Ένα απροσδόκητο κύμα αγορών έχει αναστατώσει τους τελευταίους μήνες την παγκόσμια αγορά μεταχειρισμένων βιβλίων. Τίτλοι που παρέμεναν ξεχασμένοι για χρόνια σε ράφια και αποθήκες παλαιοβιβλιοπωλείων βρίσκουν ξαφνικά αγοραστές και μάλιστα όχι έναν έναν, αλλά σε ασυνήθιστα μεγάλες ποσότητες.
Ανεξάρτητοι βιβλιοπώλες σε διαφορετικές χώρες αναφέρουν μαζικές παραγγελίες χωρίς προφανή εμπορική λογική, οι οποίες συχνά περιλαμβάνουν εντελώς διαφορετικά μεταξύ τους βιβλία. Τα αντίτυπα συσκευάζονται και αποστέλλονται σε αποθήκες, πολλές φορές χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, χωρίς οι πωλητές να γνωρίζουν ποιος θα είναι ο τελικός χρήστης τους.
Και κάπου εδώ εμφανίζεται η τεχνητή νοημοσύνη.
Η βασική υποψία στην αγορά είναι ότι τουλάχιστον ένα μέρος αυτών των βιβλίων δεν αγοράζεται για να διαβαστεί από ανθρώπους, αλλά για να μετατραπεί σε ψηφιακό υλικό εκπαίδευσης μεγάλων γλωσσικών μοντέλων.
Χαρακτηριστική είναι η εμπειρία του Στιούαρτ Μάνλεϊ, από το Barter Books στο Νορθάμπερλαντ της Βρετανίας. Το βιβλιοπωλείο διαθέτει συνήθως περίπου 2.000 έως 3.000 μεταχειρισμένα βιβλία την εβδομάδα. Πρόσφατα, όμως, μια μοναδική μαζική παραγγελία από καναδική εταιρεία έφτασε σε μέγεθος σχεδόν ολόκληρες τις συνηθισμένες εβδομαδιαίες πωλήσεις του.
Για έναν άνθρωπο που δραστηριοποιείται στην αγορά μεταχειρισμένων βιβλίων εδώ και τρεις δεκαετίες, η εικόνα ήταν πρωτοφανής.
Και δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση. Βιβλιοπώλες σε διάφορες χώρες έχουν αρχίσει να αναφέρουν αντίστοιχες «γιγαντιαίες» παραγγελίες, ενισχύοντας την αίσθηση ότι πίσω από τη νέα ζήτηση βρίσκεται ένας αγοραστής πολύ διαφορετικός από τον παραδοσιακό συλλέκτη ή αναγνώστη.
Από το ράφι στα δεδομένα εκπαίδευσης της AI
Η σύνδεση των μαζικών αγορών με την τεχνητή νοημοσύνη απέκτησε μεγαλύτερη βάση μετά από δικαστική απόφαση στις ΗΠΑ το 2025, στο πλαίσιο υπόθεσης που αφορούσε την Anthropic.
Αμερικανός δικαστής έκρινε ότι η χρήση νόμιμα αγορασμένων βιβλίων για την εκπαίδευση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης δεν συνιστούσε, στη συγκεκριμένη περίπτωση, παραβίαση της νομοθεσίας περί πνευματικής ιδιοκτησίας, χαρακτηρίζοντας τη χρήση των έργων «ιδιαίτερα μετασχηματιστική».
Η απόφαση είχε ιδιαίτερη σημασία για έναν κλάδο που χρειάζεται τεράστιες ποσότητες ποιοτικού κειμένου προκειμένου να εκπαιδεύει όλο και ισχυρότερα μοντέλα.
Ωστόσο, όταν αργότερα δημοσιοποιήθηκαν δικαστικά έγγραφα της υπόθεσης, έγινε γνωστή και μια πολύ πιο αμφιλεγόμενη πτυχή της διαδικασίας: ορισμένα από τα φυσικά βιβλία καταστρέφονταν κατά την ψηφιοποίησή τους.
Στα έγγραφα γινόταν αναφορά στο «Project Panama», ένα πρόγραμμα που συνδεόταν με τη δημιουργία ψηφιακού υλικού για την εκπαίδευση του Claude της Anthropic και περιλάμβανε τη λεγόμενη «καταστροφική σάρωση» βιβλίων.
Η τεχνική είναι ακριβώς αυτό που υποδηλώνει η ονομασία της. Η ράχη του βιβλίου αφαιρείται ή κόβεται, ώστε οι σελίδες να διαχωριστούν και να μπορούν να περάσουν γρήγορα από σαρωτές σε μεγάλη κλίμακα. Το βιβλίο ουσιαστικά παύει να υπάρχει στην αρχική του μορφή και, μετά την ολοκλήρωση της ψηφιοποίησης, τα υπολείμματα μπορούν να οδηγηθούν στην ανακύκλωση.
Γιατί η AI χρειάζεται και παλιά βιβλία
Η Anthropic αναφέρει ότι για την εκπαίδευση των μοντέλων της χρησιμοποιεί έναν συνδυασμό δημόσια διαθέσιμων πληροφοριών, εμπορικά αποκτημένων συνόλων δεδομένων και υλικού που δημιουργείται εσωτερικά. Παράλληλα, υποστηρίζει ότι η αγορά βιβλίων για τέτοιους σκοπούς δεν αποτελεί αποκλειστικά δική της πρακτική, αλλά εφαρμόζεται ευρύτερα στον κλάδο της τεχνητής νοημοσύνης.
Η εταιρεία έχει επίσης ξεκαθαρίσει ότι δεν αγοράζει ούτε καταστρέφει σπάνια, παλαιά ή συλλεκτικά βιβλία.
