Η ακραία ζέστη που σάρωσε την Ευρώπη το φετινό καλοκαίρι δεν περιορίστηκε στην ξηρά. Το αποτύπωμά της ήταν εξίσου έντονο στις θάλασσες, οι οποίες κατέγραψαν το θερμότερο καλοκαίρι από τότε που ξεκίνησαν οι αξιόπιστες δορυφορικές μετρήσεις, το 1982, σύμφωνα με ανάλυση του Reuters για τις θερμοκρασίες στην επιφάνεια των ευρωπαϊκών θαλασσών.
Η εξέλιξη ενισχύει την ανησυχία της επιστημονικής κοινότητας, καθώς οι θαλάσσιοι καύσωνες εμφανίζονται πλέον συχνότερα, διαρκούν περισσότερο και καλύπτουν μεγαλύτερες εκτάσεις. Η αύξηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου ανεβάζει τη θερμοκρασία της ατμόσφαιρας, ενώ οι ωκεανοί λειτουργούν ως ένας τεράστιος αποθηκευτικός χώρος θερμότητας, απορροφώντας το μεγαλύτερο μέρος της πρόσθετης ενέργειας που εγκλωβίζεται στον πλανήτη.
Σε αντίθεση με την ξηρά και την ατμόσφαιρα, μάλιστα, οι θάλασσες διατηρούν αυτή τη θερμότητα για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, με αποτέλεσμα οι συνέπειες να μην περιορίζονται σε ένα θερμό καλοκαίρι, αλλά να επηρεάζουν σταδιακά ολόκληρα οικοσυστήματα.
Οι αλλαγές είναι ήδη ορατές. Θαλάσσια είδη που επί γενιές αποτελούσαν βασική πηγή εισοδήματος για παράκτιες κοινότητες στην Ισπανία, στη Βρετανία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες μειώνονται ή εξαφανίζονται από περιοχές όπου παραδοσιακά ευδοκιμούσαν. Την ίδια στιγμή, είδη που μέχρι πρόσφατα ήταν χαρακτηριστικά θερμότερων υδάτων μετακινούνται βορειότερα και εγκαθίστανται σε νέες περιοχές.
Ανάλογη εικόνα καταγράφεται και στην Ελλάδα. Η εξάπλωση ξενικών ειδών, μεταξύ των οποίων οι λεγόμενοι λεσεψιανοί μετανάστες, συγκαταλέγεται στις πλέον εμφανείς συνέπειες της ανόδου της θερμοκρασίας των ελληνικών θαλασσών. Σύμφωνα με επιστημονικά στοιχεία, στη Μεσόγειο εντοπίζονται πλέον περίπου 1.000 ξενικά είδη, ενώ περισσότερα από 214 έως 240 έχουν ήδη καταγραφεί στις ελληνικές θάλασσες. Η παρουσία τους διακρίνεται σε δύο βασικές κατηγορίες, οι οποίες έχουν διαφορετικές επιπτώσεις τόσο στο οικοσύστημα όσο και στην οικονομική δραστηριότητα.
Το θερμότερο καλοκαίρι των τελευταίων 45 ετών
Από τον Ιούνιο έως και τον Αύγουστο, η μέση θερμοκρασία των ευρωπαϊκών θαλασσών έφθασε τους 21,6 βαθμούς Κελσίου, καταγράφοντας την υψηλότερη τιμή στα 45 χρόνια για τα οποία υπάρχουν διαθέσιμα και συγκρίσιμα στοιχεία.
Ανάμεσα στις περιοχές όπου η απόκλιση από τις φυσιολογικές θερμοκρασίες ήταν ιδιαίτερα μεγάλη βρίσκεται ο Βισκαϊκός Κόλπος, κατά μήκος των ακτών της Γαλλίας και της Ισπανίας στον Ατλαντικό.
