Για πολλά χρόνια η πρωτεΐνη αντιμετωπιζόταν ως μια ακόμη παράμετρος της αγροτικής παραγωγής. Σήμερα, όμως, η ΕΕ τη θεωρεί ζήτημα στρατηγικής σημασίας. Οι διαδοχικές διεθνείς κρίσεις, που διαταράσσουν τις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες, ανέδειξαν με τον πιο εμφατικό τρόπο ότι η επισιτιστική ασφάλεια δεν εξαρτάται μόνο από το πόσα τρόφιμα παράγει μια χώρα ή μια ήπειρος, αλλά και από το κατά πόσο ελέγχει τις πρώτες ύλες που απαιτούνται για την παραγωγή τους.
Αυτή ακριβώς η διαπίστωση βρίσκεται στον πυρήνα του νέου Σχεδίου Δράσης για την Ανθεκτικότητα, τη Στρατηγική Αυτονομία και τη Βιωσιμότητα του Συστήματος Πρωτεϊνών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που παρουσίασε την προηγούμενη εβδομάδα η Κομισιόν.
Το μήνυμα είναι σαφές: η Ευρώπη πρέπει να περιορίσει την εξάρτησή της από τις εισαγόμενες πρωτεΐνες και να αυξήσει σημαντικά την εγχώρια παραγωγή, εάν θέλει να προστατεύσει τη γεωργία, την κτηνοτροφία, τους καταναλωτές και συνολικά την οικονομία της απέναντι στις διεθνείς αναταράξεις.
Η αχίλλειος πτέρνα της ευρωπαϊκής γεωργίας
Παρά το γεγονός ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ένα από τα πλέον αποδοτικά και βιώσιμα αγροτικά συστήματα παγκοσμίως, εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενες πρωτεϊνούχες ζωοτροφές, κυρίως σόγια και σογιάλευρο, που την περίοδο 2024-2025 έφτασαν τους 13,4 εκατ. τόνους.
Η εξάρτηση αυτή αποτελεί πλέον στρατηγικό πρόβλημα. Δεν αφορά μόνο τις διακυμάνσεις των διεθνών τιμών, αλλά και τον κίνδυνο διακοπής των εφοδιαστικών αλυσίδων σε περιόδους κρίσεων.
Σήμερα, περίπου το ένα τέταρτο των πρωτεϊνών που χρησιμοποιούνται για τη διατροφή των ευρωπαϊκών εκτροφών προέρχεται από εισαγωγές, ενώ στην περίπτωση της σόγιας η εξάρτηση είναι σχεδόν απόλυτη.
Η Βραζιλία, οι ΗΠΑ και η Αργεντινή εξακολουθούν να αποτελούν τους βασικούς προμηθευτές της ευρωπαϊκής αγοράς.
Πρωτεΐνη: Τεράστιες οι ανάγκες της ευρωπαϊκής κτηνοτροφίας
Η σημασία των πρωτεϊνών γίνεται ακόμη πιο εμφανής αν αναλογιστεί κανείς τον ρόλο που διαδραματίζουν στην κτηνοτροφία, η οποία αποτελεί έναν από τους βασικότερους πυλώνες του ευρωπαϊκού αγροδιατροφικού συστήματος.
Περισσότερο από το ήμισυ της συνολικής αγροτικής παραγωγής της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με την κτηνοτροφία, ενώ ο κλάδος δημιουργεί εξαγωγές αξίας δεκάδων δισεκατομμυρίων ευρώ κάθε χρόνο και στηρίζει εκατομμύρια θέσεις εργασίας στην ευρωπαϊκή ύπαιθρο.
Για να διατηρηθεί, όμως, αυτή η παραγωγή απαιτούνται τεράστιες ποσότητες ζωοτροφών. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Κομισιόν, οι ευρωπαϊκές εκτροφές καταναλώνουν περίπου 74 εκατομμύρια τόνους πρωτεϊνών ετησίως.
Αν και η συνολική καθαρή εξάρτηση από εισαγωγές αντιστοιχεί περίπου στο 15% της συνολικής κατανάλωσης, η εικόνα αλλάζει δραματικά όταν εξεταστούν οι ζωοτροφές υψηλής περιεκτικότητας σε πρωτεΐνες. Εκεί, σχεδόν τα τρία τέταρτα των αναγκών καλύπτονται από εισαγόμενα προϊόντα, ενώ στην περίπτωση της πρωτεΐνης σόγιας το ποσοστό φθάνει το 94%.
Οι αλλαγές στο πιάτο των Ευρωπαίων
Η συζήτηση για τις πρωτεΐνες δεν αφορά μόνο τις ζωοτροφές και την αγροτική παραγωγή. Αφορά και τις διατροφικές συνήθειες των ίδιων των Ευρωπαίων, οι οποίες μεταβάλλονται σταδιακά.
Σήμερα, το 64% της πρωτεΐνης που καταναλώνουν οι πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης προέρχεται από ζωικά προϊόντα και το 36% από φυτικές πηγές. Τα γαλακτοκομικά αποτελούν τη σημαντικότερη πηγή πρωτεΐνης στη διατροφή των Ευρωπαίων, ακολουθούμενα από το χοιρινό, τα πουλερικά, το βοδινό και τα αυγά.
Από την άλλη πλευρά, οι φυτικές πρωτεΐνες προέρχονται κυρίως από τα δημητριακά, ενώ τα όσπρια και τα ψυχανθή εξακολουθούν να καταλαμβάνουν πολύ μικρό μερίδιο, παρά τη μεγάλη διατροφική τους αξία.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, εμφανίζονται νέες τάσεις. Οι καταναλωτές αναζητούν ολοένα και περισσότερο τρόφιμα εμπλουτισμένα με πρωτεΐνες, ενώ η αγορά των φυτικών προϊόντων γνωρίζει σταθερή ανάπτυξη.
Η Κομισιόν πάντως, αποφεύγει να υιοθετήσει μια λογική αντιπαράθεσης μεταξύ ζωικής και φυτικής πρωτεΐνης. Αντίθετα, επισημαίνει ότι η διαφοροποιημένη διατροφή αποτελεί τη βέλτιστη επιλογή.
Η κατανάλωση προϊόντων ζωικής προέλευσης που παράγονται με βιώσιμο τρόπο μπορεί να συνυπάρχει με μεγαλύτερη παρουσία φυτικών πρωτεϊνών, όπως όσπρια, ψυχανθή, ξηροί καρποί και προϊόντα σόγιας, δημιουργώντας ένα πιο ισορροπημένο διατροφικό μοντέλο, χωρίς να υπονομεύεται η ευρωπαϊκή κτηνοτροφία.
Το ευρωπαϊκό σχέδιο: Περισσότερη παραγωγή, μικρότερη εξάρτηση
Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η Κομισιόν επιδιώκει να απαντήσει με το Protein Action Plan, ένα σχέδιο που φιλοδοξεί να αναδιαμορφώσει ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής πρωτεϊνών στην Ευρώπη.
Κεντρικός στόχος είναι να αυξηθεί η παραγωγή πρωτεϊνούχων καλλιεργειών εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να ενισχυθούν οι σχετικές αλυσίδες αξίας και να δημιουργηθούν οι συνθήκες ώστε οι ευρωπαϊκές ζωοτροφές να βασίζονται περισσότερο σε πρώτες ύλες που παράγονται στην ίδια την ήπειρο.
Η Επιτροπή θέτει ως ορόσημο το 2035, επιδιώκοντας να αυξηθεί από περίπου 25% σε 35% το ποσοστό των πρωτεϊνούχων καλλιεργειών και ελαιούχων σπόρων ευρωπαϊκής προέλευσης που χρησιμοποιούνται στις ζωοτροφές.
Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος, σχεδιάζεται ένα πλέγμα οικονομικών κινήτρων, επενδύσεων και θεσμικών παρεμβάσεων που θα καλύπτει ολόκληρη την αλυσίδα, από το χωράφι μέχρι τη μεταποίηση και την αγορά.
Όσπρια, ψυχανθή και σόγια στο επίκεντρο
Η αύξηση της παραγωγής δεν σημαίνει απλώς περισσότερα στρέμματα. Η Επιτροπή επιδιώκει να αλλάξει σταδιακά το παραγωγικό μοντέλο της ευρωπαϊκής γεωργίας, ενθαρρύνοντας την καλλιέργεια ψυχανθών, οσπρίων και σόγιας, τα οποία προσφέρουν διπλό όφελος.
Από τη μία πλευρά, ενισχύουν την αυτάρκεια της Ευρώπης σε πρωτεΐνες. Από την άλλη, συμβάλλουν στη βελτίωση των εδαφών, καθώς δεσμεύουν φυσικά άζωτο, περιορίζοντας την ανάγκη χρήσης χημικών λιπασμάτων.
Σε μια περίοδο κατά την οποία το κόστος των λιπασμάτων έχει εκτιναχθεί και η Ευρώπη επιχειρεί να μειώσει την εξάρτησή της και από αυτές τις εισαγωγές, το πλεονέκτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία.
Νέες επενδύσεις και νέες αλυσίδες αξίας
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα του σχεδίου είναι ότι οι αγρότες δεν αρκεί να παράγουν περισσότερες πρωτεϊνούχες καλλιέργειες. Χρειάζονται και αγορές που θα απορροφήσουν την παραγωγή τους.
Γι’ αυτό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανάπτυξη νέων υποδομών μεταποίησης, αποθήκευσης και εμπορίας, καθώς και στη δημιουργία ισχυρότερων συνεργασιών μεταξύ παραγωγών, μεταποιητικών επιχειρήσεων και βιομηχανίας ζωοτροφών.
Το σχέδιο προβλέπει επίσης αξιοποίηση της νέας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, των περιφερειακών επενδυτικών προγραμμάτων και των κονδυλίων για έρευνα και καινοτομία, ώστε να χρηματοδοτηθούν νέες μονάδες επεξεργασίας πρωτεϊνούχων προϊόντων, έργα βιοοικονομίας και εφαρμογές γεωργίας ακριβείας.
Η λογική είναι ότι η Ευρώπη δεν πρέπει να εξάγει απλώς αγροτικές πρώτες ύλες ούτε να εισάγει έτοιμες πρωτεΐνες. Αντίθετα, επιδιώκει να δημιουργήσει μια ολοκληρωμένη ευρωπαϊκή αλυσίδα αξίας, η οποία θα παράγει μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία, θα δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας στην περιφέρεια και θα αυξάνει το εισόδημα των παραγωγών.
Οι πρωτεΐνες του μέλλοντος
Η στρατηγική της Επιτροπής δεν περιορίζεται στις παραδοσιακές καλλιέργειες. Σημαντικό μέρος του σχεδίου αφορά τις νέες τεχνολογίες παραγωγής πρωτεϊνών.
Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται οι φυτικές πρωτεΐνες νέας γενιάς, οι πρωτεΐνες που παράγονται μέσω διαδικασιών ζύμωσης, τα φύκη, καθώς και οι πρωτεΐνες από έντομα, κυρίως για χρήση στις ζωοτροφές.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντιμετωπίζει τις τεχνολογίες αυτές ως συμπληρωματικές και όχι ως υποκατάστατο της παραδοσιακής γεωργίας.
Πώς θα μπορούσε να αλλάξει τις ισορροπίες η Ουκρανία
Ωστόσο, πρέπει να επισημανθεί, ότι η στρατηγική της Κομισιόν δεν αποσκοπεί στην πλήρη απεξάρτηση από τις διεθνείς αγορές.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη διαφοροποίηση των προμηθευτών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ουκρανία, η οποία, παρά τις τεράστιες δυσκολίες που δημιούργησε ο πόλεμος, κατάφερε να αυξήσει σημαντικά την παραγωγή σόγιας και θεωρείται πλέον ένας από τους στρατηγικούς εταίρους της ΕΕ στον τομέα των φυτικών πρωτεϊνών. Συγκεκριμένα, παράγει 13,5 εκατομμύρια τόνους φυτικών πρωτεϊνών, εκ των οποίων εξάγεται το 60%.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Επιτροπής, σε περίπτωση μελλοντικής ένταξης της Ουκρανίας στην ΕΕ, το εμπορικό έλλειμμα της ΕΕ θα μπορούσε να μειωθεί από 13,9 εκατ. σε 4,7 εκατ. τόνους, γεγονός που θα αύξανε την αυτάρκεια της ΕΕ σε φυτικές πρωτεΐνες από 76% σε 86%.
Όσον αφορά την ευρύτερη ”γειτονιά” της ΕΕ, οι δυνατότητες εισαγωγών από τα Δυτικά Βαλκάνια είναι μικρότερες, δεδομένου ότι ορισμένοι παραδοσιακοί παραγωγοί και εξαγωγείς σόγιας στις χώρες αυτές εξαρτώνται πλέον από τις εισαγωγές, λόγω της αυξημένης εγχώριας κατανάλωσης και των χαμηλότερων αποδόσεων.
Οι παραγωγοί στο επίκεντρο της μετάβασης
Καμία αλλαγή, ωστόσο, δεν μπορεί να υλοποιηθεί χωρίς τη συμμετοχή των ίδιων των παραγωγών. Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η καλλιέργεια πρωτεϊνούχων φυτών εξακολουθεί να είναι λιγότερο ελκυστική οικονομικά σε σχέση με άλλες καλλιέργειες, κυρίως λόγω χαμηλότερων αποδόσεων, περιορισμένων υποδομών μεταποίησης και έλλειψης οργανωμένων αγορών.
Γι’ αυτό το νέο σχέδιο προβλέπει ένα πλέγμα κινήτρων που περιλαμβάνει οικονομικές ενισχύσεις μέσω της νέας Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, επενδύσεις σε αποθήκευση και μεταποίηση, ενίσχυση των οργανώσεων παραγωγών, προώθηση της συμβολαιακής γεωργίας, αλλά και χρηματοδότηση της έρευνας για νέες ποικιλίες και πιο αποδοτικές καλλιεργητικές πρακτικές.
Παράλληλα, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη μεταφορά γνώσης προς τους παραγωγούς.
Η πρωτεΐνη ως νέα στρατηγική προτεραιότητα
Το ευρωπαϊκό Protein Action Plan αποτυπώνει μια βαθύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιλαμβάνεται πλέον την επισιτιστική της πολιτική.
Όπως η ενεργειακή κρίση οδήγησε στην αναζήτηση μεγαλύτερης ενεργειακής αυτονομίας, έτσι και οι γεωπολιτικές εξελίξεις των τελευταίων ετών οδηγούν σήμερα στην αναζήτηση μεγαλύτερης αυτάρκειας σε κρίσιμες αγροτικές πρώτες ύλες.
Η επιτυχία του σχεδίου θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο οι φιλόδοξοι στόχοι θα μετατραπούν σε πραγματικές επενδύσεις, νέες καλλιέργειες και βιώσιμες αγορές
Διαβάστε ακόμη
Μητσοτάκης: Η ατζέντα καθημερινότητας πριν από τη ΔΕΘ – Ασφάλεια, καύσιμα και περιοδείες
Έρχονται εξελίξεις στο Κυπριακό: H Φον ντερ Λάιεν διορίζει σήμερα ειδικό εκπρόσωπο της ΕΕ
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα