Στις ΗΠΑ ενδέχεται να δημιουργηθεί μία από τις μεγαλύτερες εγκαταστάσεις εκτροφής πιθήκων για ερευνητικούς σκοπούς. Πίσω από το εγχείρημα βρίσκεται η Safer Human Medicine, η οποία έχει εξασφαλίσει χρηματοδότηση ύψους 20 εκατομμυρίων δολαρίων από τον Τζο Λόνσντεϊλ, συνιδρυτή της εταιρείας Palantir. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, η εγκατάσταση θα μπορεί να φιλοξενεί έως και 30.000 μακρύουρους μακάκους, ένα είδος πιθήκου που χρησιμοποιείται ευρέως σε επιστημονικά πειράματα. Την εταιρεία ίδρυσε πρώην στέλεχος της Envigo, η οποία είχε βρεθεί στο επίκεντρο σκανδάλου για την κακομεταχείριση σκύλων ράτσας μπιγκλ στη Βιρτζίνια.
Ποιοι βρίσκονται πίσω από το εγχείρημα
Η Safer Human Medicine ιδρύθηκε το 2023, με στόχο τη δημιουργία ενός εκτεταμένου δικτύου εγκαταστάσεων στις ΗΠΑ για την εκτροφή και την παραμονή σε καραντίνα πιθήκων που προορίζονται για επιστημονική έρευνα. Στους πιθανούς πελάτες της περιλαμβάνονται φαρμακευτικές εταιρείες, ιδιωτικά ερευνητικά εργαστήρια και πανεπιστήμια. Η εταιρεία σχεδιάζει να εκτρέφει μακρύουρους μακάκους, γνωστούς και ως μακάκους που τρέφονται με καβούρια. Πρόκειται για ένα από τα είδη πιθήκων που χρησιμοποιούνται συχνότερα σε πειράματα σε ολόκληρο τον κόσμο.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του Forbes στις 27 Οκτωβρίου, η Safer Human Medicine έχει συγκεντρώσει μέχρι σήμερα συνολικά 28 εκατομμύρια δολάρια. Από το ποσό αυτό, τα 20 εκατομμύρια προήλθαν το 2023 από την 8VC, την εταιρεία επενδύσεων επιχειρηματικών κεφαλαίων του δισεκατομμυριούχου Τζο Λόνσντεϊλ. Ο Λόνσντεϊλ είναι επίσης συνιδρυτής της Palantir, μιας εταιρείας που ειδικεύεται στην ανάλυση δεδομένων και συνεργάζεται κυρίως με κυβερνητικές υπηρεσίες και τις ένοπλες δυνάμεις. Παρότι η Safer Human Medicine δεν εμφανίζεται στον κατάλογο των εταιρειών στις οποίες έχει επενδύσει η 8VC, ο Λόνσντεϊλ αναφέρθηκε δημόσια στη συγκεκριμένη επένδυση σε podcast τον περασμένο Μάιο. Μάλιστα, υπερασπίστηκε τη δραστηριότητα της εταιρείας, χαρακτηρίζοντάς την ως «μια πρωτοβουλία που εξυπηρετεί τον άνθρωπο». Σε δήλωσή του στο Forbes ανέφερε χαρακτηριστικά: «Οι ΗΠΑ χρειάζονται μια αξιόπιστη εγχώρια πηγή προμήθειας πιθήκων για επιστημονική έρευνα».
Το παρελθόν στην Envigo
Ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της Safer Human Medicine είναι ο Τζιμ Χάρκνες, ο οποίος, σύμφωνα με το Forbes, είχε διατελέσει για τρία χρόνια διευθύνων σύμβουλος της Envigo, μιας από τις μεγαλύτερες εταιρείες προμήθειας πειραματόζωων στις ΗΠΑ. Αποχώρησε από τη θέση του τον Οκτώβριο του 2022, λίγο μετά την απόφαση της εταιρείας να κλείσει τις εγκαταστάσεις εκτροφής σκύλων ράτσας μπιγκλ που διατηρούσε στο Κάμπερλαντ της Βιρτζίνια.
Οι συνθήκες διαβίωσης των ζώων στις συγκεκριμένες εγκαταστάσεις είχαν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και είχαν απασχολήσει εκτενώς τα αμερικανικά μέσα ενημέρωσης. Έρευνα του υπουργείου Δικαιοσύνης των ΗΠΑ αποκάλυψε σοβαρές ελλείψεις στην κτηνιατρική φροντίδα, ανεπαρκές προσωπικό και ακατάλληλες συνθήκες διαβίωσης. Το 2022, περισσότερα από 4.000 μπιγκλ απομακρύνθηκαν από τις εγκαταστάσεις και στη συνέχεια δόθηκαν για υιοθεσία.
Τον Ιούνιο του 2024, δύο θυγατρικές της Envigo παραδέχθηκαν την ενοχή τους για παραβίαση του Νόμου για την Προστασία των Ζώων και του Νόμου για τα Καθαρά Νερά. Ως αποτέλεσμα, τους επιβλήθηκε ποινικό πρόστιμο ύψους 22 εκατομμυρίων δολαρίων, ενώ η μητρική εταιρεία τους, Inotiv, δεσμεύτηκε να καταβάλει συνολικά περισσότερα από 35 εκατομμύρια δολάρια. Σύμφωνα με το υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ, πρόκειται για το μεγαλύτερο πρόστιμο που έχει επιβληθεί ποτέ στο πλαίσιο υπόθεσης παραβίασης του Νόμου για την Προστασία των Ζώων.
Αξίζει να διευκρινιστεί ότι για την υπόθεση καταδικάστηκαν οι εταιρείες και όχι ο ίδιος ο Τζιμ Χάρκνες. Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν δημοσιοποιηθεί, δεν του ασκήθηκε προσωπικά δίωξη για τη συγκεκριμένη υπόθεση. Από την πλευρά της, η Safer Human Medicine αναφέρει στον ιστότοπό της ότι η προστασία και η ευημερία των ζώων αποτελούν «κορυφαία προτεραιότητα» για την ίδια.
Αντιδράσεις στο Μπέινμπριτζ
Η εγκατάσταση σχεδιάζεται να κατασκευαστεί στο Μπέινμπριτζ, μια μικρή πόλη περίπου 14.000 κατοίκων στη νότια Τζόρτζια των ΗΠΑ. Η τοπική αναπτυξιακή αρχή είχε δεσμευτεί να παραχωρήσει στην εταιρεία έκταση περίπου 200 στρεμμάτων, καθώς και φορολογικές ελαφρύνσεις, ενώ το συνολικό κόστος του έργου υπολογίζεται σε σχεδόν 400 εκατομμύρια δολάρια.
Όταν τα σχέδια έγιναν γνωστά στις αρχές του 2024, προκλήθηκαν έντονες αντιδράσεις από τους κατοίκους της περιοχής. Οι βασικές ανησυχίες τους αφορούν την πιθανή μείωση της αξίας των ακινήτων, τον κίνδυνο μόλυνσης των υπόγειων υδάτων, αλλά και το ενδεχόμενο να ξεφύγουν πίθηκοι από τις εγκαταστάσεις. Στο πλευρό τους έχουν ταχθεί και οργανώσεις για την προστασία των ζώων, μεταξύ των οποίων και η PETA, σύμφωνα με το This Is Vegan.
Έκτοτε, η υπόθεση έχει οδηγηθεί επανειλημμένα στα δικαστήρια. Τον Φεβρουάριο του 2024, η Safer Human Medicine προσέφυγε σε ομοσπονδιακό δικαστήριο κατά της τοπικής αναπτυξιακής αρχής, ζητώντας να υποχρεωθεί να τηρήσει τη συμφωνία που είχε συνάψει με την εταιρεία. Παράλληλα, ο εισαγγελέας Τζο Μάλχολαντ επιχείρησε να εμποδίσει την έκδοση ομολόγου ύψους 300 εκατομμυρίων δολαρίων για τη χρηματοδότηση του έργου, χωρίς όμως να δικαιωθεί. Τον Απρίλιο του 2025, το Ανώτατο Δικαστήριο της Τζόρτζια απέρριψε την προσπάθειά του.
Τον Ιανουάριο του 2026, ομοσπονδιακός δικαστής επέτρεψε στον Μάλχολαντ να συμμετάσχει στη δικαστική διαμάχη σχετικά με τη σύμβαση μεταξύ της εταιρείας και της τοπικής αναπτυξιακής αρχής, σύμφωνα με δημοσίευμα της τοπικής εφημερίδας «The Post-Searchlight». Η υπόθεση δεν έχει ακόμη εκδικαστεί. Παρά τις αντιδράσεις και τις δικαστικές εκκρεμότητες, η Safer Human Medicine δηλώνει ότι εξακολουθεί να είναι πλήρως προσηλωμένη στην υλοποίηση του έργου στο Μπέινμπριτζ.
Γιατί οι εταιρείες του κλάδου αναζητούν πιθήκους που εκτρέφονται στις ΗΠΑ
Πίσω από το συγκεκριμένο σχέδιο βρίσκεται το πρόβλημα της έλλειψης πιθήκων που προορίζονται για επιστημονική έρευνα. Οι ΗΠΑ εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές για την κάλυψη των αναγκών τους. Η Κίνα, η οποία αποτελούσε για χρόνια τον μεγαλύτερο προμηθευτή, διέκοψε τις εξαγωγές το 2020. Έκτοτε, μεγάλο μέρος των πιθήκων που εισάγονται στις ΗΠΑ προέρχεται από την Καμπότζη, το Βιετνάμ και τον Μαυρίκιο.
Το 2022, οι αμερικανικές εισαγγελικές αρχές άσκησαν διώξεις σε άτομα που φέρονται να συμμετείχαν σε δίκτυο παράνομης διακίνησης πιθήκων. Σύμφωνα με τις κατηγορίες, τα μέλη του κυκλώματος παρουσίαζαν μακάκους μακρύουρα που είχαν συλληφθεί στη φύση στην Καμπότζη ως ζώα που είχαν γεννηθεί και εκτραφεί σε αιχμαλωσία.
Την ίδια χρονιά, η Διεθνής Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN) κατέταξε τους μακάκους μακρύουρα στα είδη που απειλούνται με εξαφάνιση. Στους βασικούς παράγοντες που έχουν οδηγήσει στη μείωση του πληθυσμού τους περιλαμβάνονται η καταστροφή του φυσικού τους περιβάλλοντος, καθώς και η σύλληψή τους για εμπορικούς και ερευνητικούς σκοπούς.
Η Safer Human Medicine και όσοι υποστηρίζουν το εγχείρημα θεωρούν ότι η εκτροφή πιθήκων εντός των ΗΠΑ μπορεί να αποτελέσει μια πιο ελεγχόμενη και αξιόπιστη εναλλακτική λύση, περιορίζοντας την ανάγκη εισαγωγής τους από άλλες χώρες. Ωστόσο, οι επικριτές του σχεδίου εκφράζουν διαφορετική άποψη. Υποστηρίζουν ότι η δημιουργία τέτοιων εγκαταστάσεων θα διατηρήσει και θα ενισχύσει τη ζήτηση για πιθήκους που προορίζονται για πειράματα, αντί να συμβάλει σταδιακά στη μείωσή της.
Αλλαγή στάσης στην Ουάσιγκτον
Στην ιστοσελίδα της, η Safer Human Medicine υποστηρίζει ότι οι δοκιμές σε ζώα είναι υποχρεωτικές πριν από τη διεξαγωγή κλινικών δοκιμών σε ανθρώπους. Ωστόσο, αυτό δεν ισχύει πλέον σε όλες τις περιπτώσεις. Με την ψήφιση του Νόμου Εκσυγχρονισμού του FDA 2.0, στα τέλη του 2022, δόθηκε στις φαρμακευτικές εταιρείες η δυνατότητα να χρησιμοποιούν και εναλλακτικές μεθόδους έρευνας χωρίς τη συμμετοχή ζώων. Παρ’ όλα αυτά, ο FDA εξακολουθεί να ζητά αποτελέσματα από δοκιμές σε ζώα για πολλά φάρμακα.
Ο ίδιος ο οργανισμός, ωστόσο, επιδιώκει να περιορίσει αυτή την πρακτική. Τον Απρίλιο του 2025 παρουσίασε ένα σχέδιο δράσης με στόχο οι δοκιμές σε ζώα να αποτελούν την εξαίρεση και όχι τον κανόνα κατά τον έλεγχο της ασφάλειας των φαρμάκων. Η αλλαγή ξεκινά από τα μονοκλωνικά αντισώματα, για την ανάπτυξη των οποίων χρησιμοποιούνταν μέχρι σήμερα μεγάλος αριθμός πιθήκων. Τον Δεκέμβριο του 2025, ακολούθησε σχέδιο νέων προδιαγραφών, σύμφωνα με το οποίο οι εξάμηνες δοκιμές σε πιθήκους μπορούν να περιοριστούν χρονικά, ή ακόμη και να καταργηθούν για πολλές από αυτές τις θεραπείες. Παράλληλα, τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας των ΗΠΑ (NIH) ανακοίνωσαν το 2025 ότι θα δώσουν μεγαλύτερη έμφαση σε ερευνητικές μεθόδους που δεν απαιτούν τη χρήση ζώων.
Μια νέα ανασκόπηση αναδεικνύει, επίσης, τους περιορισμούς των δοκιμών σε ζώα: από τα 83 φάρμακα που δοκιμάστηκαν σε τρωκτικά για την αντιμετώπιση οξέων βλαβών, μόλις 3 έλαβαν τελικά έγκριση.