Ο κόλπος, ο οποίος εκτείνεται από το Κάμπο Ορτεγκάλ στη Γαλικία έως την Πουάν ντε Πενμάρκ στη νότια Βρετάνη, παρουσίασε κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού μέση θερμοκρασία υδάτων 21,4 βαθμών Κελσίου. Πρόκειται για επίπεδο περισσότερο από 2,4 βαθμούς υψηλότερο από τον μέσο όρο της περιόδου 1991-2020.
Η κορύφωση ήρθε στις 13 Αυγούστου, όταν η θερμοκρασία των νερών έφθασε τους 23,2 βαθμούς Κελσίου, σημειώνοντας τη μεγαλύτερη τιμή που έχει καταγραφεί στην περιοχή κατά τη δορυφορική εποχή, σύμφωνα με στοιχεία της αμερικανικής Εθνικής Υπηρεσίας Ωκεανών και Ατμόσφαιρας (NOAA).
Ως θαλάσσιος καύσωνας ορίζεται από τους επιστήμονες μια περίοδος τουλάχιστον πέντε συνεχόμενων ημερών κατά την οποία η θερμοκρασία του νερού βρίσκεται σημαντικά υψηλότερα από τα ιστορικά φυσιολογικά επίπεδα που αντιστοιχούν στη συγκεκριμένη περιοχή και εποχή.
Η σύγκριση με το παρελθόν είναι ενδεικτική της ταχύτητας με την οποία αλλάζουν οι συνθήκες. Στη δεκαετία του 1980, στον Βισκαϊκό Κόλπο καταγράφονταν μόλις λίγες ημέρες θαλάσσιου καύσωνα ετησίως. Φέτος, μέχρι το τέλος Αυγούστου, είχαν ήδη καταγραφεί 185 ημέρες θαλάσσιου καύσωνα, δηλαδή περισσότερες από τρεις στις τέσσερις ημέρες που είχαν περάσει από την αρχή του έτους.
Χάνεται το 95% των μεγάλων καφέ φυκιών
Οι υψηλότερες θερμοκρασίες δεν αποτελούν απλώς μια στατιστική μεταβολή. Στον βυθό του Ατλαντικού έχουν ήδη αρχίσει να μετασχηματίζουν οικοσυστήματα που χρειάστηκαν δεκαετίες ή και αιώνες για να διαμορφωθούν.
Ο καθηγητής θαλάσσιας οικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Οβιέδο, Χοσέ Μανουέλ Ρίκο Όρδας, περνά τα καλοκαίρια του στον Βισκαϊκό Κόλπο από την παιδική του ηλικία και σήμερα παρακολουθεί επιστημονικά τις αλλαγές που συντελούνται στην περιοχή.
Όπως εξηγεί, στο παρελθόν υπήρχαν εκεί εκτεταμένα υποθαλάσσια δάση φυκιών, τα οποία αποτελούσαν ζωτικής σημασίας οικοσυστήματα. Παρείχαν τροφή και καταφύγιο, αλλά και χώρους αναπαραγωγής για δεκάδες θαλάσσια είδη, πολλά από τα οποία στηρίζουν την παραδοσιακή και μικρής κλίμακας αλιεία.
Η εικόνα έχει πλέον αλλάξει δραματικά. Με βάση δειγματοληψίες που πραγματοποιούνται στις ακτές της Αστούριας από το 2010, ο Ρίκο Όρδας εκτιμά ότι περίπου το 95% των μεγάλων καφέ φυκιών έχει εξαφανιστεί, αποδίδοντας την υποχώρηση σε μεγάλο βαθμό στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Μπροστά στην έκταση του προβλήματος, αλιείς, επιστήμονες και περιβαλλοντικές οργανώσεις έχουν αρχίσει να συνεργάζονται σε προγράμματα αποκατάστασης των υποθαλάσσιων δασών, επιχειρώντας να επαναφέρουν φύκια τα οποία έχουν προηγουμένως καλλιεργηθεί σε εργαστηριακές συνθήκες.
Σε μία τέτοια επιχείρηση, μέλη σχετικού προγράμματος αναχώρησαν με σκάφος από το λιμάνι της Ριμπέιρα στη Γαλικία και τοποθέτησαν στον βυθό μικρές πέτρες πάνω στις οποίες είχαν ήδη αναπτυχθεί νεαρά φύκια, με την ελπίδα ότι θα δημιουργήσουν σταδιακά νέες αποικίες.
Οι αλιείς βλέπουν έναν παραδοσιακό τρόπο ζωής να απειλείται
Για τις παράκτιες κοινότητες, οι επιπτώσεις της αλλαγής δεν είναι μόνο περιβαλλοντικές. Μεταφράζονται άμεσα σε μικρότερα αλιεύματα, υψηλότερο κόστος και αβεβαιότητα για το μέλλον επαγγελμάτων που περνούν από γενιά σε γενιά.
Ο πρόεδρος τοπικής συντεχνίας αλιέων στη Γαλικία, Μανουέλ Άνχελ Ρεϊρίθ Γκονθάλεθ, προειδοποιεί ότι η κλιματική αλλαγή απειλεί πλέον έναν τρόπο ζωής που έχει στηρίξει την κοινότητά του επί πολλές γενιές.
Η οικογένειά του ασχολείται για περισσότερο από έναν αιώνα με την αλιεία αχινών και τη συλλογή οστράκων. Τα τελευταία χρόνια, όμως, οι επαναλαμβανόμενοι θαλάσσιοι καύσωνες ασκούν ολοένα μεγαλύτερη πίεση στα αποθέματα των οστρακοειδών.
Παράλληλα, στον Βισκαϊκό Κόλπο εμφανίζονται όλο και συχνότερα είδη που προέρχονται από θερμότερα νερά, μεταξύ των οποίων η πορτογαλική καραβέλα και ψάρια-σκαντζόχοιροι. Ορισμένα από αυτά μπορούν να τραφούν με τοπικά ψάρια και καρκινοειδή, αυξάνοντας ακόμη περισσότερο την πίεση στα ήδη ευάλωτα οικοσυστήματα.
Η συρρίκνωση των υποθαλάσσιων δασών φυκιών ενδέχεται, παράλληλα, να προκαλέσει περαιτέρω μείωση των πληθυσμών αχινών και άλλων εμπορικά σημαντικών ειδών, από τα οποία εξαρτάται το εισόδημα πολλών αλιέων.
Η θέρμανση των ελληνικών θαλασσών αλλάζει τον χάρτη της αλιείας
Αντίστοιχη μεταμόρφωση βρίσκεται σε εξέλιξη και στις ελληνικές θάλασσες, όπου η κλιματική κρίση επανακαθορίζει σταδιακά τον χάρτη της αλιείας.
Σύμφωνα με εκτενή ρεπορτάζ του ERTNews, η αύξηση της θερμοκρασίας των υδάτων προκαλεί μια σειρά αλυσιδωτών επιπτώσεων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η έντονη παρουσία ξενικών ειδών, όπως ο τοξικός λαγοκέφαλος, ο οποίος έχει εξαπλωθεί ιδιαίτερα σε περιοχές όπως η Κρήτη.
Πρόκειται για ένα εξαιρετικά επιθετικό και σαρκοφάγο ψάρι, το οποίο καταστρέφει τα δίχτυα των αλιέων, καταναλώνει εμπορεύσιμα ντόπια αλιεύματα και επηρεάζει την ισορροπία του θαλάσσιου οικοσυστήματος. Παράλληλα, περιορίζει τους πληθυσμούς φυτοφάγων ψαριών, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει έμμεσα σε υπερανάπτυξη των φυκιών.
Υπό την πίεση τέτοιων επιθετικών ειδών, παραδοσιακά αλιεύματα όπως η μαρίδα και η γόπα εμφανίζουν σημαντική μείωση σε αρκετές περιοχές, δημιουργώντας νέα δεδομένα για τους επαγγελματίες του κλάδου.
Επιστημονικές έρευνες έχουν επίσης αναδείξει περιοχές όπως ο Θερμαϊκός Κόλπος σε «καυτά σημεία» των θαλάσσιων καυσώνων. Το φαινόμενο συνδέεται με περιστατικά μαζικής θνησιμότητας οργανισμών, μεταξύ των οποίων μύδια και άλλα οστρακοειδή, καθώς και με σημαντικές μεταβολές στην αλατότητα των υδάτων.
Οι νέες αυτές συνθήκες αναγκάζουν πολλά από τα παραδοσιακά είδη ψαριών να αναζητούν βαθύτερα και ψυχρότερα νερά, απομακρυνόμενα από τις παράκτιες ζώνες όπου δραστηριοποιείται μεγάλο μέρος του ελληνικού αλιευτικού στόλου.
Από την οικολογική πίεση στο κόστος για τον καταναλωτή
Οι περιβαλλοντικές αλλαγές μετατρέπονται έτσι σε ένα ολοένα σοβαρότερο οικονομικό πρόβλημα για την ελληνική παράκτια αλιεία, η οποία αντιπροσωπεύει περίπου το 94% ενός στόλου που αριθμεί περίπου 11.457 σκάφη.
Τα ιχθυαποθέματα της Μεσογείου βρίσκονται ήδη υπό έντονη πίεση από τον συνδυασμό ανόδου της θερμοκρασίας και υπεραλίευσης. Καθώς τα ψάρια απομακρύνονται από τις ακτές ή μειώνονται οι πληθυσμοί τους, οι αλιείς είναι αναγκασμένοι να ταξιδεύουν σε μεγαλύτερες αποστάσεις και να παραμένουν περισσότερες ώρες στη θάλασσα προκειμένου να εξασφαλίσουν επαρκή αλιεύματα.
Αυτό συνεπάγεται μεγαλύτερη κατανάλωση καυσίμων και αυξημένα λειτουργικά έξοδα, σε έναν κλάδο που ήδη αντιμετωπίζει υψηλό κόστος παραγωγής. Η πίεση δεν περιορίζεται στους επαγγελματίες, καθώς μπορεί τελικά να περάσει και στην αγορά, συμβάλλοντας σε υψηλότερες τιμές των ψαριών για τον τελικό καταναλωτή.
Η μεγάλη επιστροφή του χταποδιού στις βρετανικές ακτές
Η θέρμανση των θαλασσών, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι όλα τα είδη υποχωρούν. Σε ορισμένες περιοχές δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για οργανισμούς που προηγουμένως δυσκολεύονταν να επιβιώσουν, προκαλώντας θεαματικές μεταβολές στην αλιευτική δραστηριότητα.
Στη νότια Αγγλία, η μεταβολή των θερμοκρασιών έχει συνδεθεί με μια εντυπωσιακή αύξηση των αλιευμάτων κοινού χταποδιού.
Περίπου 2.600 τόνοι χταποδιών αλιεύτηκαν πέρυσι, ενώ περισσότεροι από 3.000 τόνοι έχουν ήδη αλιευτεί φέτος, σύμφωνα με στοιχεία της βρετανικής Marine Management Organisation.
Η αλλαγή είναι εντυπωσιακή εάν συγκριθεί με τα προηγούμενα χρόνια. Πριν από το 2025, τα ετήσια αλιεύματα του συγκεκριμένου είδους στις βρετανικές θάλασσες ήταν χαμηλότερα από 30 τόνους.
Τα χταπόδια ιστορικά δυσκολεύονταν να επιβιώσουν στις πολύ χαμηλές θερμοκρασίες των βρετανικών υδάτων. Οι συνθήκες, όμως, έχουν αλλάξει. Από το 2022, η Μάγχη περνά κατά μέσο όρο περίπου έξι μήνες κάθε χρόνο υπό συνθήκες θαλάσσιου καύσωνα, έχοντας συγκεντρώσει συνολικά περισσότερες από 900 ημέρες τέτοιων συνθηκών, σύμφωνα με την ανάλυση του Reuters.
Νέες ευκαιρίες, αλλά και εκατομμύρια σε απώλειες
Για ορισμένους επαγγελματίες, η αύξηση του πληθυσμού των χταποδιών δημιουργεί μια απροσδόκητη οικονομική ευκαιρία.
Ο Ίαν Περκς, ιδιοκτήτης της ομώνυμης επιχείρησης εμπορίας ψαριών στο παραθαλάσσιο Μπρίξαμ του Ντέβον, έχει δει την πρωτοφανή αύξηση των αλιευμάτων να μετατρέπεται σε σημαντική πηγή εσόδων.
Στη νότια Ευρώπη υπάρχει ήδη ισχυρή αγορά για το χταπόδι, το οποίο μέχρι πρόσφατα ήταν εξαιρετικά σπάνιο στα βρετανικά νερά. Επιπλέον, δεν υπάρχουν ποσοστώσεις που να περιορίζουν την αλιεία του.
«Υπήρχε μία εβδομάδα κατά την οποία είχαμε 200.000 κιλά», ανέφερε ο Περκς, περιγράφοντας το μέγεθος της αύξησης.
Ωστόσο, η νέα πραγματικότητα δεν ωφελεί όλους τους αλιείς. Τα χταπόδια είναι θηρευτές και τρέφονται μεταξύ άλλων με αστακούς, καβούρια και χτένια, δηλαδή με είδη υψηλής εμπορικής αξίας που αποτελούν σημαντική πηγή εισοδήματος για τη βρετανική αλιευτική βιομηχανία.
Σύμφωνα με τη Marine Biological Association, η πληθυσμιακή «έκρηξη» των χταποδιών ενδέχεται να συνδέεται με περίπου 10 εκατ. λίρες απωλειών στα αλιεύματα οστρακοειδών, την ώρα που η αξία των αλιευμάτων χταποδιού μεταξύ Ιανουαρίου και Σεπτεμβρίου 2025 εκτιμάται περίπου στα 12 εκατ. λίρες.
Η εικόνα από τον Βισκαϊκό Κόλπο έως την Ελλάδα και τις ακτές της νότιας Αγγλίας δείχνει ότι η άνοδος της θερμοκρασίας των θαλασσών δεν αλλάζει απλώς τη θερμοκρασία του νερού. Μεταβάλλει τις περιοχές εξάπλωσης των ειδών, επηρεάζει τους πληθυσμούς ψαριών και οστρακοειδών, ανατρέπει παραδοσιακές αλιευτικές δραστηριότητες και αναδιαμορφώνει ολόκληρες τροφικές αλυσίδες και θαλάσσια οικοσυστήματα.
Για κάποιες παράκτιες οικονομίες η νέα πραγματικότητα μπορεί να δημιουργήσει πρόσκαιρες ευκαιρίες. Για άλλες, όμως, σημαίνει απώλεια ειδών, αύξηση του κόστους και απειλή για δραστηριότητες που αποτελούν πηγή εισοδήματος εδώ και πολλές γενιές.
Διαβάστε ακόμη
Στο ΥΠΕΘΟΟ σήμερα οι servicers για τα νέα μέτρα Πιερρακάκη
ΔΕΗ: Σταθερό μπλε με 11,5 λεπτά και οριακή αύξηση 7% στα πράσινα για τον Οκτώβριο
Ποιος αγοράζει τις χαμένες βαλίτσες των αεροδρομίων;
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφθείτε το Πρώτο ΘΕΜΑ