Στη μεγάλη συγκέντρωση της ελληνικής τραπεζικής αγοράς και στην πλεονάζουσα ρευστότητα των πιστωτικών ιδρυμάτων αποδίδει η Επιτροπή Ανταγωνισμού τα χαμηλά επιτόκια καταθέσεων, διαπιστώνοντας ότι οι συνθήκες περιορισμένου ανταγωνισμού δεν δημιουργούν ισχυρά κίνητρα στις τράπεζες για να προσφέρουν καλύτερες αποδόσεις στους αποταμιευτές.
Η Τελική Έκθεση της κλαδικής έρευνας για τις Τραπεζικές Καταθέσεις, που ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2024, καταγράφει μια αγορά στην οποία οι τέσσερις συστημικές τράπεζες συγκεντρώνουν το 94,63% των καταθέσεων, ενώ η κινητικότητα των πελατών παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη.
Η έκθεση επισημαίνει ότι οι ελληνικές τράπεζες δεν ενσωμάτωσαν ουσιωδώς τις αυξήσεις ούτε στα απλά αποταμιευτικά προϊόντα ούτε στις προθεσμιακές καταθέσεις. Η διαπίστωση αυτή συνδέεται με το γεγονός ότι τα πιστωτικά ιδρύματα δεν είχαν ιδιαίτερη ανάγκη να προσελκύσουν νέα κεφάλαια, καθώς διέθεταν ήδη υψηλή ρευστότητα. Η Επιτροπή, πάντως, δεν διαπιστώνει συνεννόηση ή καρτέλ μεταξύ των τραπεζών, αλλά εστιάζει στις δομικές συνθήκες που περιορίζουν τον ανταγωνισμό.
Γιατί οι καταθέτες παραμένουν στατικοί
Σημαντικό ρόλο στη διατήρηση αυτής της εικόνας διαδραματίζει και η περιορισμένη κινητικότητα των καταθετών. Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, το 86% των ιδιωτών και το 73% των επιχειρήσεων που άνοιξαν προθεσμιακή κατάθεση επέλεξαν τράπεζα με την οποία ήδη συνεργάζονταν. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι η θεσμοθετημένη υπηρεσία αλλαγής τραπεζικού λογαριασμού χρησιμοποιήθηκε ελάχιστα: από το 2017 έως τη σύνταξη της έκθεσης είχαν υποβληθεί μόλις 15 αιτήματα, από τα οποία διεκπεραιώθηκαν τα 12.
Η δυσκολία σύγκρισης των προσφερόμενων προϊόντων, ο χρόνος που απαιτείται για την αναζήτηση καλύτερων αποδόσεων, αλλά και οι γραφειοκρατικές διαδικασίες λειτουργούν αποτρεπτικά για τους καταθέτες. Έτσι, οι περισσότεροι παραμένουν στην τράπεζα με την οποία έχουν ήδη σχέση, ακόμη και όταν υπάρχουν εναλλακτικές επιλογές με καλύτερους όρους.
Προτεινόμενες αλλαγές
Με βάση τις διαπιστώσεις της, η Επιτροπή Ανταγωνισμού προτείνει ένα πλέγμα παρεμβάσεων που αποσκοπεί στην ενίσχυση του ανταγωνισμού και στη διεύρυνση των επιλογών για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Πρώτον, εισηγείται την ενίσχυση της εισόδου νέων ανταγωνιστών ή της επέκτασης υφιστάμενων παικτών στην αγορά. Η εμφάνιση περισσότερων παρόχων που θα διεκδικούν καταθετικά κεφάλαια εκτιμάται ότι θα μπορούσε να ασκήσει πίεση στις συστημικές τράπεζες να βελτιώσουν τις αποδόσεις τους, προκειμένου να διατηρήσουν την καταθετική τους βάση.
Δεύτερον, θέτει στο τραπέζι τη δημιουργία κρατικών αποταμιευτικών λογαριασμών στα πρότυπα του γαλλικού Livret A και του Livret d’épargne populaire (LEP). Πρόκειται για λογαριασμούς στους οποίους το επιτόκιο καθορίζεται από το κράτος, κατόπιν πρότασης της κεντρικής τράπεζας, προσφέροντας στους αποταμιευτές μια εναλλακτική επιλογή με συγκεκριμένη απόδοση και δυνατότητα ελεύθερης ανάληψης.
Στη Γαλλία, τα συγκεκριμένα προϊόντα προσέφεραν επιτόκια που στις αρχές του 2025 διαμορφώνονταν περίπου στο 3% και 4%, αντίστοιχα, ενώ από τον Φεβρουάριο του ίδιου έτους υποχώρησαν στο 2,4% και 3,5%. Η Επιτροπή εξετάζει τη δυνατότητα δημιουργίας αντίστοιχων λογαριασμών στην Ελλάδα, με ενδεχόμενους περιορισμούς ως προς το ύψος της κατάθεσης ή τον αριθμό των τραπεζών στις οποίες θα μπορούν να τηρούνται. Μια τέτοια λύση θα μπορούσε να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τα υφιστάμενα εργαλεία χρηματοδότησης του Δημοσίου, όπως τα έντοκα γραμμάτια και τα κρατικά ομόλογα.
Τρίτη πρόταση είναι η ανάπτυξη καταθετικών προϊόντων με πραγματικά αποταμιευτικά χαρακτηριστικά και κίνητρα διατήρησης υψηλότερων υπολοίπων. Ως παράδειγμα αναφέρεται το βελγικό μοντέλο των λογαριασμών με fidelity premium, όπου εφαρμόζεται ένα βασικό επιτόκιο και ένα πρόσθετο προνομιακό επιτόκιο για τα ποσά που παραμένουν στον λογαριασμό για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, όπως ένα έτος.
Η Επιτροπή θεωρεί ότι θα μπορούσαν να αναπτυχθούν τυποποιημένα προϊόντα που θα επιβραβεύουν τους καταθέτες οι οποίοι διατηρούν ένα προκαθορισμένο ελάχιστο υπόλοιπο, προσφέροντας υψηλότερη απόδοση χωρίς να απαιτείται η πλήρης δέσμευση των χρημάτων για συγκεκριμένο διάστημα, όπως συμβαίνει στις προθεσμιακές καταθέσεις. Με αυτόν τον τρόπο θα ενισχυθεί και η σταθερότητα της καταθετικής βάσης των τραπεζών.
Τέταρτον, προτείνεται η διευκόλυνση της αλλαγής τράπεζας και η ενίσχυση της διαφάνειας ως προς τα προσφερόμενα επιτόκια. Η Επιτροπή εισηγείται να παρέχεται μέσα από τις ιστοσελίδες των τραπεζών άμεση πρόσβαση στα συγκριτικά στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος, καθώς και σε πλατφόρμες σύγκρισης επιτοκίων, ώστε οι καταθέτες να μπορούν να αξιολογούν ευκολότερα τις διαθέσιμες επιλογές.
Παράλληλα, ζητά καλύτερη ενημέρωση για την υπηρεσία αλλαγής λογαριασμού και εξέταση της επέκτασής της και στις επιχειρήσεις, ενώ αναφέρεται και στη δυνατότητα δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού συστήματος φορητότητας αριθμού λογαριασμού. Μέσω ενός ενιαίου αριθμού-ομπρέλα, ο καταθέτης θα μπορούσε να αλλάζει τράπεζα διατηρώντας το ιστορικό των συναλλαγών του, χωρίς να χρειάζεται να επαναλαμβάνει κάθε φορά τις διαδικασίες ενημέρωσης των συναλλασσομένων του.
Το βασικό μήνυμα της έκθεσης είναι ότι η βελτίωση των αποδόσεων για τους καταθέτες δεν εξαρτάται μόνο από την πορεία των επιτοκίων της ΕΚΤ, αλλά και από τη λειτουργία της ίδιας της αγοράς. Η ενίσχυση του ανταγωνισμού, η δημιουργία νέων αποταμιευτικών επιλογών και η ευκολότερη μετακίνηση των πελατών αποτελούν, σύμφωνα με την Επιτροπή, τις βασικές προϋποθέσεις για να αποκτήσουν οι καταθέτες ισχυρότερη διαπραγματευτική θέση απέναντι στις τράπεζες.