Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο: 5,3 δισ. ευρώ για ελληνικά νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις

Στη νέα φάση της κλιματικής πολιτικής μπαίνει η Ελλάδα: από τη μία, το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο φέρνει έως το 2032 επιδοτήσεις για θερμομόνωση, αντλίες θερμότητας, ηλεκτρικές μετακινήσεις και κοινωνική στέγη. Από την άλλη, η νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία για την κλιματική ανθεκτικότητα θα υποχρεώσει τη χώρα να σχεδιάζουν συστηματικά μέτρα για την προστασία από καύσωνες, πλημμύρες, πυρκαγιές και λειψυδρία, κάτι που σημαίνει αυξημένες κρατικές δαπάνες, πράσινους φόρους, αλλά και μέτρα στήριξης και επιδότησης για νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις.

Το Ευρωπαϊκό Πλαίσιο για την Κλιματική Ανθεκτικότητα και πρόταση για τον πρώτο ευρωπαϊκό νόμο κλιματικής ανθεκτικότητας παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 27 Οκτωβρίου. Για την Ελλάδα, το πρόβλημα είναι ήδη εδώ: καύσωνες, δασικές πυρκαγιές, πλημμύρες και πίεση στα υδάτινα αποθέματα επηρεάζουν άμεσα ασφάλεια, υποδομές, ασφάλιση, αγροτική παραγωγή, τουρισμό και τιμές ενέργειας. Η Επιτροπή εκτιμά ότι οι ζημίες από κλιματικές καταστροφές στην ΕΕ ανήλθαν περίπου σε 200 δισ. ευρώ την περίοδο 2022-2025.

Το «ταμείο» που αφορά τον πολίτη

Το πιο άμεσο πεδίο πάντως που αφορά νοικοκυριά και επιχειρήσεις, είναι το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο, το οποίο ξεκινά με προϋπολογισμό 5,3 δισ. ευρώ έως το 2032. Δεν είναι ένα νέο ταμείο για αντιπυρική προστασία ή αντιπλημμυρικά έργα, όπως το Ταμείο Ανάκαμψης. Είναι κυρίως ένα εργαλείο που στοχεύει ευάλωτα νοικοκυριά και πολύ μικρές επιχειρήσεις, για να μετριαστεί το κόστος της ενεργειακής μετάβασης και της επέκτασης του ETS2 στα κτίρια και τις μεταφορές από το 2027.

Το θέμα δεν αφορά μόνο την περιβαλλοντική ατζέντα. Αφορά το κόστος θέρμανσης και μετακίνησης, την αξία των ακινήτων, τις ασφαλιστικές καλύψεις, τις επενδύσεις στις πόλεις και την ανταγωνιστικότητα επιχειρήσεων που θα κληθούν να προσαρμοστούν σε ένα πιο ζεστό και πιο απρόβλεπτο κλίμα.

Γιατί τώρα

Η λογική είναι απλή: καθώς αυξάνεται το κόστος της χρήσης ορυκτών καυσίμων, προκύπτει η ανάγκη να ενισχυθούν τα ευάλωτα νοικοκυριά και οι μικρές επιχειρήσεις ώστε να αλλάξουν παλαιούς τρόπους θέρμανσης, να αναβαθμίσουν τα σπίτια τους και να στραφούν σε καθαρότερες μετακινήσεις.

Για την Ελλάδα, το Ταμείο έχει εξασφαλισμένη «προίκα» 5,3 δισ. ευρώ έως το 2032 με αποδέκτες πάνω από 1,5 εκατ. νοικοκυριά, αλλά και περίπου 70.000 πολύ μικρές επιχειρήσεις -με έως εννέα εργαζομένους και κύκλο εργασιών έως 2 εκατ. ευρώ.

Τα κριτήρια καλύπτουν, μεταξύ άλλων, οικογένειες με δύο παιδιά και εισόδημα έως 27.100 ευρώ ή οικογένειες με τρία παιδιά και μέλος με αναπηρία με εισόδημα έως 36.400 ευρώ, με τα όρια να επικαιροποιούνται κάθε χρόνο βάσει φορολογικών δηλώσεων.

Το μεγαλύτερο μέρος των πόρων κατευθύνεται στα σπίτια. Περίπου 1,2 δισ. ευρώ προορίζονται για ένα νέο «Εξοικονομώ», με στόχο την ένταξη 62.000 νοικοκυριών και επιδοτήσεις που μπορεί να ξεπερνούν το 80% του κόστους, συμπεριλαμβανομένου του ΦΠΑ. Στην πράξη, μια οικογένεια που χρειάζεται μόνωση οροφής, θερμοπρόσοψη και αντικατάσταση κουφωμάτων συνολικού κόστους 24.800 ευρώ μπορεί, σύμφωνα με το σχεδιασμό, να πληρώσει περίπου 5.000 ευρώ από την τσέπη της, με το Ταμείο να καλύπτει τα υπόλοιπα 19.800 ευρώ.

Ακόμη 930 εκατ. ευρώ αφορούν την αντικατάσταση συστημάτων θέρμανσης. Ο στόχος είναι να εγκατασταθούν 170.000 αντλίες θερμότητας και 110.000 ηλιακοί θερμοσίφωνες. Για ένα νοικοκυριό που αγοράζει αντλία θερμότητας κόστους 6.200 ευρώ και ηλιακό θερμοσίφωνα 1.240 ευρώ, η προβλεπόμενη επιδότηση μπορεί να περιορίσει την ιδία συμμετοχή περίπου στα 2.000 ευρώ. Παράλληλα, έως 780.000 ευάλωτοι δικαιούχοι αναμένεται να λάβουν επιπλέον 100 ευρώ ετησίως στο επίδομα θέρμανσης την περίοδο 2027-2032, ενώ 200.000 νοικοκυριά θα αποκτήσουν δωρεάν πιστοποιητικό ενεργειακής απόδοσης.

Μετακινήσεις, κοινωνική στέγη και πόλεις

Το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο δεν περιορίζεται στα κτίρια. Επίσης μετακινήσεις, το πρόγραμμα του «Κοινωνικού Leasing» προβλέπει 174 εκατ. ευρώ για 12.500 ευάλωτα νοικοκυριά, ώστε να αποκτήσουν πρόσβαση σε ηλεκτρικό αυτοκίνητο με μηνιαίο κόστος από 145 ευρώ για τέσσερα χρόνια. Η μέση επιδότηση ανέρχεται στα 13.000 ευρώ, με επιπλέον 500 ευρώ για οικιακό φορτιστή, ενώ για άτομα με αναπηρία η επιδότηση ανέρχεται στα 15.000 ευρώ. Επιπλέον, 13.200 άτομα με αναπηρία θα μπορούν να αποκτήσουν με πλήρη επιδότηση ηλεκτρικά αμαξίδια, mobility scooters ή hand bikes.

Για επίσης επαγγελματίες, προβλέπονται 289 εκατ. ευρώ για την αγορά ηλεκτρικών επαγγελματικών οχημάτων, με επιδότηση 40% για αυτοκίνητα και βαν και 30% για φορτηγά. Άλλα 68 εκατ. ευρώ αφορούν την αντικατάσταση παλαιών ταξί με ηλεκτρικά, με επιδότηση έως 20.000 ευρώ και έως 29.000 ευρώ όταν το όχημα εξυπηρετεί άτομα με αναπηρία.

Σημαντικός είναι και ο σχεδιασμός για τη στέγη και επίσης αστικές μεταφορές. Το πρόγραμμα προβλέπει την ανέγερση 2.350 διαμερισμάτων σχεδόν μηδενικής ενεργειακής κατανάλωσης σε τέσσερα πρώην στρατόπεδα, στο Χαϊδάρι και επίσης Αχαρνές επίσης Αττικής, στη Ζιάκα επίσης Θεσσαλονίκης και στο Μανουσογιαννάκη επίσης Πάτρας, με συνολικό κόστος 435 εκατ. ευρώ. Εκεί αναμένεται να στεγαστούν περίπου 7.000 ευάλωτοι πολίτες, με ιδιαίτερα χαμηλά μισθώματα. Παράλληλα, θα ανακαινιστούν 15 φοιτητικές εστίες σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Ιωάννινα, Πάτρα και Κομοτηνή, με στόχο την αύξηση των θέσεων κατά 36,5%.

Επίσης δημόσιες μεταφορές, το σχέδιο περιλαμβάνει 210 νέα ηλεκτρικά λεωφορεία για τον ΟΑΣΑ και τον ΟΑΣΘ, με προτεραιότητα στη Δυτική Αττική και τη Δυτική Θεσσαλονίκη, καθώς και 22 νέους συρμούς του Μετρό, συνολικού προϋπολογισμού 270 εκατ. ευρώ. Προβλέπονται επίσης 76,8 χιλιόμετρα ποδηλατοδρόμων και πεζοδρόμων σε πόλεις από το Αγρίνιο έως την Αλεξανδρούπολη.

Πότε έρχονται τα μέτρα

Ο χρόνος έναρξης για τα νοικοκυριά αναμένεται στο τέλος του 2026. Μετά την ψήφιση του πλαισίου για τα διαδικαστικά που αφορούν στη σύσταση και λειτουργία του Κοινωνικού Κλιματικού Ταμείου, οι πρώτες δράσεις εκτιμάται πως θα ξεκινήσουν ως τον Δεκέμβριο, αλλά κυρίως από τις αρχές του 2027.

Η νέα χρηματοδότηση έρχεται αμέσως μετά το τέλος του Ταμείου Ανάκαμψης που έληξε τον Αύγουστο. Το σύστημα θα στηρίζεται, σύμφωνα με τον σχεδιασμό, στην «Κάρτα Ευάλωτου», που θα δίνει πρόσβαση στα μέτρα με λιγότερη γραφειοκρατία, ενώ σε κάθε Περιφέρεια προβλέπεται one-stop shop για όσους δεν έχουν ψηφιακές δεξιότητες.

Την ίδια περίοδο αρχίζει και η καταβολή του επιπλέον επιδόματος θέρμανσης στους ευάλωτους δικαιούχους, της τάξεως των 100 ευρώ ανά νοικοκυριό.

Επιδοτήσεις για κάποιους, επιβαρύνσεις για όλους

Δίπλα στο Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο έρχεται ένα δεύτερο, λιγότερο ορατό αλλά εξίσου σημαντικό πεδίο πολιτικής: ο ευρωπαϊκός νόμος για την κλιματική ανθεκτικότητα. Η Επιτροπή πρότεινε κοινή πορεία αναφοράς για την υπερθέρμανση, με βάση την οποία τα κράτη μέλη θα αξιολογούν τους μελλοντικούς κινδύνους. Τα τρέχοντα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν πορεία θέρμανσης 1,5 βαθμού Κελσίου έως το 2030, 2 βαθμών έως το 2050 και 3 βαθμών έως το 2100 σε σχέση με τα προβιομηχανικά επίπεδα.

Η πρόταση προβλέπει ότι τα κράτη μέλη θα πρέπει να πραγματοποιήσουν την πρώτη εθνική αξιολόγηση κλιματικών κινδύνων έως τον Ιούνιο του 2029, με επανάληψη κάθε πέντε χρόνια. Έως τον Δεκέμβριο του 2030 θα πρέπει να έχουν εθνικό σχέδιο κλιματικής ανθεκτικότητας, με συγκεκριμένα μέτρα, χρονοδιάγραμμα, εκτίμηση επενδυτικών αναγκών και πηγές χρηματοδότησης.

Παράλληλα, από το 2027 ξεκινά σταδιακά η εφαρμογή του ETS2 στα κτίρια και τις οδικές μεταφορές, αυξάνοντας την πίεση για ενεργειακή αναβάθμιση και ηλεκτροκίνηση. Το ETS2 είναι το δεύτερο ευρωπαϊκό σύστημα εμπορίας ρύπων, ένας νέος μηχανισμός τιμολόγησης του άνθρακα για τις εκπομπές από τα καύσιμα που χρησιμοποιούνται σε κτίρια, οδικές μεταφορές και μικρότερες βιομηχανικές δραστηριότητες.

Με απλά λόγια, οι εταιρείες που διαθέτουν βενζίνη, πετρέλαιο, φυσικό αέριο και άλλα ορυκτά καύσιμα θα πρέπει να αγοράζουν δικαιώματα ρύπων για τις εκπομπές που προκαλούν τα καύσιμα αυτά. Το κόστος αναμένεται να μετακυλιστεί στις τιμές των καυσίμων και της θέρμανσης, κάνοντας ακριβότερη τη χρήση πετρελαίου, βενζίνης ή φυσικού αερίου και ενισχύοντας το κίνητρο για θερμομόνωση, αντλίες θερμότητας και ηλεκτρικά οχήματα. Η υποχρέωση των προμηθευτών καυσίμων να παραδίδουν δικαιώματα για τις εκπομπές τους ξεκινά από την 1η Ιανουαρίου 2028.

Στο πλαίσιο αυτό, οι μεγάλες επενδύσεις για κατοικίες, θέρμανση, ηλεκτρικά οχήματα, κοινωνική στέγη και αστικές μεταφορές θα υλοποιούνται σταδιακά έως το 2032. Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να απαντήσει με τεκμηριωμένο σχέδιο σε ζητήματα όπως η αντιπλημμυρική θωράκιση, η πυροπροστασία, η λειψυδρία, η θερμική καταπόνηση στις πόλεις, η προστασία των παράκτιων περιοχών και η ανθεκτικότητα των υποδομών ενέργειας, μεταφορών και υγείας. Ο νέος νόμος θέτει υποχρεώσεις σχεδιασμού, αξιολόγησης και λογοδοσίας, ενώ η χρηματοδότηση θα αναζητηθεί μέσα από υφιστάμενα εργαλεία, δημόσιες επενδύσεις, την ΕΤΕπ και ενδεχομένως ευνοϊκότερες ρυθμίσεις κρατικών ενισχύσεων.

Έτσι από τη μια το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο θα δίνει άμεση επιδότηση σε νοικοκυριά και μικρές επιχειρήσεις για να αλλάξουν τρόπο θέρμανσης, μετακίνησης και ενεργειακής κατανάλωσης ενώ, από την άλλη, ο νέος ευρωπαϊκός νόμος για την κλιματική ανθεκτικότητα θέτει κανόνες και υποχρεώσεις για τον σχεδιασμό και την προστασία από φυσικούς κινδύνους.

Αυτό σημαίνει επιβάρυνση του τελικού καταναλωτή καθώς, όσο θα πλησιάζει το ETS2, θα αυξάνεται το κόστος για παλιά σπίτια και παλιά οχήματα. Το Κοινωνικό Κλιματικό Ταμείο λειτουργεί ως «μαξιλάρι ασφάλειας» μεν για τα ευάλωτα νοικοκυριά, ώστε να μην αποκλειστούν από την ενεργειακή μετάβαση, αλλά η πίεση που δημιουργούν οι νέες απαιτήσεις θα γίνονται αισθητές σε φορολογούμενους και καταναλωτές.

Το κόστος της κλιματικής αλλαγής

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για μέτρα ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή, το 75% των Ευρωπαίων ζουν σε πόλεις και αστικές περιοχές και βιώνουν ξεκάθαρα τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Συνεπώς, η ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή αποτελεί στρατηγική επένδυση στην ανταγωνιστικότητα, την ασφάλεια, την υγεία και την ευημερία της Ευρώπης.

Εφέτος το καλοκαίρι οι παρατεταμένοι καύσωνες και ξηρασίες προκάλεσαν επικίνδυνες δασικές πυρκαγιές και ιστορικά χαμηλά επίπεδα υδάτων σε κάποια από τα μεγαλύτερα ποτάμια της Ευρώπης. Τα τρέχοντα επιστημονικά στοιχεία δείχνουν ότι ο κόσμος βρίσκεται σε πορεία θέρμανσης κατά 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα έως το 2030, κατά 2°C έως το 2050, και κατά 3°C έως το 2100.

Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια η Ευρώπη βιώνει εξαιρετικά καταστροφικές πλημμύρες.

Τα μέτρα λαμβάνονται προκειμένου η ΕΕ να βελτιώσει την ικανότητά της να αντιμετωπίζει τους κλιματικούς κινδύνους, να τους προβλέπει και να τους διαχειρίζεται, καθώς όλα αυτά έχουν σοβαρές συνέπειες στους πολίτες, τις επιχειρήσεις και τις υποδομές: οι οικονομικές ζημίες από τις κλιματικές καταστροφές την περίοδο 2022-2025 εκτιμάται ότι ανήλθαν σε περίπου 200 δισ. ευρώ, δηλαδή 50 δισ. ευρώ τον χρόνο.

Η Πρόεδρος της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, δήλωσε ότι «η Ευρώπη υπερθερμαίνεται με διπλάσια ταχύτητα από τον υπόλοιπο κόσμο. Για να γίνουμε πραγματικά ανθεκτικοί στην κλιματική αλλαγή, πρέπει να προσαρμοζόμαστε και να αντλούμε διδάγματα καθώς προχωράμε».

Η ανακοίνωση-πλαίσιο προτείνει μια συστημική αλλαγή: την ενσωμάτωση της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή σε όλους τους σημαντικούς τομείς πολιτικής, τόσο σε εγχώριο όσο και σε διεθνές επίπεδο. Με πιλοτικά έργα και συμβουλευτικές υπηρεσίες, θέτει στόχο να παρέχει στήριξη στις τοπικές και τις περιφερειακές αρχές ώστε να μπορέσουν να προσαρμοστούν.