Οι πόλεμοι, οι εμπορικές συγκρούσεις, οι κυβερνοεπιθέσεις, οι κυρώσεις, οι ενεργειακές κρίσεις και οι διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες δεν αποτελούν πλέον μόνο μακροοικονομικούς ή πολιτικούς κινδύνους. Για την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα αποτελούν πλέον βασικούς τραπεζικούς κινδύνους, ικανούς να επηρεάσουν την κεφαλαιακή επάρκεια, τη ρευστότητα και τελικά τη σταθερότητα του ευρωπαϊκού τραπεζικού συστήματος.
Αυτό ακριβώς επιχείρησε να αποτυπώσει η πρώτη θεματική αντίστροφη άσκηση προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων (reverse stress test) για τον γεωπολιτικό κίνδυνο, στην οποία συμμετείχαν οι 110 μεγαλύτερες τράπεζες της Ευρωζώνης που εποπτεύονται άμεσα από την ΕΚΤ.
Η άσκηση δεν αποσκοπούσε στην αξιολόγηση του κατά πόσο οι τράπεζες διαθέτουν επαρκή κεφάλαια σήμερα, αλλά στο κατά πόσο μπορούν να αναγνωρίσουν έγκαιρα τους κινδύνους που θα μπορούσαν να τις οδηγήσουν σε σοβαρή κεφαλαιακή επιδείνωση και να προετοιμάσουν σχέδια αντιμετώπισης. Πρόκειται ουσιαστικά για μια αλλαγή φιλοσοφίας στην ευρωπαϊκή τραπεζική εποπτεία.
Από τα κλασικά stress tests στα reverse stress tests
Μέχρι σήμερα οι περισσότερες εποπτικές ασκήσεις ακολουθούσαν μία συγκεκριμένη λογική. Η ΕΚΤ ή η Ευρωπαϊκή Αρχή Τραπεζών (EBA) κατασκεύαζαν ένα κοινό δυσμενές μακροοικονομικό σενάριο για όλες τις τράπεζες και στη συνέχεια υπολόγιζαν πόσο θα μειωνόταν η κεφαλαιακή τους επάρκεια. Στην αντίστροφη άσκηση η διαδικασία αντιστρέφεται.
Η ΕΚΤ έθεσε ως μοναδικό στόχο στις τράπεζες να σχεδιάσουν ένα γεωπολιτικό σενάριο που θα προκαλούσε μείωση κατά 300 μονάδες βάσης (3 ποσοστιαίες μονάδες) στον δείκτη κεφαλαίου CET1 χωρίς να υπαγορεύσει στις τράπεζες ποιος είναι ο κίνδυνος Αντίθετα, κάθε τράπεζα έπρεπε να απαντήσει στο ερώτημα:
«Ποιο γεωπολιτικό γεγονός θα μπορούσε ρεαλιστικά να πλήξει τόσο σοβαρά το δικό μου επιχειρηματικό μοντέλο ώστε να χάσω 300 μονάδες βάσης κεφαλαίου;»
Με αυτόν τον τρόπο η ΕΚΤ δεν αξιολογεί μόνο τους αριθμούς αλλά κυρίως την ποιότητα της σκέψης, της διαχείρισης κινδύνων και της προετοιμασίας κάθε τράπεζας.
Τα γεωπολιτικά σενάρια που σχεδίασαν οι τράπεζες και οι επιπτώσεις τους
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της πρώτης αντίστροφης άσκησης προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων της ΕΚΤ ήταν ότι οι τράπεζες δεν κλήθηκαν να εργαστούν πάνω σε ένα κοινό δυσμενές σενάριο, αλλά να κατασκευάσουν οι ίδιες το γεωπολιτικό γεγονός που θεωρούσαν περισσότερο απειλητικό για το επιχειρηματικό τους μοντέλο. Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία ενός ευρύτατου φάσματος σεναρίων, γεγονός που αποτυπώνει τις διαφορετικές ευπάθειες και τα διαφορετικά προφίλ κινδύνου των τραπεζών της Ευρωζώνης.
Οι συχνότερες αφορμές εκδήλωσης κινδύνου που χρησιμοποίησαν οι τράπεζες ήταν οι στρατιωτικές συγκρούσεις, οι διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες –ιδιαίτερα στον ενεργειακό εφοδιασμό–, οι οικονομικές κυρώσεις, η πολιτική αστάθεια, οι απώλειες εμπιστοσύνης στην οικονομία και οι κυβερνοεπιθέσεις. Οι τράπεζες μπορούσαν να συνδυάσουν περισσότερα από ένα γεγονότα, δημιουργώντας σύνθετα σενάρια πολλαπλών κρίσεων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι περίπου μία στις τέσσερις τράπεζες συμπεριέλαβε στα σενάριά της μία κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή, ακόμη και το ενδεχόμενο κλεισίματος των Στενών του Ορμούζ. Ένα τέτοιο γεγονός θα μπορούσε να προκαλέσει σημαντική άνοδο στις τιμές της ενέργειας, αναζωπύρωση του πληθωρισμού, επιβράδυνση της ανάπτυξης και αύξηση του πιστωτικού κινδύνου. Παράλληλα, αρκετές τράπεζες θεώρησαν ως κρίσιμους κινδύνους μία περαιτέρω κλιμάκωση του πολέμου στην Ουκρανία, τις εμπορικές συγκρούσεις μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας ή μια κρίση γύρω από τα Στενά της Ταϊβάν.
Η ΕΚΤ διευκρινίζει πάντως ότι οι τράπεζες δεν υποχρεώθηκαν να επιλέξουν το πιο πιθανό σενάριο, αλλά εκείνο που θα είχε τη μεγαλύτερη επίπτωση στη δική τους δραστηριότητα. Αυτό εξηγεί γιατί το εύρος των σεναρίων ήταν τόσο μεγάλο.
Οι τρεις δρόμοι μετάδοσης του γεωπολιτικού σοκ
Οι τράπεζες κλήθηκαν να αναλύσουν με ποιον τρόπο ένα γεωπολιτικό γεγονός μετατρέπεται σε τραπεζικό κίνδυνο. Η ΕΚΤ διαχώρισε τρία βασικά κανάλια μετάδοσης.
Το κανάλι της πραγματικής οικονομίας αναδείχθηκε ως το σημαντικότερο. Μία γεωπολιτική κρίση μπορεί να οδηγήσει σε ύφεση, μείωση επενδύσεων, επιδείνωση της κερδοφορίας των επιχειρήσεων και αύξηση των μη εξυπηρετούμενων δανείων. Οι τομείς που θεωρήθηκαν περισσότερο εκτεθειμένοι ήταν η μεταποίηση, η ενέργεια, οι μεταφορές και οι επιχειρήσεις που εξαρτώνται από το διεθνές εμπόριο.
Το κανάλι των χρηματοπιστωτικών αγορών θεωρήθηκε επίσης ιδιαίτερα σημαντικό. Σε συνθήκες κρίσης οι τράπεζες υπέθεσαν άνοδο των αποδόσεων των ομολόγων, πτώση των τιμών των περιουσιακών στοιχείων, διεύρυνση των spreads και αύξηση της μεταβλητότητας στις αγορές, γεγονότα που μπορούν να προκαλέσουν ζημιές στα χαρτοφυλάκια συναλλαγών και να μειώσουν τα έσοδα.
Το κανάλι ασφάλειας και προστασίας απέκτησε για πρώτη φορά τόσο μεγάλη σημασία. Σε σενάρια στρατιωτικών συγκρούσεων ή κυβερνοεπιθέσεων, οι τράπεζες αναγνώρισαν ότι οι κυβερνοκίνδυνοι, οι υβριδικές επιθέσεις, η διακοπή λειτουργίας κρίσιμων υποδομών ή η αδυναμία τρίτων παρόχων τεχνολογίας μπορούν να έχουν άμεσες επιπτώσεις τόσο στη λειτουργία όσο και στη φερεγγυότητά τους.
Οι επιπτώσεις στα κεφάλαια των τραπεζών
Παρότι τα σενάρια διέφεραν σημαντικά, οι μηχανισμοί μέσω των οποίων επηρεάζονταν τα κεφάλαια των τραπεζών ήταν κοινοί. Ο κυριότερος παράγοντας ήταν η αύξηση του πιστωτικού κινδύνου μέσω υψηλότερων προβλέψεων και απομειώσεων δανείων. Παράλληλα, οι τράπεζες προέβλεπαν μείωση της κερδοφορίας, περιορισμό των εσόδων από προμήθειες και συναλλαγές, καθώς και αύξηση του κόστους χρηματοδότησης.
Η άσκηση ανέδειξε επίσης μεγάλες διαφοροποιήσεις ως προς την ένταση των σοκ που χρειάστηκε να χρησιμοποιήσουν οι τράπεζες για να φθάσουν στον στόχο μείωσης του δείκτη CET1 κατά 300 μονάδες βάσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτήθηκαν εξαιρετικά ακραία σενάρια, γεγονός που μπορεί να υποδηλώνει είτε χαμηλότερο προφίλ κινδύνου είτε ανεπαρκή ευαισθησία των μοντέλων προσομοίωσης.
Αυτό ακριβώς αποτελεί ένα από τα βασικά συμπεράσματα της ΕΚΤ: δεν αρκεί μια τράπεζα να διαθέτει ισχυρά κεφάλαια· πρέπει επίσης να διαθέτει εργαλεία που να μπορούν να ανιχνεύσουν έγκαιρα νέους και σύνθετους κινδύνους. Σε έναν κόσμο όπου οι γεωπολιτικές εξελίξεις μεταβάλλονται διαρκώς, η ποιότητα των σεναρίων και η ικανότητα πρόβλεψης αποκτούν σχεδόν την ίδια σημασία με την ίδια την κεφαλαιακή επάρκεια.
Πώς χάνεται το κεφάλαιο
Παρά τη διαφορετικότητα των σεναρίων, η ΕΚΤ διαπίστωσε ότι σχεδόν όλες οι τράπεζες κατέληξαν στους ίδιους βασικούς μηχανισμούς απώλειας κεφαλαίου.
Πρώτος ήταν ο πιστωτικός κίνδυνος.
Οι απομειώσεις δανείων αυξάνονται καθώς επιχειρήσεις και νοικοκυριά δυσκολεύονται να εξυπηρετήσουν τις υποχρεώσεις τους. Ιδιαίτερα ευάλωτοι εμφανίζονται κλάδοι όπως:
- η μεταποίηση,
- η ενέργεια,
- οι μεταφορές,
- οι επιχειρήσεις με μεγάλη εξάρτηση από διεθνές εμπόριο.
Παράλληλα μειώνονται τα έσοδα από συναλλαγές, οι προμήθειες και η συνολική κερδοφορία, περιορίζοντας περαιτέρω την οργανική δημιουργία κεφαλαίου.
Η ρευστότητα άντεξε, αλλά όχι παντού
Ένα από τα πιο καθησυχαστικά συμπεράσματα είναι ότι οι περισσότερες τράπεζες διατήρησαν τους δείκτες ρευστότητας πάνω από τα ελάχιστα εποπτικά όρια. Ωστόσο η ΕΚΤ εντόπισε μια σημαντική αδυναμία. Σε αρκετές περιπτώσεις οι τράπεζες εμφάνιζαν μεγάλη απώλεια κεφαλαίου χωρίς αντίστοιχη επιδείνωση της ρευστότητας. Οι επόπτες θεωρούν ότι αυτό δεν είναι πάντοτε ρεαλιστικό.
Στην πράξη, όταν μια αγορά αμφισβητεί τη φερεγγυότητα μιας τράπεζας, συνήθως επιδεινώνεται ταυτόχρονα και η δυνατότητά της να αντλεί χρηματοδότηση. Για τον λόγο αυτό η ΕΚΤ ζητά στενότερη διασύνδεση μεταξύ των μοντέλων φερεγγυότητας και ρευστότητας.
Οι αδυναμίες που εντόπισε η ΕΚΤ
Παρότι η γενική εικόνα χαρακτηρίζεται θετική, οι επόπτες εντόπισαν σημαντικά περιθώρια βελτίωσης.
Μεταξύ άλλων διαπιστώθηκαν:
-ανεπαρκής λεπτομέρεια στην αξιολόγηση των κινδύνων,
-ασυνέπειες μεταξύ του αφηγήματος κάθε σεναρίου και της ποσοτικής του αποτύπωσης,
-αισιόδοξες παραδοχές σχετικά με τις δυνατότητες άντλησης κεφαλαίων σε περίοδο κρίσης,
-υπερβολική αισιοδοξία ως προς την πώληση στοιχείων ενεργητικού,
-περιορισμένη ενσωμάτωση των κυβερνοκινδύνων,
-ελλιπής αποτύπωση της αλληλεπίδρασης μεταξύ κεφαλαίου και ρευστότητας.
Η ΕΚΤ θεωρεί ότι όλα αυτά αποτελούν πλέον βασικά στοιχεία της συνολικής διαχείρισης κινδύνων.
Τα διοικητικά συμβούλια στο μικροσκόπιο
Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η άσκηση δεν αφορά μόνο τις υπηρεσίες διαχείρισης κινδύνων.
Η ΕΚΤ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον ρόλο των διοικητικών συμβουλίων.
Οι διοικήσεις καλούνται να αποδείξουν ότι:
-κατανοούν τις γεωπολιτικές απειλές,
-συμμετέχουν ενεργά στην ανάλυση των σεναρίων,
-εγκρίνουν ρεαλιστικά σχέδια έκτακτης ανάγκης,
-παρακολουθούν συστηματικά την εφαρμογή τους.
Με άλλα λόγια, η γεωπολιτική ανθεκτικότητα μετατρέπεται πλέον σε αντικείμενο εταιρικής διακυβέρνησης.
Λιγότερη γραφειοκρατία, περισσότερη ουσία
Η ΕΚΤ επισημαίνει ότι η συγκεκριμένη άσκηση αντικατέστησε το ετήσιο stress test που οι τράπεζες θα υπέβαλλαν στο πλαίσιο της διαδικασίας ICAAP (Internal Capital Adequacy Assessment Process).
Με αυτόν τον τρόπο επιχειρείται ταυτόχρονα:
-μείωση του διοικητικού κόστους συμμόρφωσης,
-καλύτερη αξιοποίηση των εποπτικών πόρων,
-εστίαση σε κινδύνους που θεωρούνται πραγματικά κρίσιμοι.
Η αλλαγή εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια της ΕΚΤ να απλοποιήσει τις εποπτικές διαδικασίες χωρίς να μειώσει την αποτελεσματικότητα της εποπτείας.
Τι σημαίνουν τα αποτελέσματα για τις ελληνικές τράπεζες
Αν και η ΕΚΤ δεν δημοσιοποίησε αποτελέσματα ανά τράπεζα, τα συμπεράσματα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία και για τις ελληνικές συστημικές τράπεζες. Τα τελευταία χρόνια έχουν ενισχύσει αισθητά τους δείκτες κεφαλαιακής επάρκειας και ρευστότητας, ωστόσο η νέα εποπτική προσέγγιση μεταφέρει το ενδιαφέρον από το «πόσα κεφάλαια διαθέτουν» στο «πόσο έγκαιρα μπορούν να εντοπίσουν και να διαχειριστούν έναν γεωπολιτικό κίνδυνο».
Για τις ελληνικές τράπεζες, που χρηματοδοτούν έντονα κλάδους όπως η ναυτιλία, ο τουρισμός, η ενέργεια και οι μεταφορές, αλλά και επενδύουν σημαντικά στον ψηφιακό μετασχηματισμό, η ενσωμάτωση σεναρίων που αφορούν κυβερνοεπιθέσεις, διακοπές κρίσιμων υποδομών ή παρατεταμένες γεωπολιτικές αναταράξεις καθίσταται πλέον αναπόσπαστο μέρος της εποπτικής αξιολόγησης.
Το νέο μήνυμα του SSM
Η ουσία της άσκησης είναι ότι η εποπτεία περνά σε μια νέα εποχή. Η ΕΚΤ δεν αρκείται πλέον στην ύπαρξη ισχυρών κεφαλαιακών δεικτών. Θέλει οι τράπεζες να αποδεικνύουν ότι μπορούν να «σκεφτούν το αδιανόητο», να εντοπίσουν τις δικές τους ευπάθειες και να προετοιμαστούν για γεγονότα που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θεωρούνταν εξαιρετικά απίθανα.
Με τις γεωπολιτικές εντάσεις να παραμένουν σε υψηλά επίπεδα και τις κυβερνοαπειλές να αυξάνονται, η ικανότητα σχεδιασμού και διαχείρισης σύνθετων σεναρίων αναδεικνύεται σε βασικό κριτήριο της εποπτικής αξιολόγησης. Η ανθεκτικότητα των τραπεζών δεν θα κρίνεται πλέον μόνο από το ύψος των κεφαλαίων τους, αλλά και από την ποιότητα της στρατηγικής τους απέναντι σε έναν κόσμο όπου οι γεωπολιτικοί κίνδυνοι αποτελούν μόνιμο χαρακτηριστικό του οικονομικού περιβάλλοντος.
Διαβάστε ακόμη
Το Shop my αλλάζει τα δεδομένα: Εκεί που οι influencers κερδίζουν χρήματα προτείνοντας προϊόντα
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφθείτε το Πρώτο ΘΕΜΑ