Η ηθική πλευρά του ζητήματος
Οι μακρύουροι μακάκοι ζουν σε μεγάλες ομάδες, αναπτύσσουν ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς και διαμορφώνουν σχέσεις ιεραρχίας, φιλίας και στενής σύνδεσης μεταξύ μητέρων και μωρών. Αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον, μαθαίνουν μέσα από την αλληλεπίδραση και επηρεάζονται αρνητικά από την απομόνωση και το άγχος. Σε μια εγκατάσταση τέτοιου μεγέθους, χιλιάδες πίθηκοι θα γεννιούνται με μοναδικό σκοπό να πωληθούν στη συνέχεια σε ερευνητικά εργαστήρια, όπου πολλά από τα πειράματα στα οποία υποβάλλονται καταλήγουν στον θάνατό τους.
Ο Τζο Λόνσντεϊλ παρουσιάζει το ζήτημα ως «μια επιλογή ανάμεσα στη σωτηρία ενός ανθρώπου και τη θυσία ενός πιθήκου». Ωστόσο, στην πράξη, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Όταν οι δοκιμές σε ζώα δεν προσφέρουν αξιόπιστα συμπεράσματα για τον ανθρώπινο οργανισμό, η ταλαιπωρία τους δεν εξασφαλίζει ουσιαστικά οφέλη ούτε για τους ασθενείς. Την ίδια στιγμή, αναπτύσσονται όλο και περισσότερες εναλλακτικές μέθοδοι έρευνας, όπως η χρήση ανθρώπινων κυττάρων, τα λεγόμενα «τσιπ οργάνων» και τα υπολογιστικά μοντέλα. Η επένδυση εκατομμυρίων δολαρίων για την εκτροφή 30.000 πιθήκων βασίζεται, ουσιαστικά, στην παραδοχή ότι η μετάβαση σε αυτές τις εναλλακτικές μεθόδους θα προχωρήσει με αργούς ρυθμούς.
Τι μπορεί να κάνει κανείς
Η στήριξη της έρευνας χωρίς τη χρήση ζώων μπορεί να γίνει μέσω της ενίσχυσης οργανώσεων όπως η Cruelty Free International, οι οποίες αγωνίζονται για την προώθηση εναλλακτικών ερευνητικών μεθόδων. Εξίσου σημαντική είναι η επιλογή καλλυντικών και προϊόντων οικιακής χρήσης που δεν έχουν δοκιμαστεί σε ζώα, όπως τα vegan καλλυντικά.
Παράλληλα, η ενημέρωση για τις εξελίξεις και η διάδοση αξιόπιστων πληροφοριών μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην ευαισθητοποίηση του κοινού. Το σχέδιο Bainbridge δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί, ενώ η δημόσια αντίδραση έχει ήδη διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ανάδειξη του ζητήματος.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η Safer Human Medicine;
Πρόκειται για αμερικανική εταιρεία που ιδρύθηκε το 2023, με στόχο την εκτροφή και την πώληση πιθήκων για πειράματα σε ζώα. Σχεδιάζει να κατασκευάσει εγκαταστάσεις στο Μπέινμπριτζ της Τζόρτζια, με δυνατότητα φιλοξενίας έως και 30.000 μακρύουρων μακάκων.
Ποια είναι η σχέση του Τζο Λόνσντεϊλ με την εταιρεία;
Σύμφωνα με το Forbes, η εταιρεία επιχειρηματικών κεφαλαίων 8VC, της οποίας είναι συνιδρυτής, επένδυσε 20 από τα συνολικά 28 εκατομμύρια δολάρια που έχει συγκεντρώσει μέχρι σήμερα η Safer Human Medicine. Ο Λόνσντεϊλ είναι επίσης συνιδρυτής της Palantir.
Θα κατασκευαστούν τελικά οι εγκαταστάσεις;
Η έκβαση της υπόθεσης παραμένει αβέβαιη. Εκκρεμούν αρκετές δικαστικές υποθέσεις, μεταξύ των οποίων και μια διαφορά σχετικά με σύμβαση, η οποία εξετάζεται από ομοσπονδιακό δικαστήριο. Παρά τις αντιδράσεις, η Safer Human Medicine εξακολουθεί να επιμένει στην επιλογή της συγκεκριμένης τοποθεσίας.
Γιατί χρησιμοποιούνται πίθηκοι στα πειράματα σε ζώα;
Οι πίθηκοι χρησιμοποιούνται κυρίως για τον έλεγχο της ασφάλειας νέων φαρμάκων, όπως τα αντισώματα, καθώς και στην έρευνα για τις λοιμώξεις και τη λειτουργία του εγκεφάλου. Ωστόσο, η αμερικανική Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) επιδιώκει να περιορίσει σταδιακά τη χρήση τους στις δοκιμές για πολλές κατηγορίες φαρμάκων.