Σε μια περίοδο κατά την οποία η ενεργειακή μετάβαση δεν αποτελεί πλέον επιλογή, αλλά όρο οικονομικής ανθεκτικότητας και εθνικής ασφάλειας, η Ελλάδα επιχειρεί να βάλει τάξη σε ένα πεδίο που επί χρόνια αναπτύχθηκε με υψηλή ταχύτητα, αλλά συχνά χωρίς τον απαιτούμενο χωρικό συντονισμό. Το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), το οποίο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση, έρχεται να καθορίσει με μεγαλύτερη σαφήνεια πού μπορούν και πού δεν μπορούν να εγκατασταθούν φωτοβολταϊκά, αιολικά πάρκα και άλλες ενεργειακές υποδομές.
Το βασικό μήνυμα του νέου πλαισίου είναι ότι η ανάπτυξη των ΑΠΕ θα συνεχιστεί, αλλά όχι με όρους άναρχης επέκτασης. Οι περιοχές ιδιαίτερης περιβαλλοντικής, φυσικής και πολιτιστικής αξίας τίθενται εκτός σχεδιασμού για φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις, ενώ για τα αιολικά πάρκα εισάγονται συγκεκριμένες «περιοχές καταλληλότητας», με βάση επιστημονικά και αντικειμενικά κριτήρια.
Στο νέο πλαίσιο περιλαμβάνονται αυστηροί κανόνες αποκλεισμού για δάση, δασικές εκτάσεις, περιοχές Natura, υγροτόπους, μνημεία, αρχαιολογικές ζώνες, ακτές κολύμβησης και τοπία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους. Παράλληλα, για τα αιολικά προβλέπονται περιορισμοί σε Αττική, Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης, περιοχές με υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων, μικρά νησιά και ζώνες υψηλής τουριστικής ανάπτυξης.
Ένα ενιαίο σχέδιο για ενέργεια, τουρισμό και βιομηχανία
Η νέα προσέγγιση δεν αφορά μόνο τις ΑΠΕ. Για πρώτη φορά προωθείται ταυτόχρονα η θεσμοθέτηση τριών Ειδικών Χωροταξικών Πλαισίων: για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τον τουρισμό και τη βιομηχανία. Στόχος είναι οι μεγάλες αναπτυξιακές επιλογές της χώρας να μη λειτουργούν αποσπασματικά ή ανταγωνιστικά μεταξύ τους, αλλά να εντάσσονται σε έναν κοινό στρατηγικό σχεδιασμό.
Με αυτό τον τρόπο, η χωροθέτηση ενός αιολικού ή φωτοβολταϊκού έργου δεν θα εξετάζεται απομονωμένα, αλλά σε συνάρτηση με τις τουριστικές δραστηριότητες, τις βιομηχανικές ζώνες, τις χρήσεις γης, το φυσικό περιβάλλον και τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών. Πρόκειται για μια προσπάθεια να περιοριστούν οι συγκρούσεις που είχαν καταγραφεί στο παρελθόν, όταν διαφορετικές επενδυτικές δραστηριότητες διεκδικούσαν τον ίδιο χώρο χωρίς σαφές πλαίσιο προτεραιοτήτων.
Το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ φιλοδοξεί να δημιουργήσει ένα σταθερό και προβλέψιμο περιβάλλον τόσο για τους επενδυτές όσο και για τις τοπικές κοινωνίες. Η βασική λογική είναι ότι η πράσινη μετάβαση μπορεί να επιταχυνθεί μόνο εφόσον υπάρχουν καθαροί κανόνες, περιβαλλοντικές δικλίδες και ασφάλεια δικαίου.
Ποιες τεχνολογίες καλύπτει το νέο πλαίσιο
Το νέο χωροταξικό καλύπτει το σύνολο των βασικών τεχνολογιών Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και αποθήκευσης. Στο πεδίο εφαρμογής του περιλαμβάνονται οι φωτοβολταϊκοί σταθμοί, τα αιολικά πάρκα, τα μικρά υδροηλεκτρικά έργα, οι μονάδες βιομάζας, βιοαερίου και βιορρευστών, οι γεωθερμικές εγκαταστάσεις, καθώς και τα συστήματα αποθήκευσης ενέργειας, όπως οι μπαταρίες.
Η ένταξη της αποθήκευσης στο χωροταξικό πλαίσιο έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς το νέο ενεργειακό μοντέλο δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο στην παραγωγή πράσινης ενέργειας. Χρειάζεται και δυνατότητα αποθήκευσης, ώστε το σύστημα να μπορεί να διαχειρίζεται τη μεταβλητότητα της παραγωγής από ήλιο και άνεμο.
Παράλληλα, προβλέπονται εξαιρέσεις για έργα που ήδη λειτουργούν ή βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο αδειοδότησης, μικρές εγκαταστάσεις ΑΠΕ που εξαιρούνται από αδειοδοτικές διαδικασίες, μεγάλα υδροηλεκτρικά έργα και έργα αντλησιοταμίευσης, καθώς και φωτοβολταϊκά σε στέγες κτηρίων. Με τον τρόπο αυτό, το νέο πλαίσιο επικεντρώνεται κυρίως στα μεγαλύτερα έργα, δηλαδή σε εκείνα που έχουν ουσιαστικότερο αποτύπωμα στο περιβάλλον, στο τοπίο και στις χρήσεις γης.
Πού απαγορεύονται τα φωτοβολταϊκά
Το νέο πλαίσιο εισάγει για πρώτη φορά ενιαίους και αυστηρούς κανόνες για την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών σε εθνικό επίπεδο. Η βασική αρχή είναι ότι οι φωτοβολταϊκοί σταθμοί δεν θα μπορούν να χωροθετούνται σε περιοχές υψηλής περιβαλλοντικής, φυσικής και πολιτιστικής αξίας.
Στις περιοχές όπου απαγορεύεται η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών περιλαμβάνονται όλες οι περιοχές Natura 2000, τα δάση και οι δασικές εκτάσεις, οι υγρότοποι Ραμσάρ, οι μικροί νησιωτικοί υγρότοποι, οι εθνικοί δρυμοί, τα αισθητικά δάση, τα προστατευόμενα τοπία και οι πυρήνες εθνικών δρυμών.
Εκτός χωροθέτησης τίθενται επίσης τα μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, οι αρχαιολογικές ζώνες αυξημένης προστασίας, τα Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, οι περιοχές με προστατευόμενες ή εγκαταλελειμμένες αναβαθμίδες, οι περιοχές άνευ δρόμων που καθορίζονται από το ΥΠΕΝ και οι ακτές κολύμβησης.
Ο στόχος είναι να μπει φρένο στην ανεξέλεγκτη εγκατάσταση έργων σε ευαίσθητες περιοχές και να προστατευθεί τόσο η βιοποικιλότητα όσο και η φυσιογνωμία του ελληνικού τοπίου. Τα φωτοβολταϊκά παραμένουν κρίσιμο εργαλείο της ενεργειακής μετάβασης, αλλά πλέον η χωροθέτησή τους θα υπακούει σε αυστηρότερους κανόνες.
Όριο 1,5% στην κάλυψη γης από νέα φωτοβολταϊκά
Πέρα από τις ζώνες αποκλεισμού, το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο θεσπίζει και οριζόντιο όριο στην κάλυψη γης από νέες φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις. Συγκεκριμένα, το μέγιστο ποσοστό κάλυψης ανά Περιφερειακή Ενότητα ορίζεται στο 1,5% της συνολικής έκτασης.
Ο περιορισμός αφορά έργα που δεν έχουν ήδη περιβαλλοντική αδειοδότηση και αποσκοπεί στην αποφυγή υπερσυγκέντρωσης φωτοβολταϊκών σε συγκεκριμένες περιοχές. Με αυτό τον τρόπο επιχειρείται να προστατευθεί η αγροτική γη, να περιοριστεί η οπτική και περιβαλλοντική επιβάρυνση και να διασφαλιστεί πιο ισόρροπη ανάπτυξη των ΑΠΕ σε όλη τη χώρα.
Η πρόβλεψη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για περιοχές όπου τα τελευταία χρόνια υπήρξε έντονο επενδυτικό ενδιαφέρον, δημιουργώντας ανησυχίες για την πίεση στην παραγωγική γη και στις τοπικές δραστηριότητες. Πλέον, η ανάπτυξη των φωτοβολταϊκών αποκτά ανώτατο χωρικό όριο, ώστε η πράσινη ενέργεια να μη λειτουργεί εις βάρος άλλων χρήσεων.
Πού δεν θα επιτρέπονται τα αιολικά πάρκα
Αντίστοιχα αυστηρότερη γίνεται και η χωροθέτηση των αιολικών πάρκων. Το νέο πλαίσιο προβλέπει σαφείς ζώνες αποκλεισμού, βάζοντας κανόνες σε ένα πεδίο που έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις σε πολλές περιοχές της χώρας.
Αιολικά πάρκα δεν θα επιτρέπονται στην Αττική και τη Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης, σε περιοχές με υψόμετρο άνω των 1.200 μέτρων, σε υγροτόπους Ραμσάρ και μικρούς νησιωτικούς υγροτόπους, σε Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, στους πυρήνες εθνικών δρυμών, σε ζώνες απολύτου προστασίας της φύσης και σε περιοχές άνευ δρόμων.
Σημαντικοί περιορισμοί εισάγονται και για τις Ζώνες Ειδικής Προστασίας του δικτύου Natura 2000, δηλαδή περιοχές με ιδιαίτερη σημασία για την ορνιθοπανίδα. Εκεί η εγκατάσταση αιολικών θα επιτρέπεται μόνο κατ’ εξαίρεση, εφόσον προβλέπεται ρητά από εγκεκριμένη Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη και εφόσον τεκμηριώνεται υψηλό αιολικό δυναμικό άνω των 7,5 μέτρων ανά δευτερόλεπτο.
Περιορισμοί προβλέπονται επίσης σε νησιά με έκταση μικρότερη από 300 τετραγωνικά χιλιόμετρα, εκτός αν τα έργα εξυπηρετούν ανάγκες δημοσίου συμφέροντος, όπως εγκαταστάσεις αφαλάτωσης. Εκτός χωροθέτησης τίθενται ακόμη περιοχές υψηλής τουριστικής ανάπτυξης, εκτός σχεδίου περιοχές όπου προβλέπονται χρήσεις τουρισμού και αναψυχής, τμήματα επιφανειακών λατομικών και μεταλλευτικών ζωνών, καθώς και ακτές κολύμβησης.
Περιοχές καταλληλότητας για αιολικά
Το νέο ΕΧΠ-ΑΠΕ δεν περιορίζεται μόνο στις απαγορεύσεις. Εισάγει και την έννοια των «Περιοχών Καταλληλότητας» για την ανάπτυξη αιολικών πάρκων. Πρόκειται για Δημοτικές Ενότητες με επαρκές αιολικό δυναμικό, όπως αυτό αποτυπώνεται στον επίσημο αιολικό χάρτη της ΡΑΑΕΥ.
Ωστόσο, ακόμη και σε αυτές τις περιοχές, η χωροθέτηση δεν θα είναι αυτόματη. Θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη όλοι οι ειδικοί περιορισμοί, όπως το υψόμετρο, οι προστατευόμενες ζώνες, τα τοπία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, οι υγρότοποι και η φέρουσα ικανότητα κάθε Δημοτικής Ενότητας.
Με αυτή τη λογική, η ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας επιχειρείται να οργανωθεί με βάση το πραγματικό δυναμικό κάθε περιοχής, αλλά και με σεβασμό στα περιβαλλοντικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά της. Το ζητούμενο είναι να μειωθούν οι συγκρούσεις και να αποφεύγεται η χωροθέτηση έργων σε περιοχές όπου το περιβαλλοντικό ή κοινωνικό κόστος είναι υψηλό.
Προστασία μνημείων, τοπίου και τουριστικών περιοχών
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στην προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Για φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις κοντά σε μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς, αρχαιολογικούς χώρους ή ζώνες προστασίας προβλέπεται ειδική μελέτη θέασης.
Η μελέτη αυτή θα αξιολογεί την οπτική ένταξη του έργου στο τοπίο, τη σχέση του με τον ιστορικό και πολιτιστικό χαρακτήρα της περιοχής και την πιθανή επίδραση στην εικόνα σημαντικών μνημείων και αρχαιολογικών τόπων. Στόχος είναι η ενεργειακή μετάβαση να μη δημιουργεί μη αναστρέψιμες αλλοιώσεις σε περιοχές με ιδιαίτερη ιστορική και αισθητική αξία.
Αντίστοιχη μέριμνα προβλέπεται και για περιοχές με υψηλό τουριστικό ενδιαφέρον. Το νέο πλαίσιο αναγνωρίζει ότι ο τουρισμός, το τοπίο και η ιδιαίτερη ταυτότητα πολλών περιοχών της χώρας αποτελούν κρίσιμο αναπτυξιακό κεφάλαιο. Για τον λόγο αυτό εισάγονται αυστηροί περιορισμοί στην ανάπτυξη έργων ΑΠΕ σε ζώνες υψηλής τουριστικής ανάπτυξης, όπως αυτές θα καθορίζονται από το νέο χωροταξικό για τον τουρισμό.
Τι θα ισχύσει για τα υφιστάμενα έργα
Το νέο πλαίσιο δεν ανατρέπει τα δεδομένα για έργα που έχουν ήδη δρομολογηθεί. Τα έργα που λειτουργούν σήμερα, καθώς και όσα βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο αδειοδότησης, θα συνεχίσουν να διέπονται από το ισχύον χωροταξικό καθεστώς.
Η πρόβλεψη αφορά έργα που έχουν ήδη λάβει άδεια ή έχουν εξασφαλίσει έγκριση τυπικής πληρότητας του φακέλου περιβαλλοντικής αδειοδότησης πριν από τη δημόσια διαβούλευση του νέου πλαισίου. Με αυτό τον τρόπο επιχειρείται να προστατευθεί η ασφάλεια δικαίου και να αποφευχθούν αιφνίδιες αλλαγές στους κανόνες για επενδύσεις που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη.
Η ισορροπία αυτή θεωρείται κρίσιμη, καθώς το νέο χωροταξικό καλείται να θέσει αυστηρότερους όρους για το μέλλον χωρίς να δημιουργήσει ανασφάλεια σε έργα που έχουν ήδη προχωρήσει με βάση το υφιστάμενο πλαίσιο.
Νέοι κανόνες και για τον θαλάσσιο χώρο
Μία από τις σημαντικές καινοτομίες του νέου ΕΧΠ-ΑΠΕ είναι ότι εισάγει κανόνες και για τον θαλάσσιο χώρο. Η ανάπτυξη θαλάσσιων αιολικών και φωτοβολταϊκών εγκαταστάσεων συνδέεται πλέον με τον συνολικό θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό της χώρας.
Το νέο πλαίσιο προβλέπει ειδικά κριτήρια χωροθέτησης, περιοχές προστασίας και αποκλεισμού, καθώς και υποχρεωτικές εξειδικευμένες μελέτες για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος και των οικοσυστημάτων. Η σημασία αυτής της πρόβλεψης είναι μεγάλη, καθώς ο θαλάσσιος χώρος αποτελεί κρίσιμο πεδίο για την ενεργειακή ασφάλεια, την ενεργειακή αυτονομία και τη γεωπολιτική θέση της Ελλάδας.
Με τον τρόπο αυτό, η χώρα περνά σε μια πιο συνεκτική προσέγγιση χερσαίου και θαλάσσιου ενεργειακού σχεδιασμού, σε μια περίοδο όπου τα υπεράκτια αιολικά και οι θαλάσσιες ενεργειακές υποδομές αποκτούν ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στην ευρωπαϊκή στρατηγική.
Γιατί οι ΑΠΕ παραμένουν εθνική προτεραιότητα
Παρά τους νέους περιορισμούς, το πλαίσιο δεν έχει στόχο να ανακόψει την ανάπτυξη των ΑΠΕ. Αντίθετα, επιχειρεί να την καταστήσει πιο προβλέψιμη, πιο ισορροπημένη και πιο αποδεκτή από τις τοπικές κοινωνίες.
Οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας παραμένουν βασικός άξονας της ενεργειακής ασφάλειας και της ενεργειακής αυτονομίας της χώρας. Σε ένα περιβάλλον γεωπολιτικών εντάσεων, ακριβών εισαγόμενων καυσίμων και αυξημένης αβεβαιότητας στις διεθνείς αγορές ενέργειας, η ενίσχυση της εγχώριας πράσινης παραγωγής θεωρείται στρατηγική επιλογή.
Οι ΑΠΕ συμβάλλουν στη μείωση της εξάρτησης από ορυκτά καύσιμα, στη συγκράτηση του ενεργειακού κόστους για νοικοκυριά και επιχειρήσεις, στην επίτευξη των κλιματικών στόχων και στη δημιουργία νέων επενδύσεων σε υποδομές. Το ζητούμενο, πλέον, είναι η ανάπτυξή τους να γίνεται με χωρική ισορροπία και με σαφείς περιβαλλοντικές προϋποθέσεις.
Δημόσια διαβούλευση και ορίζοντας 2050
Το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις ΑΠΕ τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση για 35 ημέρες, δίνοντας τη δυνατότητα σε πολίτες, δήμους, τοπικές κοινωνίες, επιστημονικούς φορείς και επιχειρήσεις να καταθέσουν παρατηρήσεις και προτάσεις.
Η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων πλευρών θεωρείται κρίσιμη, καθώς το νέο πλαίσιο θα καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα αναπτυχθούν οι ενεργειακές υποδομές της χώρας τις επόμενες δεκαετίες. Δεν πρόκειται μόνο για ένα τεχνικό κείμενο χωροθέτησης, αλλά για έναν σχεδιασμό που επηρεάζει την οικονομία, την περιφέρεια, το περιβάλλον, τις επενδύσεις και την καθημερινότητα των τοπικών κοινωνιών.
Ο συνολικός ορίζοντας του σχεδιασμού φτάνει έως το 2050 και συνδέεται με το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα. Προβλέπει μεγαλύτερη συμμετοχή των ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή, ενίσχυση των υποδομών αποθήκευσης, ανάπτυξη διασυνδέσεων, καλύτερη αξιοποίηση του χερσαίου και θαλάσσιου δυναμικού και μετάβαση σε ένα καθαρότερο και πιο ανθεκτικό ενεργειακό μοντέλο.
Η Ελλάδα επιδιώκει να διατηρήσει και να ενισχύσει τον ρόλο της ως ενεργειακός κόμβος στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Το νέο χωροταξικό για τις ΑΠΕ επιχειρεί να υπηρετήσει αυτό τον στόχο, συνδυάζοντας την ανάγκη για περισσότερη πράσινη ενέργεια με την προστασία του φυσικού και πολιτιστικού κεφαλαίου της χώρας.
Διαβάστε ακόμη
Πλειστηριασμοί: Τι κλήρωσε για επώνυμες επαύλεις, σκάφη αναψυχής, «ιερά ακίνητα» και…Bodyline (pics)
Διάστημα: Η μάχη για τον αστεροειδή που αξίζει όσο ένα βουνό από χρυσάφι
Ταξίδι στον απώτατο Βορρά για ένα επικό εστιατόριο
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα