Για δεκαετίες, το ρωσικό αέριο αποτελούσε τον ακρογωνιαίο λίθο της ευρωπαϊκής ενεργειακής αρχιτεκτονικής. Από τη δεκαετία του 1970, αγωγοί που ξεκινούσαν από τα κοιτάσματα της Σιβηρίας και της Κασπίας τροφοδοτούσαν τη βιομηχανία, τα νοικοκυριά και τα δίκτυα ηλεκτροπαραγωγής σχεδόν ολόκληρης της ηπείρου. Η σχέση αυτή θεωρούνταν αμοιβαία επωφελής και πολιτικά σταθερή ακόμη και κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 όμως -μετά από ένα διαχρονικό σερί ενεργειακών εκβιασμών που η Μόσχα άνοιγε και έκλεινε τις στρόφιγγες αερίου αιφνιδιάζοντας πολίτες και κράτη- κατέρριψε οριστικά αυτή την παραδοχή, μετατρέποντας το φυσικό αέριο από σύμβολο συνεργασίας σε εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης. Ο πόλεμος ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι της ανοχής, επιταχύνοντας τον δρόμο της εξόδου από τα πλούσια κοιτάσματα ορυκτών καυσίμων της χώρας, που ενεργοποιείται σταδιακά από φέτος και θα ολοκληρωθεί τον Σεπτέμβριο του 2027 με την καθολική απαγόρευση του ρωσικού αερίου.

Σήμερα αυτή η βαθιά ρωγμή που ανοίγει στις σχέσεις Ρωσίας – Ευρώπης δεν αφορά μόνο την Ε.Ε. Η αναδιάταξη της ευρωπαϊκής ενεργειακής αρχιτεκτονικής έχει μεταφερθεί στο ανώτατο γεωπολιτικό επίπεδο και συζητείται πλέον και στον Λευκό Οίκο. Στις 24 Φεβρουαρίου, στη συνάντηση που έχει προγραμματιστεί στην Ουάσινγκτον, ο Κάθετος Διάδρομος που αποτελεί μια εναλλακτική και ασφαλή διαδρομή τροφοδοσίας της Ευρώπης παύει να είναι ένα τεχνικό σχέδιο και αναβαθμίζεται σε πολιτικό διακύβευμα πρώτης γραμμής.

Στο ίδιο τραπέζι θα βρεθούν ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου μαζί με τους υπουργούς Ενέργειας από τις χώρες που διέρχεται ο Κάθετος Διάδρομος (Vertical Corridor), ο διευθύνων σύμβουλος της Αktor Αλέξανδρος Εξάρχου, ο CEO της ΔΕΠΑ Εμπορίας Κώστας Ξιφαράς και εκπρόσωποι της Eπιτροπής. Από την άλλη πλευρά, θα καθίσουν οι υπουργοί Ενέργειας και Εσωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών, Νταν Μπέργκαμ και Κρις Ράιτ. Η task force που έχει συγκροτηθεί καλείται να διαχειριστεί τα εμπόδια που υψώνονται στη διαδρομή του έργου από κράτη και κύκλους εντός της Ευρωπαϊκής Ενωσης που επιδιώκουν να μοιράσουν την τράπουλα με διαφορετικούς όρους, αλλά και όσους δυσανασχετούν με τους πολυετείς όρους των συμβάσεων της υπεραντλαντικής συμμαχίας.

Η συνάντηση αυτή δεν αφορά τεχνικές λεπτομέρειες ή χρονοδιαγράμματα. Αφορά κυρίως τον έλεγχο των ροών, των συμβολαίων και τελικά τον έλεγχο της επιρροής και της ισχύος που θα παραχθεί από τον Κάθετο Διάδρομο. Αφορά το αν η Ελλάδα θα κατοχυρώσει τον ρόλο της ως σταθερός ενεργειακός άξονας ή αν το έργο θα υπονομευθεί εκ των έσω μέσω καθυστερήσεων, αμφισβητήσεων και εναλλακτικών σχεδίων που εξυπηρετούν άλλες γεωπολιτικές ισορροπίες. Η ελληνική πλευρά προσέρχεται με σαφή στόχο να «κλειδώσει» τις μακροπρόθεσμες ποσότητες LNG του Κάθετου Διαδρόμου, δηλαδή τις ροές που θα κινούνται κατά μήκος της αλυσίδας αγωγών Ελλάδας, Βουλγαρίας, Ρουμανίας, Μολδαβίας, Ουγγαρίας και θα καταλήγουν στην Ουκρανία. Παράλληλα, επιδιώκει την εξασφάλιση βραχυπρόθεσμων συμβολαίων (short contracts) για την περίοδο 2026-2030 ώστε το έργο να αποκτήσει άμεση εμπορική και γεωπολιτική διάσταση.

Η ώρα των αποφάσεων

Ο διευθύνων σύμβουλος της Aktor και επικεφαλής της Atlantic See που θα υλοποιήσει μαζί με τη ΔΕΠΑ το 20ετές συμβόλαιο μεταφοράς αμερικανικού LNG στις χώρες του Κάθετου Διαδρόμου υπενθυμίζει ότι η Ευρώπη έχει ήδη αναλάβει πολιτική δέσμευση ύψους 750 δισ. δολαρίων για προμήθειες ενέργειας από τις Ηνωμένες Πολιτείες την επόμενη τριετία, δηλαδή περίπου 250 δισ. δολάρια ετησίως από το 2026.

Aυτή η δέσμευση είναι σημαντικό να αποτυπωθεί σε μακροχρόνια συμβόλαια που θα διασφαλίζουν σταθερές τιμές με σημερινά δεδομένα και επαρκείς ποσότητες διάθεσης και χρηματοδότηση υποδομών ώστε, όπως υπογραμμίζει, να αποφευχθούν άγνωστα μελλοντικά επιπρόσθετα κόστη στην τιμή του αεριού. «Αλλιώς η Ευρώπη και τα κράτη-μέλη της κινδυνεύουν να βρεθούν ξανά όμηροι κερδοσκοπικών παιχνιδιών και σημαντικής έλλειψης επαρκών ποσοτήτων αερίου, γεγονός που θα οδηγήσει αναμφίβολα σε σημαντική αύξηση για τον Ευρωπαίο πολίτη και την ευρωπαϊκή βιομηχανία, χωρίς για άλλη μια φορά σε εκείνο τον χρόνο να υπάρχει εναλλακτική επαναφοράς της ισορροπίας, αφού το ρωσικό αέριο θα απαγορεύεται και το LNG, είτε αμερικανικό είτε καταριανό, δεν είναι βέβαιο ότι θα υπάρχει σε επαρκείς ποσότητες – εκτός αν τελικά αυτό γίνεται για να προετοιμάσει και να στρώσει το χαλί στην άρση απαγόρευσης του ρωσικού αερίου. Τα θέματα αυτά είναι ζωτικής σημασίας για τους Ευρωπαίους πολίτες και τα κράτη-μέλη και απαιτούν σοβαρότητα και απόλυτη τήρηση των αποφάσεων της Ε.Ε.», αναφέρει στο «business stories» ο κ. Εξάρχου.

Ο διευθύνων σύμβουλος της Aktor, Αλέξανδρος Εξάρχου

Τα αποτελέσματα της συνάντησης στον Λευκό Οίκο θα ήταν πρόωρο να αποτιμηθούν. Εκείνο που θεωρείται βέβαιο, ωστόσο, είναι η ένταση των πιέσεων που θα ασκήσει η Ουάσινγκτον προς τις άμεσα εμπλεκόμενες χώρες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν κάθε λόγο να απαιτήσουν δεσμευτικές συμβάσεις στα επίπεδα ή έστω κοντά στις πραγματικές ενεργειακές ανάγκες των χωρών της μεγάλης διαδρομής. Οι πιέσεις αυτές δεν θα έχουν μόνο πολιτικά και γεωπολιτικά κριτήρια, αλλά και επενδυτικά. Από την έκβαση των διαπραγματεύσεων θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό αν και σε ποιον βαθμό οι αμερικανικές εταιρείες θα προχωρήσουν σε νέες υποδομές LNG, υποδομές απαραίτητες για να… ανοίξουν οι στρόφιγγες του υγροποιημένου φυσικού αερίου και να πλημμυρίσουν την Ευρώπη.

Ο Κάθετος Διάδρομος είναι πρωτίστως εθνικό έργο

Ο κ. Εξάρχου δίνει και μια άλλη διάσταση στο Vertical Corridor. Οπως λέει, το επιχειρηματικό σκέλος του έργου είναι στην πραγματικότητα το μικρότερο μέρος της συνολικής εξίσωσης. Το πραγματικό διακύβευμα είναι εθνικό, πέρα από τα πολύ σημαντικά γεωπολιτικά οφέλη που καθιστούν τη χώρα βασική πύλη εισόδου LNG -κυρίως αμερικανικής προέλευσης- για την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Η υλοποίηση της ενεργειακής διαδρομής μειώνει άμεσα τα έσοδα που σήμερα αποκομίζει η Τουρκία από τη διαμετακόμιση φυσικού αερίου μέσω του Turkstream και μεταφέρει αυτό το οικονομικό και γεωπολιτικό όφελος στην Ελλάδα.

Με άλλα λόγια, κεφάλαια που σήμερα ενισχύουν την τουρκική οικονομία μπορούν να κατευθυνθούν προς την ελληνική πλευρά, ενδυναμώνοντας τη θέση της χώρας στον περιφερειακό ενεργειακό χάρτη. Σε αυτό το πλαίσιο, ο κ. Εξάρχου είναι απολύτως σαφής: όποιος αντιτίθεται στην Ελλάδα ή την Ευρώπη στον Κάθετο Διάδρομο, στην ουσία αντιτίθεται στα εθνικά συμφέροντα της Ελλάδας και της Ευρώπης και συνειδητά ή ασυνείδητα ευνοεί τα γεωπολιτικά και οικονομικά συμφέροντα της Τουρκίας.

Ωστόσο, για να μπορέσει ο Κάθετος Διάδρομος να λειτουργήσει αποτελεσματικά και να μη μετατραπεί σε ένα ακριβό και ασταθές σχέδιο, απαιτείται ενεργή και συντονισμένη ευρωπαϊκή παρέμβαση. Η Ευρωπαϊκή Ενωση οφείλει να διασφαλίσει τη βιωσιμότητα του έργου. Πέρα από τα μακροχρόνια συμβόλαια, τα οποία θα προσφέρουν σταθερότητα τιμών και προβλεψιμότητα στις ροές φυσικού αερίου, κεντρικό στοιχείο αυτής της στρατηγικής αποτελεί επίσης η οικονομική στήριξη των τελών διέλευσης, αλλά και η επανεξέταση ή ακόμη και η αλλαγή του υφιστάμενου κανονισμού της Ε.Ε. που απαγορεύει τη χρηματοδότηση υποδομών φυσικού αερίου.

Η επιδότηση των διακρατικών χρεώσεων κρίνεται αναγκαία ώστε το πρόσθετο κόστος του LNG να μη μετακυλιστεί στους Ευρωπαίους πολίτες και η ενεργειακή μετάβαση να μη μετατραπεί σε κοινωνικό σοκ. Παράλληλα, λειτουργεί και ως θεσμική ασπίδα απέναντι σε πιθανούς εκβιασμούς από κράτη-μέλη που ελέγχουν κρίσιμα σημεία διέλευσης.

Πώς θα γίνει ανταγωνιστική η διαδρομή

«Ο Κάθετος Διάδρομος αποτελεί ένα κρίσιμο γεωπολιτικό εργαλείο για την Ευρώπη, όμως, αν μείνει μόνο στο επίπεδο της πολιτικής ρητορικής, δεν πρόκειται να λειτουργήσει στην πράξη», αναφέρει ο διευθύνων σύμβουλος της Gastrade που λειτουργεί το FSRU της Αλεξανδρούπολης, Κωνσταντίνος Σιφναίος.

Σήμερα, όπως παραδέχεται ο ίδιος, οι διαδρομές μέσω Ελλάδας είναι αντικειμενικά ακριβότερες σε σχέση με τις εναλλακτικές από Πολωνία, Κροατία ή Γερμανία – και αυτό δεν είναι συγκυριακό αλλά δομικό πρόβλημα, που οφείλεται στη γεωγραφία, στα πολλαπλά τιμολόγια διασύνδεσης και στο πρόσθετο κόστος των τερματικών LNG. Αυτό άλλωστε είναι ένα στοιχείο που κατέδειξαν, μεταξύ άλλων, και οι τελευταίες δημοπρασίες δέσμευσης χωρητικότητας που υπήρξαν χωρίς εμπορικό ενδιαφέρον. Μια ματιά στα στοιχεία του Ουκρανού διαχειριστή που πρόσφατα είδαν το φως της δημοσιότητας, φανερώνουν ότι ο Κάθετος Διάδρομος ανήκει στις πλέον ακριβές επιλογές για να φτάσει το αέριο στην Ουκρανία, με τη σειρά να διαμορφώνεται ως εξής: στην Πολωνία το κόστος είναι 4,1€/MWh, στην Κροατία μέσω Ουγγαρίας 5,1€/MW, στη Λιθουανία μέσω Πολωνίας 7,5€/MWh, στη Γερμανία μέσω Αυστρίας και Σλοβακίας 9,9€/MWh, στη Γερμανία μέσω Τσεχίας και Σλοβακίας 10,3€/MWh, στην Ελλάδα από τη Ρεβυθούσα 11,9€/MWh και από το FSRU της Αλεξανδρούπολης 15,1€/MWh.

Ο κ. Σιφναίος υποστηρίζει ότι τα τιμολόγια για το FSRU της Αλεξανδρούπολης κανονίζει η όδευση (αν δηλαδή το αέριο εισέρχεται από το Σιδηρόκαστρο ή από τον διασυνδετήριο αγωγό Ελλάδας – Βουλγαρίας IGB που είναι πιο ακριβός) και σε αυτά δεν λαμβάνονται υπόψη οι εκπτώσεις που παρέχονται στον Κάθετο Διάδρομο, που ειδικά για την Αλεξανδρούπολη διαμορφώνουν το κόστος αερίου κάτω από 10 ευρώ τη μεγαβατώρα.

Το υψηλό κόστος διέλευσης σε συνδυασμό με την απουσία μακροχρόνιων συμβολαίων παραμένουν, όπως τονίζει, σοβαρά θέματα προς επίλυση ώστε να υπάρξει ένας ασφαλής προγραμματισμός των παικτών της αγοράς. «Δεν είναι υποχρεωτικό για να δουλέψει να είναι ο φθηνότερος, αλλά πρέπει να είναι μια ανταγωνιστική λύση δεδομένου ότι υπάρχουν περιορισμοί», αναφέρει χαρακτηριστικά.

Στα 35 δισεκατομμύρια κ.μ. το κενό στην αγορά

Η απεξάρτηση της Ευρώπης από το ρωσικό φυσικό αέριο δημιουργεί ένα πραγματικό και μετρήσιμο κενό στην αγορά. Το ρωσικό αέριο, που εξακολουθεί να διακινείται σήμερα στην περιοχή της ΝΑ Ευρώπης, ανέρχεται περίπου στα 17 με 18 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα ετησίως, ποσότητα που σταδιακά θα εκλείψει. Ταυτόχρονα, η Ουκρανία λόγω του πολέμου έχει χάσει μεγάλο μέρος τόσο της εγχώριας παραγωγής της όσο και της βαριάς ενεργοβόρας βιομηχανίας της. Μετά το τέλος του πολέμου και την ανασυγκρότηση της οικονομίας της, η οργανική ανάπτυξη θα επανέλθει και θα δημιουργήσει πρόσθετη ζήτηση φυσικού αερίου.

Με βάση τα επίσημα δεκαετή προγράμματα ανάπτυξης των διαχειριστών συστημάτων μεταφοράς που επικαλείται ο κ. Σιφναίος, οι προβλέψεις για το 2030 δείχνουν ότι στις χώρες του Κάθετου Διαδρόμου (Ουγγαρία, Σλοβακία, Ρουμανία, Βουλγαρία, Μολδαβία, Ουκρανία και Ελλάδα) η συνολική κατανάλωση αναμένεται να αυξηθεί από περίπου 51 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα το 2024 στα 68 δισεκατομμύρια το 2030. Αρα, ανοίγει η βεντάλια για επιπλέον 17 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα. Υπολογίζοντας και τα 17-18 δισεκατομμύρια του ρωσικού αερίου που θα φύγουν από την αγορά μετά την απαγόρευση της Ε.Ε., θα πρέπει να καλυφθούν ως το 2030 βάσει εκτιμήσεων ενεργειακές ανάγκες της τάξης των 35 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων φυσικού αερίου.

Εκτιμάται ότι η Ρουμανία θα μπορέσει να καλύψει περίπου 7 με 8 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα από την παραγωγή της στη Μαύρη Θάλασσα, ενώ το αζέρικο αέριο μπορεί να συνεισφέρει επιπλέον 1 με 2 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα. Και αυτή όμως η παραδοχή έχει κάποιους αστερίσκους. Οι ΗΠΑ πιέζουν από καιρό να φύγει από την εξίσωση του Κάθετου Διαδρόμου το αζέρικο, καθώς το Μπακού εισάγει ρωσικό αέριο που φαίνεται να αναμειγνύει με το δικό του. Παρόλο που ο κανονισμός απαγόρευσης του ρωσικού αερίου δεν αναφέρει ρητά το αέριο από το Αζερμπαϊτζάν, εντούτοις πληροφορίες λένε ότι το φωτογραφίζει στις αναφορές και τις απαγορεύσεις για τις έμμεσες εισαγωγές αερίου μέσω τρίτων χωρών. Αυτό σημαίνει ότι παραμένουν περίπου 25 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα που θα πρέπει να καλυφθούν κυρίως από LNG. Το υγροποιημένο αέριο δεν θα διοχετευθεί αποκλειστικά μέσω του Κάθετου Διαδρόμου στην Ε.Ε., αλλά θα μοιραστεί μεταξύ και των άλλων εναλλακτικών διαδρομών της ευρύτερης περιοχής.

Η απαγόρευση γίνεται νόμος – Οι αναφορές για το αζέρικο

Ο ευρωπαϊκός κανονισμός που δημοσιεύτηκε τις προηγούμενες μέρες προβλέπει ότι από τις 18 Μαρτίου 2026 ενεργοποιείται αυστηρό καθεστώς σταδιακής απαγόρευσης στις εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου. Την ίδια στιγμή, οι χώρες καλούνται να υποβάλλουν ως την 1 Μαρτίου τα σχέδιά τους για την υποκατάσταση των ροών. Η απαγόρευση καλύπτει αέριο αγωγών και LNG – τόσο άμεσες όσο και έμμεσες εισαγωγές μέσω τρίτων χωρών, καθώς και μεικτά φορτία ανεξαρτήτως νομικής ή τελωνειακής εμφάνισης.

Μεταβατικές περίοδοι ισχύουν μόνο για συμβάσεις πριν από τις 17 Ιουνίου 2025 χωρίς τροποποιήσεις. Οι βραχυπρόθεσμες λήγουν έως 25 Απριλίου (LNG) και 17 Ιουνίου 2026 (αγωγοί), ενώ οι μακροπρόθεσμες έως την 1η Ιανουαρίου (LNG) και την 30ή Σεπτεμβρίου 2027 (αγωγοί), με κατ’ εξαίρεση παράταση έως την 1η Νοεμβρίου 2027 μόνο για λόγους ασφάλειας εφοδιασμού.

Η Ε.Ε. εξετάζει πλέον την πραγματική χώρα παραγωγής του καυσίμου. Αέριο ρωσικής προέλευσης απαγορεύεται ακόμη κι αν επανεισάγεται μέσω τρίτων χωρών. Ακόμη αυστηρότερο καθεστώς εφαρμόζεται στο Strandzha 1, που συνδέεται με δίκτυο μεταφοράς αερίου από Τουρκία, Αζερμπαϊτζάν και σημαντικές ρωσικές ροές – χωρίς αδιαμφισβήτητα στοιχεία μη ρωσικής παραγωγής, η εισαγωγή απορρίπτεται πριν καν το φορτίο φτάσει στο τελωνειακό έδαφος της Ενωσης.

Το πλαίσιο συνοδεύεται από βαρύ καθεστώς ποινών: για εταιρείες πρόστιμα έως 3,5% του διεθνούς κύκλου εργασιών ή έως 40 εκατ. ευρώ ή για φυσικά πρόσωπα έως και 300% της αξίας της παράνομης συναλλαγής, που φτάνουν έως 2,5 εκατ. ευρώ, με δυνατότητα κατάσχεσης φορτίων, ανάκλησης αδειών και ποινικών διώξεων. Ετσι, η Ε.Ε. επιχειρεί να κλείσει οριστικά την… πίσω πόρτα της αγοράς φυσικού αερίου.

Διαβάστε ακόμη

Τι αναμένουν οι αναλυτές μετά τη συντριπτική νίκη της Σανάε Τακαΐτσι

ΠΑΣΟΚ: H «διεύρυνση» φέρνει αναταράξεις – Το προφίλ των μεταγραφών

Γκρουσκό: Η Ρωσία θα χρειαστεί εγγυήσεις ασφαλείας για να πει «ναι» στον τερματισμό του πολέμου

Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα