Η Ευρώπη στα όπλα

18 μήνες, ή 444 μέρες, μετά την έναρξη του πολέμου και πλέον δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει βουτήξει στα κόκκινα από το αίμα νερά μέχρι το λαιμό. Η ολοκλήρωση μιας σειράς πρωτοβουλιών και κινήσεων, την ίδια στιγμή που η Ουκρανία ετοιμάζεται για την (τελική;) αντεπίθεση, δείχνει ότι η Ευρώπη μόνο επίσημα στη μάχη δεν έχει μπει. Όλα τα άλλα τα έχει κάνει –και στην πορεία έχει και η ίδια μεταμορφωθεί.

Το Σαββατοκύριακο που πέρασε, κι ενώ οι ουκρανικές δυνάμεις, μετά από μάχες που διαρκούν έναν σχεδόν χρόνο, ανακαταλαμβάνει σιγά-σιγά τη Μπαχμούτ -πόλη-κλειδί και μαζί πόλη-μάρτυρα-, ο Πρόεδρος Ζελένσκι έγινε δεκτός στη Ρώμη, το Βερολίνο και το Παρίσι από τους ηγέτες των τριών μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων: και οι τρεις δεσμεύτηκαν για συνέχιση της στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας στην Ουκρανία, για όσον καιρό χρειαστεί. Ένωσαν έτσι τη φωνή τους με τη φωνή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και συμπλήρωσαν ένα πλέγμα ενεργειών που πριν από το ξέσπασμα του πολέμου φαινόταν όχι απλώς αδύνατο, αλλά εκτός ευρωπαϊκού χρωμοσώματος: η Ευρώπη στρατιωτικοποιείται, συγκροτεί πλήρη διπλωματία πολέμου και ενοποιείται οικονομικά μέσω του πολέμου.

Η αλλαγή συντελέστηκε σε στάδια, που το καθένα έσπαγε και ένα ταμπού: ομόφωνη απόφαση για εξοπλισμό εμπόλεμης χώρας που δεν ήταν μέλος της Ένωσης, αλλαγή αμυντικού δόγματος εκ μέρους της Γερμανίας, κοινές προμήθειες όπλων και πυρομαχικών από τις χώρες της Ένωσης υπό την αιγίδα της Ένωσης, «πακέτο» 500 εκατομμυρίων ευρώ, δηλαδή χρηματοδότηση της Ένωσης, για παραγωγή όπλων και πυρομαχικών από τα κράτη-μέλη (με δυνατότητα να χρησιμοποιηθούν και για τις ανάγκες του κάθε κράτους), πρόσδοση δυνατότητας σε κάθε κράτος-μέλος να δίνει επιπλέον βοήθεια στην Ουκρανία μέσω πόρων που αρχικά προορίζονταν για πολιτικές συνοχής και για αντιμετώπιση της πανδημίας.

Στο διπλωματικό επίπεδο, χαρακτηριστικές είναι οι δηλώσεις του υπεύθυνου για την εξωτερική πολιτική της Ένωσης Ζοζέ Μπορέλ (συνέντευξη στο Euronews, 11/5/2023): «έχω μετατραπεί σε Υπουργό Άμυνας της Ένωσης», «η ώρα δεν είναι για διπλωματικές συζητήσεις αλλά για στρατιωτική υποστήριξη του πολέμου», «αν δεν τελειώσουμε τη δουλειά που αρχίσαμε, η Ουκρανία δεν θα μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό της», «στηρίζουμε το σχέδιο 10 σημείων του Προέδρου Ζελένσκι». Το σχέδιο αυτό, που κοινοποιήθηκε το Δεκέμβριο του 2022, περιλαμβάνει 6 γενικής φύσεως, απευθυνόμενες στη διεθνή κοινότητα, απαιτήσεις –εξασφάλιση πυρηνικής, ενεργειακής, διατροφικής, περιβαλλοντικής ασφάλειας, οικοδόμηση νέας «αρχιτεκτονικής ασφάλειας στον Ευρωατλαντικό χώρο», συγκρότηση ειδικού δικαστηρίου για τη δίωξη ρωσικών εγκλημάτων πολέμου- και 4 ειδικές, με αποδέκτη τη Ρωσία: απελευθέρωση όλων των αιχμαλώτων και εκτοπισμένων εκατέρωθεν, αποκατάσταση ουκρανικής εδαφικής κυριαρχίας, αποχώρηση ρωσικών δυνάμεων από την Ουκρανία και σταμάτημα εχθροπραξιών, υπογραφή του επίσημου τέλους του πολέμου από τα εμπλεκόμενα μέρη. Καθώς είναι προφανές ότι υπάρχουν σημεία με τα οποία η Ρωσία δεν διατίθεται να συναινέσει (ιδίως πλήρης εδαφική αποκατάσταση Ουκρανίας, ειδικό δικαστήριο, συμμετοχή Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ), η διπλωματία της Ένωσης δεν έχει διαιτητικό χαρακτήρα αλλά είναι δηλωτική υποστήριξης της Ουκρανίας συμπληρωματικά της στρατιωτικής και της οικονομικής βοήθειας.

Ο αγώνας του ουκρανικού λαού είναι ηρωικός και η στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που στηρίζεται και σε ευρεία κοινωνική αποδοχή σε όλες σχεδόν τις χώρες, από αρκετές απόψεις γενναία. Όμως δεν είναι δυνατόν να μην τεθεί και το ζήτημα της μεταλλαγής της Ένωσης, του πολιτικού της χαρακτήρα, ακόμα και της ταυτότητας της. Είναι άραγε θετική εξέλιξη η στρατιωτικοποίηση και, κυρίως, θα υπάρχουν περιθώρια να αλλάξει η πορεία μετά το τέλος του πολέμου; Μια βιομηχανία στρατιωτικών εξοπλισμών είναι άραγε ο καλύτερος, ή ακόμα και αποδεκτός, τρόπος για να αναζωογονηθεί η παραγωγική και οικονομική μηχανή της Ευρώπης; Τι συνέπειες θα έχει αυτή η «στροφή στην ισχύ» ως προς τις σχέσεις με τις ΗΠΑ, την Κίνα, την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων και, τελικά, την παγκόσμια ειρήνη; Μήπως αυτή ακριβώς η στροφή καθυστερήσει, αναβάλλει ή και οδηγήσει στην εγκατάλειψη αναγκαίων πρωτοβουλιών για την ισονομία, την κοινωνική δικαιοσύνη, το κράτος δικαίου, τον πολιτισμό;

Με το να θέτει κάποιος αυτούς τους προβληματισμούς δεν καθίσταται «αντι-ουκρανός», ή σκεπτικιστής εν μέσω ενός αγώνα ελευθερίας. Πιο φιλευρωπαίος πιστεύω ότι καθίσταται: γιατί όσο σημαντικό είναι η Ουκρανία να στηριχτεί μέχρι τέλους και να νικήσει, άλλο τόσο είναι η Ευρώπη και το πολιτικό της σχέδιο να μείνουν στο δρόμο της «ήπιας» και στην υπηρεσία των πολιτών ισχύος.