Μια διεκδίκηση με ρίζες στη ναζιστική Γερμανία απειλεί να ανατρέψει μία από τις σημαντικότερες δημοπρασίες έργων τέχνης της χρονιάς στη Νέα Υόρκη. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένας σπάνιος πίνακας του Βίνσεντ βαν Γκογκ, με εκτιμώμενη αξία 180 εκατομμυρίων δολαρίων, τον οποίο οι απόγονοι μιας επιφανούς εβραϊκής οικογένειας επιχειρούν να εμποδίσουν να βγει στο σφυρί.
Πρόκειται για το έργο «Châtaigniers en Fleurs» («Ανθισμένες Καστανιές»), που δημιουργήθηκε το 1890, λίγους μήνες πριν από τον θάνατο του Ολλανδού ζωγράφου. Εφόσον επιτευχθεί η εκτιμώμενη τιμή πώλησης, ο πίνακας θα μπορούσε να σημειώσει νέο ρεκόρ για έργο του βαν Γκογκ σε δημοπρασία.
Ωστόσο, λίγο πριν από την προγραμματισμένη δημοπρασία της Τετάρτης στο Μανχάταν, οι κληρονόμοι της οικογένειας Φίσερ ζητούν από τον οίκο Sotheby’s να αποσύρει το έργο, αμφισβητώντας τις συνθήκες υπό τις οποίες άλλαξε χέρια το 1936.
Σύμφωνα με τους ίδιους, η πώληση δεν υπήρξε αποτέλεσμα ελεύθερης επιχειρηματικής επιλογής, αλλά συνέπεια των οικονομικών διώξεων που επέβαλε το ναζιστικό καθεστώς στην οικογένεια και στον ιστορικό εκδοτικό της οίκο.
Η υπόθεση επαναφέρει στο προσκήνιο ένα από τα πλέον σύνθετα ζητήματα της διεθνούς αγοράς τέχνης: κατά πόσο μια συναλλαγή που πραγματοποιήθηκε πριν από σχεδόν έναν αιώνα μπορεί να θεωρηθεί νόμιμη, όταν ο πωλητής βρισκόταν αντιμέτωπος με πολιτικές διώξεις και οικονομικό εξαναγκασμό.
Το τελεσίγραφο στον Sotheby’s για τον πίνακα των 180 εκατ. δολαρίων
Την υπόθεση έχει αναλάβει ο δικηγόρος της οικογένειας στο Βερολίνο, Γκούναρ Σνάμπελ, ο οποίος απευθύνθηκε με επιστολή στον Μάρκο Τοράκα, επικεφαλής του τμήματος του Sotheby’s που ασχολείται με ζητήματα επιστροφής έργων τέχνης.
Ο νομικός εκπρόσωπος των κληρονόμων ζητεί από τον οίκο να τεκμηριώσει ότι ο πίνακας πωλήθηκε το 1936 στην πραγματική εμπορική του αξία και, κυρίως, ότι η οικογένεια θα είχε προχωρήσει στην ίδια συναλλαγή ακόμη και αν δεν είχε προηγηθεί η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία.
«Σε διαφορετική περίπτωση, καμία δημοπρασία δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί», προειδοποίησε ο Σνάμπελ.
Παρά την κατηγορηματική στάση τους, οι κληρονόμοι δηλώνουν ότι επιθυμούν την εξεύρεση δίκαιης λύσης μέσω διαπραγματεύσεων.
Ως βάση επικαλούνται τις «Αρχές της Ουάσιγκτον» του 1998, ένα διεθνές πλαίσιο κατευθυντήριων αρχών για τον εντοπισμό και τη δίκαιη διευθέτηση υποθέσεων που αφορούν έργα τέχνης τα οποία αφαιρέθηκαν από τους ιδιοκτήτες τους την περίοδο των ναζιστικών διώξεων.
Από την πλευρά του, ο Sotheby’s δεν έχει ανακοινώσει εάν πρόκειται να αποσύρει τον πίνακα από την προγραμματισμένη δημοπρασία.
Σε ανακοίνωσή του αναφέρει ότι η έρευνα που έχει πραγματοποιήσει μέχρι σήμερα δεν έχει καταλήξει σε στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η πώληση του 1936 έγινε υπό εξαναγκασμό.
Παράλληλα, επιβεβαιώνει ότι βρίσκεται σε επικοινωνία με τους απογόνους της οικογένειας Φίσερ, εκφράζοντας την πρόθεση να αναζητηθεί μια αμοιβαία αποδεκτή λύση.
Unveiled: A treasure from Van Gogh’s final days, not seen in public in over 60 years. ‘Châtaigniers en fleurs’ is the centerpiece of an unparalleled collection of Impressionist and Post-Impressionist masterpieces that will headline The New York Sales: https://t.co/T5NIahd7M6
Painted in May 1890 after his release from the asylum of Saint Rémy and just after his arrival to the village of Auvers-sur-Oise (where he spent the last two months of his life), ‘Châtaigniers en fleurs’ has the vigor found in the artist’s greatest works. At this time, Van Gogh experienced a powerful wave of optimism and energy that spilled out onto his canvases in the most urgent and expressive period of his career.
Of the remarkable paintings Van Gogh produced in Auvers, only 8 landscapes remain in private hands. ‘Châtaigniers en fleurs’ is poised to set a new record for the artist when it auctions at #SothebysNewYork this November as part of ‘Legendary: The Blaquier-Arrieta Collection.’
The New York Sales is presented in partnership with @celineofficial.
— Sotheby’s (@Sothebys) September 30, 2026
Από τον βαν Γκογκ στην οικογένεια που εξέδιδε τον Τόμας Μαν
Η ιστορία του πίνακα ξεκινά πολύ πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και συνδέεται με μία από τις σημαντικότερες οικογένειες της γερμανικής εκδοτικής δραστηριότητας.
Οι «Ανθισμένες Καστανιές», έργο που παρέμεινε εκτός δημόσιας θέας για περισσότερες από έξι δεκαετίες, απεικονίζουν μια ανθισμένη καστανιά, με τρεις γυναικείες μορφές να περπατούν κάτω από τα κλαδιά της κρατώντας ομπρέλες ηλίου.
Το 1909 ο πίνακας αγοράστηκε από τον Σάμιουελ Φίσερ, ιδρυτή του εκδοτικού οίκου S. Fischer Verlag, ο οποίος είχε καθιερωθεί ως μία από τις σημαντικότερες δυνάμεις των γερμανικών γραμμάτων.
Στον κατάλογο του εκδοτικού οίκου περιλαμβάνονταν έργα κορυφαίων λογοτεχνών, μεταξύ των οποίων ο Τόμας Μαν και ο Έρμαν Έσε.
Η οικογένεια Φίσερ είχε καταφέρει να δημιουργήσει μια ισχυρή παρουσία στον πνευματικό και πολιτιστικό κόσμο της Γερμανίας. Όμως, η άνοδος των Ναζί άλλαξε δραματικά τις συνθήκες.
Μετά το 1933, πολλοί από τους συγγραφείς που εκπροσωπούσε ο οίκος βρέθηκαν αντιμέτωποι με απαγορεύσεις, ενώ η εβραϊκή καταγωγή της οικογένειας την κατέστησε στόχο του καθεστώτος.
Η φυγή από τη Γερμανία και η πώληση στο Άμστερνταμ
Το 1934, μετά τον θάνατο του Σάμιουελ Φίσερ, η διαχείριση του εκδοτικού οίκου πέρασε στον γαμπρό του, Γκότφριντ Μπέρμαν Φίσερ.
Οι διώξεις και οι οικονομικοί περιορισμοί ανάγκασαν την οικογένεια να εγκαταλείψει το Βερολίνο και να μετακινηθεί στη Βιέννη.
Η αναχώρησή της συνοδεύτηκε από ιδιαίτερα επαχθείς οικονομικές υποχρεώσεις, μεταξύ των οποίων και ο λεγόμενος «φόρος φυγής του Ράιχ», τον οποίο το ναζιστικό καθεστώς χρησιμοποιούσε ως μέσο οικονομικής πίεσης σε όσους εγκατέλειπαν τη χώρα.
Λίγους μήνες αργότερα, το 1936, ο πίνακας του βαν Γκογκ πωλήθηκε στο Άμστερνταμ από τον έμπορο τέχνης Βάλτερ Φάιλχενφελντ σε συλλέκτη από το Παρίσι.
Αυτή ακριβώς η συναλλαγή αποτελεί σήμερα το επίκεντρο της αντιπαράθεσης.
Οι κληρονόμοι υποστηρίζουν ότι η οικογένεια αναγκάστηκε να αποχωριστεί το έργο εξαιτίας των διώξεων και της οικονομικής ασφυξίας που της είχε επιβληθεί.
Για τον λόγο αυτό θεωρούν ότι η πώληση πρέπει να εξεταστεί όχι ως μια συνηθισμένη εμπορική πράξη, αλλά υπό το πρίσμα των συνθηκών που επικρατούσαν εκείνη την εποχή.
Μετά τη συναλλαγή του 1936, ο πίνακας πέρασε από διαφορετικούς ιδιοκτήτες, ώσπου το 1975 εντάχθηκε στη συλλογή του Αργεντινού επιχειρηματία Κάρλος Πέδρο Μπλακιέρ και της συζύγου του, Νέλι Αριέτα ντε Μπλακιέρ, η οποία προερχόταν από εύπορη οικογένεια με δραστηριότητα στη βιομηχανία ζάχαρης.
Γιατί μια πώληση εκτός Γερμανίας μπορεί να θεωρηθεί προϊόν ναζιστικών διώξεων
Η διαμάχη για τις «Ανθισμένες Καστανιές» αναδεικνύει μια σημαντική μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται διεθνώς οι υποθέσεις έργων τέχνης που άλλαξαν ιδιοκτήτες κατά τη ναζιστική περίοδο.
Μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Γκότφριντ Μπέρμαν Φίσερ κατάφερε να ανακτήσει τον εκδοτικό του οίκο.
Δεν διεκδίκησε, ωστόσο, τα έργα τέχνης που είχαν πωληθεί στο Άμστερνταμ.
Ένας βασικός λόγος ήταν το περιορισμένο νομικό πλαίσιο της εποχής. Οι συναλλαγές που είχαν πραγματοποιηθεί εκτός των εδαφών υπό ναζιστικό έλεγχο δεν αντιμετωπίζονταν απαραίτητα ως αποτέλεσμα των διώξεων, ακόμη και όταν οι πωλητές είχαν εγκαταλείψει τη Γερμανία εξαιτίας του καθεστώτος.
Η Ολλανδία, όπου έγινε η πώληση του πίνακα το 1936, δεν βρισκόταν τότε υπό γερμανική κατοχή.
Τις επόμενες δεκαετίες, ωστόσο, η προσέγγιση αυτή άρχισε να μεταβάλλεται.
Σήμερα, μουσεία, διεθνείς οργανισμοί και αρμόδιες επιτροπές εξετάζουν ευρύτερα την έννοια της «απώλειας που συνδέεται με τις ναζιστικές διώξεις».
Η αξιολόγηση δεν περιορίζεται πλέον αποκλειστικά στο ερώτημα εάν ένα έργο κατασχέθηκε ή πωλήθηκε σε περιοχή που βρισκόταν υπό ναζιστική κατοχή.
Εξετάζονται επίσης οι συνθήκες υπό τις οποίες πραγματοποιήθηκε η συναλλαγή, οι πιέσεις που δεχόταν ο ιδιοκτήτης και το κατά πόσο υπήρχε πραγματική δυνατότητα ελεύθερης επιλογής.
Έτσι, πωλήσεις που πραγματοποιήθηκαν σε χώρες όπως η Ολλανδία, η Ελβετία και οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν πλέον να αποτελέσουν αντικείμενο διεκδικήσεων, εφόσον προκύπτει σύνδεση με τις διώξεις της περιόδου.
Η εξέταση, πάντως, παραμένει εξατομικευμένη και δεν σημαίνει ότι κάθε συναλλαγή εκείνων των χρόνων θεωρείται αυτομάτως εξαναγκαστική.
Η επιστολή του 2007 που αποκτά νέα σημασία
Η σημερινή διεκδίκηση δεν είναι η πρώτη φορά που έργο τέχνης της συλλογής Φίσερ βρίσκεται στο επίκεντρο δημοπρασίας.
Το 2007, ο οίκος Christie’s είχε προχωρήσει στη δημοπράτηση ενός πορτρέτου του Πολ Σεζάν, το οποίο ανήκε επίσης στην οικογένεια και είχε πωληθεί το 1936 στο Άμστερνταμ.
Τότε, η Γκίζελα Μπέρμαν Φίσερ, κόρη του Γκότφριντ, δεν επιχείρησε να εμποδίσει την πώληση.
Είχε, όμως, αποστείλει επιστολή στον οίκο δημοπρασιών, με την οποία ξεκαθάριζε ότι διατηρούσε το δικαίωμα να διεκδικήσει στο μέλλον άλλα έργα που η οικογένειά της είχε αναγκαστεί να πουλήσει λόγω των ναζιστικών διώξεων.
Σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα, οι απόγονοί της επαναφέρουν αυτό ακριβώς το ζήτημα, επιλέγοντας να αμφισβητήσουν την προέλευση και τη νομιμότητα της πώλησης ενός από τα ακριβότερα έργα που αναμένεται να εμφανιστούν στην αγορά τέχνης.
Η υπόθεση δεν αφορά πλέον μόνο την πιθανότητα ενός ιστορικού ρεκόρ για τον βαν Γκογκ.
Αφορά επίσης στα όρια της ευθύνης των οίκων δημοπρασιών και στη δυνατότητα αποκατάστασης απωλειών που συνδέονται με τις ναζιστικές διώξεις, ακόμη και όταν έχουν περάσει εννέα δεκαετίες.
Σχολίασε εδώ
Για να σχολιάσεις, χρησιμοποίησε ένα ψευδώνυμο.