Του Μάνου Ξιώνη
Συμβούλου επιχειρήσεων και μέλους δ.σ ελληνικών και διεθνών επιχειρήσεων
H εποχή της δυτικής μονοκρατορίας που διαδέχτηκε το διπολικό κόσμο του ψυχρού πολέμου είναι η εποχή των συνεχόμενων κρίσεων που φτάνουν ως σήμερα.
Η δεκαετία του ’90 ξεκίνησε για την Ευρώπη που έκανε τα πρώτα δειλά βήματα νομισματικής ενοποίησης με μια ακόμα συστημική κρίση – εκείνη του E.R.M που κορυφώθηκε με την επίθεση στην αγγλική στερλίνα ( 1992) και την οριστική έξοδό της από τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Στήριξης. H δόξα και τα κέρδη της υποτίμησης της στερλίνας πήγαν στον Τζ. Σόρος, ενώ οι ζημιές στην Βank of England. Tην ίδια εποχή, οι Σκανδιναβικές χώρες γνώριζαν μια οξεία τραπεζική κρίση που οδήγησε σε ένα ριζικό ανασχηματισμό του κοινωνικοοικονομικού μοντέλου ανάπτυξης σε λιγότερο κρατικιστική κατεύθυνση.
Το ιαπωνικό θαύμα της ραγδαίας μεταπολεμικής ανάπτυξης υπέστη ένα γερό σοκ που μετέτρεψε τη χώρα του Ανατέλλοντος Ήλιου σε χρόνιο ασθενή της παγκόσμιας οικονομίας από τις αρχές του ’90 ως τις μέρες μας.
Η πτώση της Ιαπωνίας σηματοδότησε ταυτόχρονα την άνοδο της Αμερικής. Ένας νέος οικονομικός και χρηματιστηριακός κύκλος ανόδου ξεκίνησε το 1992 μέσα σε μαζική αισιοδοξία που απέκρυβε την απαισιόδοξη παγίδα της αυξανόμενης ρευστότητας της εποχής. Ο Α. Γκρήνσπαν προειδοποιούσε μονότονα για τη φούσκα των αγορών κάθε φορά που o Dow Joneς ανέβαινε άλλες χίλιες μονάδες χωρίς όμως να πάρει κανένα δραστικό μέτρο για να την αποτρέψει.
Η εποχή των μεγάλων αναταράξεων άρχισε με τη μεγάλη κρίση των Ασιατικών τίγρεων του 1997 που κατέρρευσαν σε μερικούς μήνες σαν χάρτινοι πύργοι. Ένα πρόσκαιρο διάλειμμα ενός χρόνου δεν ήταν ικανό να αποτρέψει την παγκόσμια οικονομία από τα κύματα της ρωσικής κρίσης του 1998. Για δεύτερο συνεχές φθινόπωρο οι αγορές χρήματος, μετοχών, συναλλάγματος δέχτηκαν ένα ισχυρότατο πλήγμα που κατέρριψε ένα ακόμα σύγχρονο επιστημονικό μύθο.
Τα 4.6 δις ζημίες του Long Term Capital Management ( L.T.C.M) σε 4 μήνες από το ξέσπασμα της Ρωσικής κρίσης διέψευσαν κάθε προηγμένο χρηματοοικονομικό μοντέλο, καθώς και τη δοξασία ότι τα κομπιούτερ ( Αutomated Trading S ystems) μπορούσαν να προβλέψουν τις κρίσεις και να συνεχίζουν να φέρνουν κέρδη ακόμα και σε γκουρού της οικονομίας, όπως οι ιδρυτές του διαβόητου L.T.C.M που πιάστηκαν αδιάβαστοι στην κρίση του 1998.
Οι Νομπελίστες του 1997 για την οικονομία Myron S. Scholes & Robert C. Mertons βρέθηκαν στο χείλος του γκρεμού και διασώθηκαν με μια δυναμική παρέμβαση του τότε διοικητή της FED Άλαν Γκρήνσπαν που χαρακτήρισε το L.T.C.M ως “Too big to fail” και “Too Interconnected to fail”. Oι μεγαλύτερες Αμερικανικές Τράπεζες, κάτω από την πίεση της FED, έσπευσαν να στηρίξουν με αρκετά δισ δολάρια το χρηματοοικονομικό σύστημα και το L.T.C.M, όμως η περιπετειώδης διάσωση ενός μεγάλου χρηματοοικονομικού οργανισμού, όπως το L.T.C.M, ίσως σηματοδότησε την αρχή του τέλους ενός άλλου, πολύ μεγαλυτέρου, δέκα χρόνια μετά.
“Οι συμφωνίες πρέπει να τηρούνται κι ιδίως εκείνες που δεν γράφονται σε μια κόλλα χαρτί” ήταν ο άγραφος νόμος της Wall Street από την μακρινή εποχή του Βutton wood agreement όταν εικοσιτέσσερις χρηματομεσίτες κάτω από τον περιβόητο πλάτανο στο νούμερο 68 της θρυλικής οδού ίδρυσαν το χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης το 1792.Ίσως κανείς δεν ξέρει καλύτερα από τον X. Πόλσον, τότε CEO της Goldman Sachs, ποιος από τους μεγαλοτραπεζίτες ήταν ο λιγότερο συνεπής στις μεταξύ τους συμφωνίες για την στήριξη του L.T.C.M το φθινόπωρο του 1998.
Ο χρηματιστηριακός πυρετός του 1999 έλαβε άδοξο τέλος με μια παγκόσμια κατάρρευση των διεθνών αγορών που σημαδεύτηκε από τη φούσκα της τεχνολογίας το dot.com.Bubble που έσκασε το 2000 καταρρίπτοντας μια ακόμα δημοφιλή μυθοπλασία της εποχής . Οι καινοφανείς απόψεις κάποιων αναλυτών περί μετάλλαξης του συνήθους οικονομικού κύκλου και μακρόχρονης διατήρησης του P/E ratio σε ασυνήθιστα υψηλά επίπεδα άνω του ιστορικού μέσου όρου διαψεύστηκαν πανηγυρικά μες τις εκατοντάδες πτωχεύσεις των υπερτιμημένων εταιρειών του διαδικτύου και τις τεράστιες ζημιές των επενδυτών που τους πίστεψαν.
Η λογική του συντηρητικού Γουόρεν Μπάφετ επεκράτησε ακόμα μια φορά ενώ ο ξεχασμένος χρυσός άρχιζε να ανακάμπτει από τα ιστορικά χαμηλά της περασμένης δεκαετίας του ’90. Το ευρώ κι η νομισματική ενοποίηση της Γηραιάς Ηπείρου, χωρίς πρότερη δημοσιονομική και πολιτική ενοποίηση, έκανε την εμφάνισή του σηματοδοτώντας την αρχή της νέας χιλιετίας.
Η δεκαετία του 2000-10 ήταν εκ του τελικού αποτελέσματος μια χαμένη δεκαετία για τις χρηματιστηριακές αγορές, αλλά όχι για τον χρυσό που η τιμή του σε δολάρια σχεδόν τετραπλασιάστηκε στο ίδιο διάστημα ξεπερνώντας το φράγμα των 1000 δολαρίων χωρίς όμως να φτάσει στα ιστορικά υψηλά του ’80. Η ονομαστική τιμή των 850 δολαρίων ανά ουγκιά του 80 αποπληθωρισμένη ισοδυναμεί με 2271 USD/ounce στις μέρες μας.
Το φαινόμενο της φούσκας δεν έλειψε φυσικά κι από αυτήν την δεκαετία, καθώς οι ίδιες συνθήκες του 1637, 1825, 1873, 1907, 1929, καθώς και πολλών μικρότερων κρίσεων αισιοδοξία –παγίδα ρευστότητας-μόχλευση–κερδοσκοπία-απληστία -Asset bubble και αναπόφευκτη κατάρρευση στο τέλος επανελήφθησαν ακόμα μια φορά αλλά σε πολύ πιο μαζική κλίμακα. Η κρίση των subprimes 2007 -8 ήταν μόνο η κορυφή του παγόβουνου οδηγώντας το παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα που ήταν μολυσμένο από τα τοξικά ομόλογα σε έκτακτη διάσωση του από τις κυβερνήσεις των χωρών της γης από τις ΗΠΑ ως την Αγγλία την Ελβετία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Μόνο ένας μεγάλος όμιλος δεν διασώθηκε. Η ιστορική Lehman brothers ήταν η μόνη που αφέθηκε στην τύχη της από τον παλιό CEO της Goldman Sachs X.Πόλσον και υπουργό οικονομικών των Η.Π.Α το 2008 . Για πρώτη φορά ένα τόσο σημαντικό χρηματοοικονομικό ίδρυμα που πληρούσε και τους 2 κανόνες της αναγκαστικής διάσωσης (ήταν πολύ μεγάλο και πολύ διασυνδεδεμένο) για να αφεθεί να καταρρεύσει παραδόξως πτώχευσε συμπαρασύροντας ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία και τις διεθνείς αγορές σε μια πρωτόγνωρη κρίση.
Ακόμα κι η Bank of England διασώθηκε την τελευταία στιγμή στην παγκόσμια συστημική κρίση του 1825 με μια ένεση ρευστότητας από τον παραδοσιακό εχθρό των Άγγλων την Γαλλία.
Οι εκτυπωτικές μηχανές των Η.Π.Α τα χαμηλά επιτόκια διοχέτευσαν πληθώρα φθηνού δολαρίου στην αγορά αποτρέποντας την ύφεση κι ο Dow Jones ξαναβρήκε τα ιστορικά υψηλό του 2007 σε λιγότερο από 3 χρόνια. Η πτώση του δολαρίου έναντι του Ευρώ από το 1.60 του Ιουλίου του 2008 στο 1.19 του Ioυνίου του 2010 βοήθησε τις αμερικανικές εξαγωγές αλλά δεν συνεχίστηκε ανησυχητικά θέτοντας σε κίνδυνο την ανταγωνιστικότητα αλλά και τις αναγκαίες εισροές κεφαλαίων που χρειάζεται καθημερινά η Αμερικανική οικονομία για την επιβίωση της.
Ένα μικρό κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2% του ΑΕΠ της ΕΕ) φαινομενικά ασήμαντο για την διεθνή οικονομία όπως η Ελλάδα βρέθηκε σε αδυναμία πληρωμών σηματοδοτώντας την Ευρωπαϊκή κρίση χρέους . Η ύφεση και η κρίση χρέους που συνεχίζεται από το 2010 ως σήμερα ξεκινώντας από την Ελλάδα και συμπαρασύροντας τον Ευρωπαϊκό Νότο μπορεί να ανέκοψε την ασύμφορη για την Γερμανία άνοδο του ευρώ και σταθεροποίησε το δολάριο σε ένα ευνοϊκό για τις Η.Π.Α εύρος συναλλαγών γύρω από το 1.30 ωστόσο έθεσε σε αμφισβήτηση το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης και του ίδιου του Ευρώ.
Η μικρή εσωστρεφής ελληνική οικονομία δεν ήταν μεγάλη αλλά σαν μέλος της Ο.Ν.Ε. πληρούσε την δεύτερο ικανή συνθήκη για την δημιουργία μιας συστημικής κρίσης (too interconnected to fail). Ωστόσο κι ένα κράτος ακόμα μπορεί να μην είναι τόσο σημαντικό για το διεθνές οικονομικό σύστημα όσο μερικές από τις μεγάλες παγκόσμιες τράπεζες που πληρούν και τις δυο συνθήκες κι ειδικά την πρώτη ( too big to fail) .
Οι πιθανότητες της αντοχής του ήδη κλονισμένου χρηματοικονομικού συστήματος σε φαινόμενα τύπου Lehman Βrothers είναι σαφώς μειωμένες σε σχέση με εκείνες του 2008.
Ίσως η πρώτη διεθνής κρίση χρέους του 1344 όταν η πτώχευση του Άγγλου βασιλιά κατέστρεψε με ένα Domino effect και τις Τρεις Ευρωπαϊκές υπερτράπεζες της Φλωρεντίας που τον είχαν δανείσει να παραδειγματίσει τις σύγχρονες κεντρικές τράπεζες. Κανείς αναλυτής δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί με βεβαιότητα η συγκέντρωση τόσο μεγάλου πλούτου και ισχύος στις 3 υπερτράπεζες της εποχής που η μια δάνειζε την άλλη ( πολύ πριν την έλευση του καπιταλισμού) οδήγησε από μόνη της στην αυτοκαταστροφή τους και την μετατόπιση του κέντρου βάρους της οικονομικής εξέλιξης από τον ευρωπαϊκό Νότο στον Αγγλοσαξονικό Βορρά. Ωστόσο είναι βέβαιο ότι αν η διασπορά του κινδύνου ήταν μεγαλύτερη και οι τράπεζες περισσότερες και μικρότερες θεσμικά προστατευμένες από τις δυο διαχρονικές συνθήκες συστημικού κινδύνου (Τoo Big to fail ,Too interconnected to fail) το σημείο αυτοκατάρρευσης του τότε τραπεζικού συστήματος θα βρίσκονταν πολύ χαμηλότερα και η επιβιωσιμότητά του θα ήταν πολύ μεγαλύτερη. Ποτέ δεν είναι αργά για αλλαγές, καθώς τα διδάγματα του παρελθόντος είναι διαχρονικά.
Οι οικονομικές κρίσεις είναι σύμφυτες με την οργανωμένη μορφή κοινωνίας και προϋπάρχουν της βιομηχανικής επανάστασης και της εμφάνισης του καπιταλισμού όπως λανθασμένα ισχυρίζονται οι επικριτές του και θα συνεχίσουν και στην μεταβιομηχανική εποχή που έχει ήδη ξεκινήσει.
Η ιστορία επαναλαμβάνεται το ίδιο και η κρίσεις. Οι άνθρωποι κάνουν πάντα τα ίδια λάθη και η φύση τα διορθώνει . Κάθε παγκόσμια συστημική κρίση δεν σημαίνει το τέλος του κόσμου παρά μόνο το τέλος εποχής και την απαρχή μιας άλλης ακόμα καλύτερης .
Ίσως να ζούσαμε ακόμα στην εποχή του άνθρακα και του σιδηροδρόμου αν η παγκόσμια συστημική κρίση του 1873 δεν κατέστρεφε το υπερσυσσωρευμένο κεφάλαιο στις σιδηροδρομικές εταιρείες- μεγαθήρια της εποχής αναγκάζοντας τον Άνθρωπο να στραφεί προς νέες πηγές ενέργειας και σηματοδοτώντας την ανακάλυψη των πετρελαιοπηγών και την εποχή των πετρελαιοκίνητων μεταφορικών μέσων οπός το αυτοκίνητο και το αεροπλάνο που με τη σειρά τους επιτάχυναν ραγδαία την παγκόσμια ανάπτυξη .
Πως θα ήταν ο κόσμος σήμερα αν ένα αιώνα αργότερα με την έγκαιρη προειδοποίηση που δέχτηκε από την πετρελαϊκή κρίση του 1973 δεν μεταστρέφονταν η ροή κεφαλαίου στην έρευνα κι ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών ενέργειας;
Πως θα διασφαλιζόταν η πρωτοκαθεδρία της Αμερικής και στον εικοστό πρώτο αιώνα χωρίς την ενεργειακή της επάρκεια που τις εξασφαλίζουν οι νέες τεχνικές εκμετάλλευσης φθηνού φυσικού αερίου από σχιστόλιθο αν ακόμα τα κεφάλαια συσσωρεύονταν στις ενεργοβόρες βιομηχανίες του Ντιτρόιτ;
Η παγκόσμια συστημική κρίση άρχισε από την Δύση εξαπλώνεται σαν μεταδοτικός ιός ανατολικά δοκιμάζοντας τις ΗΠΑ την Ευρώπη την Μέση Ανατολή είναι μάλλον απίθανο να σταματήσει χωρίς να χτυπήσει τελικά και την Άπω Ανατολή κι ειδικά την αναδυομένη βιομηχανική υπερδύναμη την Κίνα. Ζούμε στην μεταβατική περίοδο που σηματοδοτεί το τέλος της βιομηχανικής εποχής 250 χρόνων και την αρχή ενός νέου μακρόχρονου κύκλου με ένα ολότελα διαφορετικό παγκοσμιοποιημένο μοντέλο λιγότερο ξέφρενης ανάπτυξης όπως έχει οραματιστεί κι ο προφήτης της μεταβιομηχανικής περιόδου Ρίφκιν.
Κορυφαίοι οικονομολόγοι όπως ο Στίγκλιτζ αμφισβητούν ανοιχτά την καθιερωμένη μεθοδολογία μέτρησης οικονομικών μεγεθών όπως το ΑΕΠ που δεν λαμβάνουν υπόψιν τους την επίδραση της οικονομικής δραστηριότητας στο Περιβάλλον. Η κρίση που αδυνατούν να προβλέψουν και να αντιμετωπίσουν τα κλασικά γραμμικά μοντέλα της βιομηχανικής εποχής δεν θα αρχίσει να σημάνει και το τέλος μιας οικονομικής σχολής που που θεωρεί σχεδόν δεδομένες τις παραμέτρους του Περιβαλλοντικού Συστήματος υποσύστημα του οποίου είναι και η οικονομία. Οι κλασικοί οικονομολόγοι εμμένουν δογματικά στις ξεπερασμένες θεωρίες του 19 ου αιώνα αγνοώντας την υπερεκμετάλλευση και κατασπατάληση των πεπερασμένων φυσικών πόρων από την οικονομική δραστηριότητα της Βιομηχανικής εποχής και το κόστος περιορισμού της αστάθειας του ευρύτερου οικοσυστήματος που προξενεί η ίδια η εντατική οικονομική δραστηριότητα .
Οι Νόμοι της φύσης είναι πιο ισχυροί από τους Νόμους του Ανθρώπου.
Το κακό για τον Άνθρωπο είναι ότι η ιστορική εμπειρία καταδεικνύει ότι σπάνια οι Νόμοι της Φύσης επιβάλλονται ομαλά χωρίς βίαιες μεταβολές . Το καλό είναι ότι ότι μέσα από κάθε κρίση γεννιέται ένα καλύτερο αύριο.
Σχολίασε εδώ
Για να σχολιάσεις, χρησιμοποίησε ένα ψευδώνυμο.