Η απουσία από την εργασία λόγω άγχους, κατάθλιψης ή επαγγελματικής εξουθένωσης παύει σταδιακά να αποτελεί μια σπάνια εξαίρεση. Σε ολοένα περισσότερους χώρους εργασίας, εργαζόμενοι που επί μήνες προσπαθούν να ανταποκριθούν σε υπερβολικό φόρτο, συνεχείς προθεσμίες και προβληματικές σχέσεις με προϊσταμένους φτάνουν σε σημείο όπου η προσωρινή απομάκρυνση από τη δουλειά δεν είναι επιλογή άνεσης, αλλά αναγκαίο μέτρο προστασίας της υγείας τους.
Παρότι η συζήτηση γύρω από την ψυχική υγεία έχει γίνει πιο ανοιχτή τα τελευταία χρόνια, το θέμα εξακολουθεί να συνοδεύεται από φόβο, αμηχανία και αμφιβολίες, κυρίως μέσα στις επιχειρήσεις. Πολλοί εργαζόμενοι διστάζουν να μιλήσουν για όσα αντιμετωπίζουν, θεωρώντας ότι μπορεί να χαρακτηριστούν λιγότερο ανθεκτικοί, αναξιόπιστοι ή ακατάλληλοι για απαιτητικές θέσεις.
Την ίδια στιγμή, οι εργοδότες βρίσκονται μπροστά σε μια τάση που ενισχύεται σταθερά. Οι παρατεταμένες άδειες για λόγους ψυχικής υγείας επηρεάζουν τη στελέχωση, την παραγωγικότητα, την κατανομή των καθηκόντων και το κόστος λειτουργίας, ιδιαίτερα σε οργανισμούς που ήδη δουλεύουν με περιορισμένο προσωπικό.
Από την καθημερινή πίεση στην πλήρη εξάντληση
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση μιας νεαρής project manager στη Βαλτιμόρη, η οποία κλήθηκε να καλύψει στην πράξη τον φόρτο δύο εργαζομένων, ενώ παράλληλα αντιμετώπιζε ένταση στη σχέση της με τον προϊστάμενό της.
Πριν από κάθε συνάντηση μαζί του, προσπαθούσε να ελέγξει την αναπνοή της και να περιορίσει το άγχος. Είχε ήδη ξεκινήσει θεραπεία και συζητούσε το πρόβλημα με τον θεραπευτή της, όμως η σκέψη ότι δεν μπορούσε να επιστρέψει στην εργασία γινόταν όλο και πιο έντονη.
Την άνοιξη αποφάσισε να λάβει εξάμηνη άδεια, η οποία πιστοποιήθηκε από τον επαγγελματία ψυχικής υγείας που την παρακολουθούσε. Αξιοποίησε το ομοσπονδιακό καθεστώς προστατευμένης άδειας στις ΗΠΑ. Η απουσία ήταν χωρίς μισθό, όμως μέσω ασφαλιστικού προγράμματος συνέχισε να λαμβάνει περίπου το 70% του εισοδήματός της.
Το διάστημα αυτό δεν το αξιοποίησε για κάποιο μεγάλο σχέδιο. Ξεκουράστηκε, ζωγράφισε, πέρασε χρόνο με τον γιο της και έμεινε μακριά από τις επαγγελματικές υποχρεώσεις. Όπως περιέγραψε αργότερα, η πλήρης παύση ήταν ακριβώς η επανεκκίνηση που χρειαζόταν.
Η συγκεκριμένη ιστορία δεν θεωρείται πλέον ασυνήθιστη. Στο παρελθόν, οι πολυήμερες ή πολύμηνες άδειες ψυχικής υγείας συνδέονταν συνήθως με σοβαρές καταστάσεις, όπως διατροφικές διαταραχές, εξαρτήσεις ή αυτοκτονικό ιδεασμό. Σήμερα, οι αιτήσεις αυξάνονται και για κατάθλιψη, κρίσεις άγχους, εξουθένωση και αδυναμία λειτουργίας υπό συνθήκες έντονης πίεσης.
Αύξηση αιτημάτων και μόνιμη αλλαγή
Περίπου το 67% των αμερικανικών επιχειρήσεων αναφέρει άνοδο στις άδειες ή στα αιτήματα προσαρμογής των συνθηκών εργασίας λόγω ψυχικής υγείας μέσα στον τελευταίο χρόνο. Στους μεγάλους οργανισμούς, το ποσοστό φτάνει το 74%.
Η αύξηση αυτή δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Ενισχύεται σταθερά μετά την πανδημία και αποτυπώνει μια βαθύτερη αλλαγή στη στάση των εργαζομένων απέναντι στην ψυχική επιβάρυνση και στα όρια που είναι πλέον διατεθειμένοι να θέσουν.
Σε έναν στους έξι οργανισμούς, ο αριθμός των εργαζομένων που έλαβαν άδεια για λόγους ψυχικής υγείας αυξήθηκε κατά τουλάχιστον 25% μέσα σε έναν χρόνο. Τα στοιχεία δείχνουν ότι δεν πρόκειται για μια πρόσκαιρη αντίδραση σε έκτακτες συνθήκες, αλλά για μια πιο μόνιμη μεταβολή στη λειτουργία της αγοράς εργασίας.
Στις ΗΠΑ, βασικό εργαλείο αποτελεί ο νόμος FMLA, ο οποίος παρέχει έως 12 εβδομάδες άδειας με διασφαλισμένη επιστροφή στη θέση εργασίας. Όταν θεσπίστηκε το 1993, είχε σχεδιαστεί κυρίως για τη γέννηση παιδιού ή τη φροντίδα σοβαρά ασθενούς μέλους της οικογένειας.
Πλέον χρησιμοποιείται όλο και συχνότερα για ψυχικές παθήσεις. Η αλλαγή αυτή δημιουργεί επιπλέον δυσκολίες στις επιχειρήσεις, καθώς οι άδειες ψυχικής υγείας είναι συχνά δύσκολο να προβλεφθούν. Σε αντίθεση με μια προγραμματισμένη άδεια μητρότητας, η αποχώρηση μπορεί να γίνει ξαφνικά, όταν ο εργαζόμενος φτάσει σε σημείο πλήρους εξάντλησης.
Το κόστος της απουσίας
Η οικονομική επίπτωση δεν υπολογίζεται εύκολα, καθώς δεν περιορίζεται στις ημέρες απουσίας. Περιλαμβάνει την ανακατανομή εργασίας, τις υπερωρίες συναδέλφων, την προσωρινή αντικατάσταση προσωπικού, την καθυστέρηση έργων και την απώλεια εμπειρίας.
Μία χαμένη εργάσιμη ημέρα έχει υπολογιστεί ότι κοστίζει περίπου 340 δολάρια ανά εργαζόμενο πλήρους απασχόλησης. Σε ετήσια βάση, η συνολική απώλεια παραγωγικότητας μπορεί να φτάνει δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια.
Για τις επιχειρήσεις, η εικόνα είναι σύνθετη. Η μεγαλύτερη άνεση των εργαζομένων να μιλούν για την ψυχική τους υγεία αποτελεί θετική εξέλιξη. Παράλληλα, όμως, η διαχείριση συνεχόμενων και απρόβλεπτων απουσιών μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα απαιτητική, ειδικά για μικρότερες ομάδες.
Η κληρονομιά της πανδημίας
Κατά την περίοδο της πανδημίας, πολλές επιχειρήσεις ενίσχυσαν τα προγράμματα ευεξίας, διεύρυναν τις υπηρεσίες ψυχολογικής υποστήριξης και πρόσθεσαν καλύτερη ασφαλιστική κάλυψη για θεραπεία και ψυχιατρική φροντίδα.
Οι παρεμβάσεις αυτές είχαν διπλό στόχο. Από τη μία πλευρά, την προστασία του προσωπικού σε μια περίοδο έντονης αβεβαιότητας. Από την άλλη, τη διατήρηση εργαζομένων σε μια αγορά όπου η προσέλκυση και η στελέχωση ήταν δύσκολες.
Η μεγαλύτερη προβολή των παροχών συνέβαλε στη μείωση του στίγματος. Περισσότεροι εργαζόμενοι έμαθαν ότι μπορούν να ζητήσουν βοήθεια και άρχισαν να χρησιμοποιούν υπηρεσίες που παλαιότερα έμεναν ανενεργές.
Σήμερα, όμως, οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Οι προσλήψεις έχουν επιβραδυνθεί, αρκετές εταιρείες έχουν περιορίσει το προσωπικό τους και οι ομάδες λειτουργούν με μικρότερα περιθώρια. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ακόμη και μία απουσία μπορεί να επηρεάσει αισθητά τη λειτουργία ενός τμήματος.
Η επίμονη ακρίβεια, τα υψηλά επιτόκια και η διεθνής αβεβαιότητα ενισχύουν την πίεση στους εργοδότες, οι οποίοι επανεξετάζουν ορισμένες από τις γενναιόδωρες πολιτικές της προηγούμενης περιόδου.
Οι φόβοι κατάχρησης και το στίγμα
Ορισμένες επιχειρήσεις εκφράζουν ανησυχία για πιθανή κατάχρηση του συστήματος. Για την έγκριση μιας άδειας απαιτείται συνήθως ιατρική πιστοποίηση, ενώ υπάρχουν υπηρεσίες τηλεϊατρικής που διαφημίζουν γρήγορη έκδοση σχετικών γνωματεύσεων έναντι χαμηλού κόστους.
Σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης εμφανίζονται ακόμη και συμβουλές που παρουσιάζουν την άδεια ψυχικής υγείας ως ευκαιρία για αναζήτηση νέας εργασίας. Παρότι μια τέτοια χρήση δεν είναι απαραίτητα παράνομη, ενισχύει τον σκεπτικισμό και μπορεί να δημιουργήσει καχυποψία εις βάρος εργαζομένων με πραγματική ανάγκη.
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι τέτοιες περιπτώσεις δεν αποτελούν τον κανόνα. Το μεγαλύτερο πρόβλημα παραμένει η δυσπιστία απέναντι στις ψυχικές παθήσεις και η δυσκολία αποδοχής τους ως πραγματικών προβλημάτων υγείας.
Υπάρχουν επίσης εργαζόμενοι που υποστηρίζουν ότι απολύθηκαν λίγο μετά την επιστροφή τους από άδεια και θεωρούν ότι υπέστησαν αντίποινα. Η νομοθεσία απαγορεύει την απόλυση επειδή κάποιος ζήτησε ή έλαβε προστατευμένη άδεια. Δεν εμποδίζει, όμως, μια επιχείρηση να προχωρήσει σε απόλυση για διαφορετικό και τεκμηριωμένο λόγο, γεγονός που συχνά οδηγεί σε νομικές διαμάχες.
Στροφή στην πρόληψη
Μπροστά στην αύξηση των απουσιών, πολλές εταιρείες επενδύουν περισσότερο στην έγκαιρη παρέμβαση. Η λογική είναι ότι η πρόσβαση σε ψυχολογική υποστήριξη πριν από την πλήρη εξουθένωση μπορεί να μειώσει την ανάγκη για πολύμηνη αποχή από την εργασία.
Περίπου το ένα τρίτο των αμερικανικών επιχειρήσεων έχει ήδη προσθέσει υπηρεσίες θεραπείας μέσω γραπτών μηνυμάτων και διαδικτυακά προγράμματα γνωσιακής-συμπεριφορικής θεραπείας. Ένα ακόμη σημαντικό ποσοστό σχεδιάζει έως το 2027 να διαθέτει συμβούλους ψυχικής υγείας με φυσική παρουσία στους χώρους εργασίας.
Η πρόληψη, ωστόσο, δεν περιορίζεται στις παροχές. Προϋποθέτει και αλλαγές στον τρόπο διοίκησης: ρεαλιστικό φόρτο, έγκαιρη στελέχωση, σαφείς ρόλους, σεβασμό στα ωράρια και εκπαίδευση των προϊσταμένων ώστε να αναγνωρίζουν τα πρώτα σημάδια εξουθένωσης.
Τι προβλέπεται στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα δεν υπάρχει αυτοτελής άδεια ψυχικής υγείας αντίστοιχη με το αμερικανικό καθεστώς. Η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές και οι άλλες ψυχικές παθήσεις αντιμετωπίζονται μέσα από τη γενική διαδικασία της αναρρωτικής άδειας.
Στον ιδιωτικό τομέα, ο εργαζόμενος μπορεί, με ιατρική γνωμάτευση που πιστοποιεί την ανικανότητα προς εργασία, να λάβει επίδομα ασθενείας από τον e-ΕΦΚΑ. Δεν προβλέπεται ξεχωριστό ανώτατο όριο μόνο για ψυχολογικούς ή ψυχιατρικούς λόγους.
Στον δημόσιο τομέα, η διάρκεια της αναρρωτικής άδειας μπορεί να φτάσει έως και τους 12 μήνες, ανάλογα με τα χρόνια υπηρεσίας. Για άδεια μεγαλύτερη του ενός μήνα λόγω ψυχικής νόσου εφαρμόζονται αυστηρότερες προϋποθέσεις, μεταξύ των οποίων μπορεί να περιλαμβάνεται προηγούμενη νοσηλεία σε δημόσιο νοσοκομείο.
Παράλληλα, η εργατική νομοθεσία επιβάλλει στις επιχειρήσεις την υποχρέωση να προλαμβάνουν κινδύνους που μπορούν να βλάψουν την ψυχική υγεία του προσωπικού. Η υποχρέωση αυτή, όμως, δεν ισοδυναμεί με θεσμοθέτηση ειδικής άδειας.
Η συζήτηση αναμένεται να ενταθεί και στην Ελλάδα, καθώς η ψυχική υγεία συνδέεται πλέον άμεσα με την παραγωγικότητα, την παραμονή των εργαζομένων στις επιχειρήσεις και την ικανότητα των οργανισμών να λειτουργούν χωρίς να εξαντλούν το ανθρώπινο δυναμικό τους.
Διαβάστε ακόμη
Euronext Athens: Ξεπέρασαν τα 7 δισ. ευρώ οι αντλήσεις κεφαλαίων και συνεχίζουν (πίνακας)
Υπερπολυτελείς πύργοι κατοικιών: Γιατί εξοπλίζονται με concierge, κλαμπ, spa και γυμναστήρια
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφτείτε το Πρώτο Θέμα
Σχολίασε εδώ
Για να σχολιάσεις, χρησιμοποίησε ένα ψευδώνυμο.