αλλαγές στη διοικητική δομή, νέους διορισμούς και προαναγγέλλει ευρύτερη μεταρρύθμιση μετά το καλοκαίρι, όμως αρκετοί αξιωματούχοι εκτιμούν ότι τα μέτρα δεν αρκούν για να αντιστρέψουν την πορεία.
Η σκιά της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν
Πολλοί διπλωμάτες θεωρούν ότι η Επιτροπή αξιοποίησε τις αλλεπάλληλες διεθνείς κρίσεις για να επεκτείνει την επιρροή της και στον χώρο της εξωτερικής πολιτικής.
Ως χαρακτηριστικά παραδείγματα αναφέρονται η συμφωνία οικονομικής συνεργασίας ύψους 7 δισ. ευρώ με την Αίγυπτο, την οποία υπέγραψε προσωπικά η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν,
οι συνομιλίες με τις Ηνωμένες Πολιτείες για τον πόλεμο στην Ουκρανία, στις οποίες συμμετείχε ο επικεφαλής του γραφείου της, Μπγιορν Ζάιμπερτ,
αλλά και η υποδοχή αντιπροσωπείας των Ταλιμπάν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για ζητήματα μεταναστευτικής πολιτικής.
Τυπικά, όλες αυτές οι πρωτοβουλίες εμπίπτουν στις αρμοδιότητες της Επιτροπής. Ωστόσο, στην πράξη περιορίζουν ολοένα περισσότερο τον ρόλο της EEAS στη διεθνή σκηνή.
Η αντιπαράθεση για το Ισραήλ
Η αντιπαράθεση μεταξύ Επιτροπής και EEAS έγινε ακόμη πιο εμφανής στην πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι στο Ισραήλ.
Η επίτροπος για τη Μεσόγειο, Ντουμπράβκα Σούιτσα, έχει αναλάβει σειρά διπλωματικών αποστολών στην περιοχή, λειτουργώντας ουσιαστικά ως εκπρόσωπος της προέδρου της Επιτροπής.
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση σημειώθηκε τον Ιούνιο, όταν η Σούιτσα επισκέφθηκε το Ισραήλ και παραχώρησε κοινή συνέντευξη Τύπου με τον υπουργό Εξωτερικών Γκίντεον Σάαρ.
Η εικόνα προκάλεσε αίσθηση στις Βρυξέλλες, καθώς ο ίδιος υπουργός είχε λίγες ημέρες νωρίτερα ανακοινώσει ότι διακόπτει κάθε επαφή με την Κάγια Κάλας, μετά από πληροφορίες ότι εκείνη είχε χρησιμοποιήσει τον όρο «απαρτχάιντ» για την ισραηλινή πολιτική.
«Δεν έχουμε λόγια. Είναι μια εντελώς ασυνεπής εικόνα», σχολίασε Ευρωπαίος διπλωμάτης.
Προσωπική σύγκρουση ή θεσμικό πρόβλημα;
Στις Βρυξέλλες πολλοί μιλούν για προσωπική αντιπαράθεση ανάμεσα στην Κάγια Κάλας και την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Η πιο άμεση και δημόσια ρητορική της Κάλας φαίνεται ότι συγκρούεται συχνά με το πιο συγκρατημένο ύφος της προέδρου της Επιτροπής.
Σε αρκετές περιπτώσεις, εκπρόσωποι της Επιτροπής αναγκάστηκαν να αποστασιοποιηθούν από δηλώσεις της επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, ενώ σύμφωνα με πληροφορίες, η ίδια η Κάλας έχει επικρίνει ιδιωτικά τον τρόπο διοίκησης της φον ντερ Λάιεν.
Ωστόσο, ακόμη και όσοι αναγνωρίζουν την προσωπική ένταση επιμένουν ότι το βασικό πρόβλημα είναι θεσμικό και όχι ζήτημα χαρακτήρων.
«Και ο Ζοζέπ Μπορέλ είχε προβλήματα με την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Το πρόβλημα είναι βαθύτερο», επισημαίνει Ευρωπαίος διπλωμάτης.
Απώλεια στελεχών και μεταφορά αρμοδιοτήτων
Η EEAS έχει δεχθεί ισχυρό πλήγμα και σε επίπεδο στελεχών.
Έμπειροι αξιωματούχοι μετακινήθηκαν τα τελευταία χρόνια στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τον ρόλο της.
Μεταξύ αυτών βρίσκεται ο Σάιμον Μόρντιου, πρώην αναπληρωτής γενικός γραμματέας της ΕΥΕΔ, ο οποίος σήμερα αποτελεί βασικό διπλωματικό σύμβουλο της προέδρου της Επιτροπής και συμμετέχει στον σχεδιασμό της νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής ασφάλειας.
Παράλληλα, η Επιτροπή δημιουργεί νέες υπηρεσίες που επικαλύπτουν αρμοδιότητες της ΕΥΕΔ, ιδιαίτερα σε περιοχές όπως η Μέση Ανατολή, η Βόρεια Αφρική και η Τουρκία.
Προσπάθεια ανασύνταξης
Απέναντι σε αυτή την κατάσταση, η Κάγια Κάλας επιχειρεί να ενισχύσει το κύρος της υπηρεσίας.
Πρόσφατα ανακοίνωσε νέο σχήμα διοίκησης, τοποθετώντας την πρώην υπουργό Άμυνας της Ολλανδίας Κάισα Όλονγκρεν στη θέση της γενικής γραμματέως και ενισχύοντας το επιτελείο με στελέχη που διαθέτουν εμπειρία σε ζητήματα ΝΑΤΟ και ασφάλειας.
Παράλληλα, έχει προαναγγείλει ευρύτερο σχέδιο αναδιοργάνωσης μετά το καλοκαίρι.
Ωστόσο, αρκετοί αξιωματούχοι εκτιμούν ότι οι κινήσεις αυτές δύσκολα θα ανατρέψουν τη σημερινή ισορροπία δυνάμεων, ιδιαίτερα εάν η ΕΥΕΔ βρεθεί αντιμέτωπη με νέες περικοπές στον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο οποίος θα τεθεί σε ισχύ από το 2028.
Όπως συνοψίζει ο Πιερ Σελάλ, ένας από τους ανθρώπους που συμμετείχαν στη δημιουργία της υπηρεσίας, το πρόβλημα δεν αφορά τα πρόσωπα αλλά τον ίδιο τον σχεδιασμό του θεσμού.
«Με αυτές τις θεσμικές καινοτομίες πιθανότατα κάναμε το σύστημα πιο περίπλοκο απ’ όσο έπρεπε. Δεν είναι θέμα προσώπων», καταλήγει.
Διαβάστε ακόμη
Έρευνα: 1 ευρώ εξαγωγών αφήνει μόλις 43 λεπτά προστιθέμενης αξίας
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα