Τεχνητή νοημοσύνη και εκπαίδευση: Πώς η υπερβολική χρήση της AI εξασθενεί την κριτική σκέψη στα παιδιά

Στη δεκαετία του ’80 και του ’90, όταν ένας μαθητής δεν είχε προλάβει να κάνει την εργασία του και αναζητούσε διέξοδο, οι επιλογές ήταν περιορισμένες και συχνά απαιτούσαν εφευρετικότητα. Θα μπορούσε να παρακαλέσει τη μεγαλύτερη αδερφή του να τη γράψει, να «πληρώσει» έναν συμμαθητή με καλές επιδόσεις ή να καταφύγει στις κλασικές δικαιολογίες: το τετράδιο έμεινε στο σπίτι, ο σκύλος έφαγε την εργασία, κάτι απρόοπτο συνέβη.

Με την εξάπλωση του ίντερνετ, η διαδικασία έγινε πιο εύκολη. Εμφανίστηκαν ψηφιακές πλατφόρμες, online λυσάρια και βοηθήματα που μπορούσαν να στηρίξουν τους μαθητές στα περισσότερα μαθήματα. Παρ’ όλα αυτά, υπήρχε ένα κοινό χαρακτηριστικό: απαιτούσαν κόπο. Συχνά, η αντιγραφή χρειαζόταν περισσότερη δουλειά από το να κάνει κανείς την εργασία μόνος του. Σήμερα, το τοπίο έχει αλλάξει ριζικά. Μαθητές και φοιτητές ανοίγουν απλώς το ChatGPT ή κάποιο άλλο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης, πληκτρολογούν τις οδηγίες και λαμβάνουν έτοιμες απαντήσεις. Τα τελευταία τρία χρόνια, εκπαιδευτικοί, γονείς και ειδικοί προειδοποιούν ότι η τεχνητή νοημοσύνη έχει μετατρέψει την αντιγραφή σε υπόθεση δευτερολέπτων.

Σύμφωνα με έρευνα του Brookings, η πραγματικότητα είναι ακόμη πιο ανησυχητική από ό,τι εκτιμούσαν αρχικά: η τεχνητή νοημοσύνη δεν διευκολύνει απλώς την αντιγραφή, αλλά φαίνεται να επηρεάζει βαθύτερα τη γνωστική λειτουργία των παιδιών, όχι μόνο «ανακαλωδιώνοντας» τον τρόπο σκέψης τους, αλλά –όπως σημειώνουν οι ερευνητές– τραβώντας κυριολεκτικά την «πρίζα».

Η μελέτη καταγράφει ότι οι κίνδυνοι της τεχνητής νοημοσύνης, όπως η γνωστική ατροφία, η «τεχνητή οικειότητα» και η διάβρωση της εμπιστοσύνης στις ανθρώπινες σχέσεις, επισκιάζουν προς το παρόν τα πιθανά οφέλη της τεχνολογίας, όπως αναφέρει το Fortune.

«Δεν μπορούν να σκεφτούν»

«Οι μαθητές δεν σκέφτονται λογικά. Δεν μπορούν να επιλύσουν προβλήματα», δηλώνει χαρακτηριστικά καθηγητής που συμμετείχε στην έρευνα.

Η μελέτη του Center for Universal Education του Brookings Institution με τίτλο «A New Direction for Students in an AI World: Prosper, Prepare, Protect» διήρκεσε έναν χρόνο και βασίστηκε σε εκατοντάδες συνεντεύξεις, ομάδες εστίασης, συνομιλίες με ειδικούς και ανάλυση περισσότερων από 400 μελετών. Αποτελεί μία από τις πιο ολοκληρωμένες προσπάθειες αποτύπωσης του τρόπου με τον οποίο η γενετική τεχνητή νοημοσύνη μετασχηματίζει τη μαθησιακή διαδικασία.

Σύμφωνα με τα ευρήματα, το πιο επιβλαβές στοιχείο για τους μαθητές είναι η «αδιάκοπη» διαθεσιμότητα της παραγωγικής AI. Στην παραδοσιακή τάξη, η δυσκολία του να συνδυάσει κανείς πολλές πηγές ή να λύσει ένα σύνθετο μαθηματικό πρόβλημα αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της μάθησης. Η τεχνητή νοημοσύνη καταργεί αυτή τη δυσκολία, λειτουργώντας σαν ένα είδος «fast food εκπαίδευσης»: άμεσες, εύκολες απαντήσεις, ικανοποιητικές τη δεδομένη στιγμή, αλλά γνωστικά κενές μακροπρόθεσμα.

Ενώ οι επαγγελματίες χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για να απλοποιήσουν εργασίες που ήδη γνωρίζουν, οι μαθητές κάνουν το αντίθετο. Αναθέτουν στην AI τις πιο απαιτητικές γνωστικές διεργασίες: ανάγνωση κειμένων, λήψη σημειώσεων, ακόμη και «παρακολούθηση» της διδασκαλίας.

Ατροφία του εγκεφάλου

Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται από τους ερευνητές ως «γνωστικό χρέος» ή «γνωστική ατροφία». Οι μαθητές αποφεύγουν την πνευματική προσπάθεια και βασίζονται σε εξωτερικά συστήματα, όπως τα chatbots. Όπως είπε ένας μαθητής: «Είναι εύκολο. Δεν χρειάζεται να χρησιμοποιήσεις τον εγκέφαλό σου».

Η έρευνα συγκρίνει το φαινόμενο με τα οικονομικά κίνητρα: οι μαθητές επιδιώκουν τη μέγιστη απόδοση (καλούς βαθμούς) με το μικρότερο δυνατό κόστος (χρόνο). Έτσι, ακόμη και οι άριστοι μαθητές ωθούνται στη χρήση εργαλείων που βελτιώνουν «αποδεδειγμένα» τις επιδόσεις τους.

Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος θετικής ανάδρασης: καλύτεροι βαθμοί, μεγαλύτερη εξάρτηση από την AI και σταδιακή μείωση των δεξιοτήτων κριτικής σκέψης. Πολλοί μαθητές βρίσκονται πλέον σε «λειτουργία επιβάτη»: είναι παρόντες στο σχολείο, αλλά αποκομμένοι από τη μάθηση.

Ο Jonathan Haidt, συγγραφέας του «The Anxious Generation», είχε μιλήσει για «μεγάλη ανακαλωδίωση» του εγκεφάλου από τις προηγούμενες τεχνολογίες. Σήμερα, οι ειδικοί φοβούνται ότι η τεχνητή νοημοσύνη οδηγεί σε μια «μεγάλη αποσύνδεση».

«Ψηφιακά προκαλούμενη αμνησία»

Η έκθεση καταγράφει πτώση τόσο στην ανάγνωση όσο και στη γραφή. Οι εκπαιδευτικοί μιλούν για «ψηφιακά προκαλούμενη αμνησία»: οι μαθητές δεν θυμούνται τι έχουν γράψει, γιατί δεν το επεξεργάστηκαν ποτέ. Η ανάγνωση πλήττεται ιδιαίτερα, καθώς η γνωστική υπομονή υπονομεύεται από τις έτοιμες περιλήψεις. «Παλιά έλεγαν “δεν μου αρέσει να διαβάζω”. Τώρα λένε “δεν μπορώ, είναι πολύ μεγάλο”», σημειώνει ειδικός.

Στη γραφή, η AI οδηγεί σε ομοιογένεια ιδεών. Μελέτες δείχνουν ότι οι ανθρώπινες εκθέσεις παράγουν περισσότερες πρωτότυπες ιδέες σε σύγκριση με κείμενα που δημιουργούνται από το ChatGPT.

Πολλοί μαθητές δεν θεωρούν ότι «κλέβουν». Ο Roy Lee, CEO της startup Cluely, είχε υποστηρίξει ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν διαφέρει από το κομπιουτεράκι ή τον ορθογραφικό έλεγχο. Οι ερευνητές, όμως, τονίζουν ότι η AI ξεπερνά την απλή «γνωστική ελάφρυνση» και υποκαθιστά ανθρώπινες γνωστικές λειτουργίες.

Τεχνητή οικειότητα – πραγματικοί κίνδυνοι

Εκτός τάξης, η χρήση της AI εντείνεται, οδηγώντας στην «τεχνητή οικειότητα». Έφηβοι περνούν έως και 100 λεπτά την ημέρα με chatbots, τα οποία προσομοιώνουν φιλικές σχέσεις χωρίς συναισθηματικό ρίσκο. Αυτό, όμως, διαβρώνει την εμπιστοσύνη στις πραγματικές σχέσεις και, σε ακραίες περιπτώσεις, έχει συνδεθεί με σοβαρούς κινδύνους.