Η Ευρωπαϊκή Ενωση βρίσκεται μπροστά σε μια από τις δυσκολότερες οικονομικές και πολιτικές αποφάσεις των τελευταίων δεκαετιών: ποιες δαπάνες θα περιορίσει, ποιες παροχές θα επανεξετάσει και ποιοι θα επωμιστούν το κόστος της νέας ευρωπαϊκής στρατηγικής. Η ενίσχυση της άμυνας, η ενεργειακή ασφάλεια και η ανάγκη ανάκτησης της ανταγωνιστικότητας απαιτούν δισεκατομμύρια ευρώ, την ώρα που οι εθνικοί προϋπολογισμοί πιέζονται από την ακρίβεια, το αυξημένο κόστος δανεισμού και τις ήδη υψηλές κοινωνικές υποχρεώσεις.
Το πραγματικό δίλημμα δεν περιορίζεται πλέον στο πόσα χρήματα χρειάζεται η Ευρώπη, αλλά από πού θα αφαιρεθούν για να χρηματοδοτηθούν οι νέες προτεραιότητες. Και η απάντηση προδιαγράφει μια περίοδο δύσκολων ανακατανομών, με κοινωνικές δαπάνες, επιδοτήσεις, φοροαπαλλαγές και παραδοσιακές ευρωπαϊκές πολιτικές να μπαίνουν στο μικροσκόπιο.
Η συζήτηση στο Eurogroup της 9ης Νοεμβρίου, παρουσία του γενικού γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, κατέδειξε ότι οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες δεν αντιμετωπίζονται πλέον ως προσωρινή αντίδραση στις γεωπολιτικές εξελίξεις, αλλά ως μόνιμη δημοσιονομική υποχρέωση των επόμενων ετών.
Οι κοινωνικές δαπάνες στο μικροσκόπιο
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη υποδείξει, μέσω των συστάσεων του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου, τους τομείς στους οποίους μπορούν να αναζητηθούν δημοσιονομικά περιθώρια.
Υγεία, συντάξεις, κοινωνική προστασία, δημόσια διοίκηση και επιδοτήσεις αποτελούν βασικά πεδία αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας των δαπανών. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι οι Βρυξέλλες έχουν αποφασίσει οριζόντιες περικοπές, σηματοδοτεί όμως την κατεύθυνση προς αυστηρότερο έλεγχο του κόστους και ανακατανομή των διαθέσιμων πόρων.
Στην πράξη, οι κυβερνήσεις καλούνται να εξετάσουν αν μπορούν να περιορίσουν γενικευμένες παροχές, να αναθεωρήσουν επιδοματικά προγράμματα, να συγκρατήσουν διοικητικές δαπάνες και να αντιμετωπίσουν τις ανισορροπίες των ασφαλιστικών συστημάτων.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτούν οι ενεργειακές επιδοτήσεις, οι οποίες επανήλθαν στο προσκήνιο εξαιτίας των γεωπολιτικών εντάσεων και της ανόδου των τιμών. Η κατεύθυνση που προκρίνεται είναι η αντικατάσταση των οριζόντιων ενισχύσεων από στοχευμένα μέτρα για τα ευάλωτα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις που αντιμετωπίζουν πραγματικές δυσκολίες.
Πρόκειται για μια επιλογή με σημαντικό πολιτικό κόστος, καθώς εκατομμύρια Ευρωπαίοι εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν αυξημένες δαπάνες διαβίωσης.
Φόροι και φοροαπαλλαγές: Η δεύτερη δεξαμενή πόρων
Η αναζήτηση χρηματοδότησης δεν περιορίζεται στην πλευρά των δαπανών. Η φορολογική πολιτική αποτελεί τον δεύτερο βασικό άξονα της δημοσιονομικής προσαρμογής.
Οι ευρωπαϊκές συστάσεις περιλαμβάνουν διεύρυνση της φορολογικής βάσης, περιορισμό μη αποτελεσματικών φοροαπαλλαγών και ενίσχυση της συμμόρφωσης, ώστε να αυξηθούν τα έσοδα χωρίς αντίστοιχη αύξηση των ονομαστικών φορολογικών συντελεστών.
Παράλληλα, εξετάζεται η μετατόπιση της φορολογίας προς την κατανάλωση, την ακίνητη περιουσία και τις περιβαλλοντικές επιβαρύνσεις, με στόχο να περιοριστεί η φορολογική πίεση σε δραστηριότητες που συνδέονται περισσότερο με την ανάπτυξη.
Ωστόσο, μια τέτοια αναδιάρθρωση εμπεριέχει κινδύνους. Οι φόροι κατανάλωσης μπορούν να επιβαρύνουν δυσανάλογα τα χαμηλότερα εισοδήματα, ενώ η φορολογία ακινήτων παραμένει πολιτικά ευαίσθητη σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες.
Επομένως, η αύξηση των εσόδων δεν αποτελεί απλή τεχνική άσκηση, αλλά ζήτημα κατανομής των βαρών μεταξύ επιχειρήσεων, ιδιοκτητών και καταναλωτών.
Η άμυνα απαιτεί δισεκατομμύρια, αλλά τα περιθώρια στενεύουν
Το μέγεθος της πρόκλησης αποτυπώνεται στις δεσμεύσεις του ΝΑΤΟ για αμυντικές δαπάνες που θα φτάσουν συνολικά στο 5% του ΑΕΠ έως το 2035, συμπεριλαμβανομένων των ευρύτερων δαπανών ασφάλειας.
Σύμφωνα με τεχνικό σημείωμα της Κομισιόν προς το Eurogroup, οι αμυντικές δαπάνες της ΕΕ προβλέπεται να αυξηθούν στο 2% του ΑΕΠ το 2027, από 1,2% το 2021, βάσει της ευρωπαϊκής στατιστικής μεθοδολογίας.
Η προσωρινή ενεργοποίηση της εθνικής ρήτρας διαφυγής επιτρέπει πρόσθετη δημοσιονομική ευελιξία έως το 2028, χωρίς όμως να εξαλείφει την ανάγκη μακροπρόθεσμης χρηματοδότησης.
Ο πρόεδρος του Eurogroup, Κυριάκος Πιερρακάκης, έθεσε το ζήτημα με σαφήνεια: κάθε ευρώ δημόσιας δαπάνης πρέπει να παράγει πραγματική αξία, ιδιαίτερα όταν η Ευρώπη καλείται να επενδύσει στην άμυνα περισσότερο από ποτέ.
Στις λύσεις που προκρίνονται περιλαμβάνονται κοινές αμυντικές προμήθειες, επενδύσεις στην τεχνολογική έρευνα, συνεργασία με την Ουκρανία και κινητοποίηση ιδιωτικών κεφαλαίων.
Το διακύβευμα είναι μεγάλο. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι το 78% των σημαντικών οπλικών συστημάτων που εισήγαγαν τα κράτη-μέλη την περίοδο 2022-2025 προήλθε από χώρες εκτός ΕΕ. Συνεπώς, περισσότερες δαπάνες δεν εγγυώνται αυτομάτως μεγαλύτερη ευρωπαϊκή παραγωγή ή ισχυρότερη οικονομία.
Δύο ταχύτητες και βαθιές διαφωνίες στην Ευρώπη
Η ανακατανομή πόρων γίνεται ακόμη δυσκολότερη επειδή τα 27 κράτη-μέλη δεν ξεκινούν από την ίδια δημοσιονομική αφετηρία.
Όπως έχει καταγράψει το Reuters, η Γερμανία και αρκετές χώρες της Βόρειας και Ανατολικής Ευρώπης προχωρούν ταχύτερα στην αύξηση των αμυντικών προϋπολογισμών. Αντίθετα, η Γαλλία και η Ιταλία αντιμετωπίζουν εντονότερους περιορισμούς, λόγω των δημοσιονομικών τους προβλημάτων.
Οι αποκλίσεις είναι και πολιτικές. Η Ισπανία έχει εκφράσει αντίθεση στην αύξηση των αμυντικών δαπανών πέραν του 2,1% του ΑΕΠ, ενώ η Πολωνία έχει ήδη κινηθεί σε αισθητά υψηλότερα επίπεδα.
Το χάσμα αντανακλά διαφορετικές αντιλήψεις για τις απειλές, διαφορετικές κοινωνικές προτεραιότητες και διαφορετικές δυνατότητες χρηματοδότησης.
Η απουσία σύμπνοιας αποτελεί ίσως το μεγαλύτερο εμπόδιο στη διαμόρφωση ενιαίας ευρωπαϊκής οικονομικής στρατηγικής.
Ο προϋπολογισμός των 2 τρισ. ευρώ και οι νέες θυσίες
Η σύγκρουση προτεραιοτήτων επεκτείνεται και στον επόμενο πολυετή προϋπολογισμό της ΕΕ για την περίοδο 2028-2034, με την αρχική πρόταση της Κομισιόν να προσεγγίζει τα 2 τρισ. ευρώ.
Η επιδίωξη μεταφοράς μεγαλύτερων πόρων στην ανταγωνιστικότητα, την άμυνα, την τεχνολογία και την ασφάλεια δημιουργεί πιέσεις σε παραδοσιακές πολιτικές, όπως η γεωργία και η συνοχή, που επί δεκαετίες αποτελούν βασικούς πυλώνες της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, οι διαπραγματεύσεις έχουν ήδη αναδείξει αντιθέσεις ανάμεσα σε χώρες που επιδιώκουν χαμηλότερο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό και κράτη που υπερασπίζονται τις χρηματοδοτήσεις προς αγρότες και λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες.
Στην εξίσωση προστίθενται η ανάγκη αποπληρωμής ευρωπαϊκού χρέους, οι επενδύσεις στην ενεργειακή μετάβαση και η χρηματοδότηση της τεχνολογικής αυτονομίας.
Το επόμενο κεφάλαιο της ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής θα καθοριστεί, επομένως, από μια εξαιρετικά δύσκολη ισορροπία: πώς θα χρηματοδοτηθεί μια ισχυρότερη Ευρώπη χωρίς να αποδυναμωθεί το κοινωνικό και παραγωγικό της υπόβαθρο.
Γιατί το κεντρικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα περισσότερα θα δαπανήσει η Ένωση για την ασφάλειά της. Είναι ποιοι θα πληρώσουν τον λογαριασμό και ποιες ευρωπαϊκές κατακτήσεις θα χρειαστεί να προστατευθούν από τις ίδιες τις δημοσιονομικές επιλογές που θα γίνουν στο όνομα της ασφάλειας.