Ωστόσο, το περιεχόμενο ορισμένων από τις μεγάλες παραγγελίες που βλέπουν σήμερα οι βιβλιοπώλες προκαλεί ερωτήματα. Οι λίστες μπορεί να περιλαμβάνουν από δυσεύρετα λατινικά κείμενα μέχρι ξεχασμένα μυθιστορήματα γουέστερν, χωρίς να υπάρχει προφανής θεματική σύνδεση ανάμεσα στους τίτλους.
Για έναν συμβατικό αγοραστή, μια τέτοια επιλογή θα έμοιαζε παράδοξη. Για την εκπαίδευση ενός μεγάλου γλωσσικού μοντέλου, όμως, η ποικιλία μπορεί να είναι ακριβώς το ζητούμενο.
Τα σύγχρονα μοντέλα AI έχουν ήδη εκπαιδευτεί πάνω σε τεράστιο μέρος του ψηφιακού περιεχομένου που είναι εύκολα προσβάσιμο. Καθώς οι εταιρείες αναζητούν νέα, ποιοτικά και διαφορετικά δεδομένα, βιβλία που δεν έχουν ψηφιοποιηθεί ή δεν κυκλοφορούν ευρέως στο διαδίκτυο αποκτούν ιδιαίτερη αξία.
Ένα παλιό βιβλίο που παρέμενε για χρόνια αδιάφορο εμπορικά μπορεί επομένως να είναι πολύτιμο όχι ως συλλεκτικό αντικείμενο, αλλά ως μοναδική πηγή νέου κειμένου για έναν αλγόριθμο.
Το δίλημμα των παλαιοβιβλιοπωλών
Για τους ανεξάρτητους βιβλιοπώλες, η νέα ζήτηση δημιουργεί ένα παράδοξο.
Από τη μία πλευρά, οι μαζικές παραγγελίες αποτελούν μια σπάνια οικονομική ευκαιρία. Βιβλία που καταλάμβαναν χώρο στα ράφια επί χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες πωλούνται ξαφνικά, δημιουργώντας τζίρο που δύσκολα θα μπορούσε να προβλεφθεί πριν από την έκρηξη της AI.
Από την άλλη, η πιθανότητα τα βιβλία να αγοράζονται προκειμένου να κοπούν, να σαρωθούν και στη συνέχεια να ανακυκλωθούν προκαλεί έντονο προβληματισμό.
Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο όταν πρόκειται για παλαιότερες ή λιγότερο συνηθισμένες εκδόσεις. Η καταστροφή ενός ακόμη αντιτύπου ενός βιβλίου που έχει τυπωθεί σε εκατομμύρια αντίτυπα είναι διαφορετική υπόθεση από την απώλεια μιας έκδοσης που έχει επιβιώσει σε ελάχιστα αντίτυπα για δύο ή τρεις αιώνες.
Εκεί ακριβώς η συζήτηση ξεφεύγει από τα όρια της τεχνολογίας και αγγίζει ζητήματα διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ένα βιβλίο δεν αποτελεί μόνο το κείμενο που περιέχει. Η συγκεκριμένη έκδοση, η βιβλιοδεσία, οι σημειώσεις προηγούμενων κατόχων και η ίδια η φυσική του υπόσταση μπορούν να έχουν ιστορική ή ερευνητική αξία που δεν διατηρείται απλώς με τη δημιουργία ενός ψηφιακού αρχείου.
Ένα μυστήριο που παραμένει
Προς το παρόν, δεν υπάρχει τρόπος να αποδειχθεί ότι όλες ή ακόμη και οι περισσότερες από τις ασυνήθιστα μεγάλες παραγγελίες μεταχειρισμένων βιβλίων συνδέονται πράγματι με εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης.
Οι βιβλιοπώλες βλέπουν τα βιβλία να φεύγουν προς αποθήκες και ενδιάμεσους αγοραστές, αλλά συχνά χάνουν τα ίχνη τους πριν γίνει γνωστός ο τελικός προορισμός τους.
Η χρονική συγκυρία, το μέγεθος των παραγγελιών και κυρίως η φαινομενικά τυχαία επιλογή τίτλων έχουν, ωστόσο, ενισχύσει τις υποψίες ότι η ακόρεστη ανάγκη της AI για νέα δεδομένα βρίσκεται τουλάχιστον εν μέρει πίσω από το φαινόμενο.
Η έκρηξη της τεχνητής νοημοσύνης έχει ήδη δημιουργήσει τεράστια ζήτηση για τσιπ, data centers, ηλεκτρική ενέργεια και υπολογιστική ισχύ. Τώρα φαίνεται ότι μπορεί να δημιουργεί μια νέα, πολύ πιο απρόσμενη αγορά: εκείνη για βιβλία που κανείς δεν ήθελε μέχρι χθες.
Τίτλοι που έμοιαζαν καταδικασμένοι να παραμείνουν για πάντα στα σκονισμένα ράφια των παλαιοβιβλιοπωλείων αποκτούν ξαφνικά καινούργια αξία. Μόνο που αυτή τη φορά, ο πιθανός αναγνώστης τους δεν είναι άνθρωπος, αλλά μηχανή.
Διαβάστε ακόμη
«Σπίτι μου 3»: Το νέο σχέδιο για φθηνά στεγαστικά που πάει στη ΔΕΘ
Κτηματολόγιο: Ψηφιακό «ξεμπλοκάρισμα» για ακίνητα με λάθη στον χάρτη
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφθείτε το Πρώτο ΘΕΜΑ