Βαθιά σε μια θαλάσσια σπηλιά των Βόρειων Σποράδων, μια ογκώδης σκιά κινείται στο σκοτάδι: μια μεσογειακή φώκια μοναχός, ένα από τα σπανιότερα θαλάσσια θηλαστικά στον πλανήτη. Με μήκος που φτάνει τα 2,8 μέτρα και βάρος που ξεπερνά τα 300 κιλά, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες φώκιες παγκοσμίως.

Το Πιπέρι ως προπύργιο

Στο νησί Πιπέρι, έναν αυστηρά προστατευόμενο πυρήνα του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Αλοννήσου και Βόρειων Σποράδων, οι φώκιες βρίσκουν καταφύγιο και χώρο αναπαραγωγής. Μόνο ερευνητές έχουν πρόσβαση σε ακτίνα τριών μιλίων από τις ακτές, και μάλιστα με ειδική άδεια του Οργανισμού Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής.

Με παγκόσμιο πληθυσμό κάτω των 1.000 ζώων, η Monachus monachus παραμένει «ευάλωτη» στην Κόκκινη Λίστα της IUCN, έχοντας εξέλθει από την κατηγορία «απειλούμενη» το 2023 μετά από επίμονη προστασία. Σύμφωνα με τη MOm, η Ελλάδα φιλοξενεί περίπου 500 φώκιες – από 250 στα μέσα της δεκαετίας του 1990 – συνεπώς έχει κομβικό ρόλο στη διατήρηση του είδους. Κάποτε οι φώκιες θεωρούνταν υπό την προστασία των Ποσειδώνα και Απόλλωνα – σήμερα, προστατεύονται από νόμους και καταφύγια.

Παλιές και νέες απειλές

Η ιστορική θήρα για δέρμα, κρέας και λίπος έχει εξαφανιστεί από τον ελληνικό χώρο, ωστόσο νέοι κίνδυνοι επιμένουν: παγίδευση σε αλιευτικά εργαλεία, ελλιπής τροφή, ρύπανση και απώλεια οικοτόπων. Πάνω από όλα, όμως, ένας σύγχρονος κίνδυνος αυξάνεται εκθετικά: ο θαλάσσιος τουρισμός. Ο υπερτουρισμός ταράζει ένα είδος που είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στην ανθρώπινη παρουσία.

Πρωτοβουλίες και πολιτικές δεσμεύσεις

Το καλοκαίρι που πέρασε, εφαρμόστηκαν νέες πρωτοβουλίες, όπως η καμπάνια Seal Greece, μια εθνική εκπαιδευτική δράση. Το νησάκι Φορμίκουλα, κρίσιμη περιοχή στο Ιόνιο, μπήκε σε ζώνη απαγόρευσης πρόσβασης 200 μέτρων πριν από την καλοκαιρινή αιχμή. Τον Οκτώβριο, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης επιβεβαίωσε τη δημιουργία δύο μεγάλων θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών. Αν εφαρμοστούν με σωστή διαχείριση – κάτι που προς το παρόν παραμένει ασαφές – μπορούν να λειτουργήσουν ως πραγματικό «σωσίβιο».

Σημάδια ανάκαμψης, σημάδια κινδύνου

Στο Πιπέρι, ο θαλάσσιος βιολόγος Άγγελος Αργυρίου δείχνει μια ακτή που παρακολουθείται με κάμερες. «Συχνά βλέπουμε φώκιες να ξεκουράζονται εκεί», σημειώνει. «Το γεγονός ότι αισθάνονται αρκετά ασφαλείς ώστε να βγαίνουν σε ανοιχτούς χώρους είναι ένδειξη ότι τα μέτρα προστασίας αποδίδουν». Η MOm παρακολουθεί τον πληθυσμό από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και έχει διασώσει περισσότερες από 40 ορφανές ή τραυματισμένες φώκιες. «Αν σώσεις μία θηλυκή, μπορεί να γεννήσει 20 μικρά στη ζωή της», λέει ο πρόεδρος Πάνος Δενδρινός.

Οι φώκιες κατέφυγαν σε σπηλιές λόγω ανθρώπινης πίεσης – αλλά αυτές αποδεικνύονται επικίνδυνες για τα νεογνά. Βίαια κύματα μπορούν να τα τραυματίσουν ή να τα πνίξουν, ενώ η ανθρώπινη παρουσία συχνά προκαλεί πανικό και εγκατάλειψη φωλιών.

Η περίπτωση Φορμίκουλα

Η Φορμίκουλα, πλέον ενταγμένη στη νέα προστατευόμενη ζώνη του Ιονίου, βρίσκεται στο επίκεντρο ενός από τα πιο πολυσύχναστα ιστιοπλοϊκά περάσματα του κόσμου. Για χρόνια, οι φώκιες συχνά εμφανίζονταν κατά ομάδες. Αυτό τράβηξε τουρισμό – στη συνέχεια, εφιάλτη. Ο βιολόγος Τζόαν Γκονζάλβο περιγράφει πώς οι επισκέπτες καταδίωκαν τις φώκιες, ακόμα και μέσα σε σπηλιές αναπαραγωγής. Σε δύο περιπτώσεις, μητέρες και μικρά χωρίστηκαν – και τα μικρά εξαφανίστηκαν. Μια ημέρα του Αυγούστου 2024, ο Γκονζάλβο μέτρησε πάνω από 50 σκάφη γύρω από τη μικρή ακτογραμμή. «Σήμερα είμαστε τυχεροί αν δούμε μία ή δύο φώκιες».

Η αδράνεια ως απειλή

Στη Φορμίκουλα δεν υπάρχουν φύλακες· ο Γκονζάλβο υποδεικνύει ευγενικά στους καπετάνιους ότι παραβιάζουν απαγορευμένη ζώνη, αλλά χωρίς εξουσία επιβολής. Οι ΜΚΟ υπενθυμίζουν ότι οι MPA συχνά υπάρχουν μόνο στα χαρτιά. Έρευνα εννέα οργανώσεων έδειξε ότι μόλις 12 από τους 174 θαλάσσιους τόπους Natura 2000 έχουν ουσιαστικό καθεστώς προστασίας – και αυτό αποσπασματικό.

Η ελπίδα είναι ότι με τις νέες περιοχές θα έρθουν και περιπολίες. «Η NECCA χρειάζεται περισσότερα σκάφη, ανθρώπους και αρμοδιότητες», λέει ο Δενδρινός, σημειώνοντας ότι σήμερα οι φύλακες καταλήγουν σε μια αργή και αναποτελεσματική διαδικασία με το Λιμενικό.

Το στοίχημα της επόμενης ημέρας

Ο Γκονζάλβο φοβάται πως ο χρόνος τελειώνει. «Αν δεν μπορούμε να προστατεύσουμε αυτή τη μικρή σταγόνα στη μέση του Ιονίου για ένα τόσο χαρισματικό και απειλούμενο είδος, τότε υπάρχει ελάχιστη ελπίδα για οτιδήποτε άλλο θέλουμε να διασώσουμε στους ωκεανούς μας».

Διαβάστε ακόμη

Το σκληρό πόκερ των ελληνικών τερματικών LNG

Job hopping: Από «κόκκινη σημαία» σε στρατηγική ζωής για τους νέους εργαζόμενους

Διεθνές «σαφάρι» της ΑΑΔΕ με AI και ανταλλαγή πληροφοριών με το εξωτερικό

Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα