Περισσότεροι από 3.000 άνθρωποι πλημμύρισαν το περασμένο Σάββατο την πλατεία Μανδηλαρά στο λιμάνι της Χώρας Νάξου. Με τη φωταγωγημένη Πορτάρα στο βάθος, 350 κιλά τηγανητής πατάτας μοιράστηκαν δωρεάν, οι μουσικοί και τα χορευτικά του νησιού ανέβηκαν στη σκηνή και ολόκληρη η πλατεία μετατράπηκε σε μια μεγάλη πίστα. Η 17η Γιορτή Πατάτας είχε φέτος έναν ιδιαίτερο λόγο να είναι μεγαλύτερη: η Ενωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου συμπλήρωσε 100 χρόνια ζωής.
Ηταν μια γιορτή για έναν συνεταιρισμό που γεννήθηκε το 1926 από οκτώ μικρούς πιστωτικούς συνεταιρισμούς και κατάφερε να κάνει τη γραβιέρα και την πατάτα Νάξου δύο από τα ισχυρότερα προϊόντα ταυτότητας του νησιού. Στην παγκόσμια κατάταξη του Taste Atlas για το 2025-2026 η γραβιέρα Νάξου κατέλαβε την πρώτη θέση μεταξύ των τυριών, με βαθμολογία 4,62, μπροστά από την παρμεζάνα και ορισμένα από τα διασημότερα ευρωπαϊκά τυριά.
Η γιορτή ανέδειξε την πορεία μιας οργάνωσης που αποτέλεσε εξαίρεση σε μια χώρα όπου μεγάλο μέρος του συνεταιριστικού κινήματος πέρασε δεκαετίες παρακμής και υπερχρέωσης. Η ΕΑΣ Νάξου εξελίχθηκε σε υγιή επιχείρηση, με ισχυρά προϊόντα, αυξανόμενες πωλήσεις και εξαγωγική παρουσία.
Μπαίνει στη δεύτερη εκατονταετία της, με τον φετινό τζίρο να αναμένεται στα 28,5 εκατ. ευρώ και με επενδυτικό πρόγραμμα περίπου 13 εκατ. ευρώ ήδη σε εξέλιξη. Οι νέες εγκαταστάσεις υπηρετούν την ανάπτυξη και τη θωράκισή της απέναντι στη λειψυδρία, στη μείωση της πρώτης ύλης και στην αποχώρηση παραγωγών.
Ο άνθρωπος που βρίσκεται τα τελευταία 23 χρόνια στο τιμόνι της γνωρίζει ότι οι επιτυχίες δεν εγγυώνται τη συνέχεια. «Από εδώ και πέρα δεν είμαι πολύ αισιόδοξος για το μέλλον. Είναι πολύ δύσκολα τα πράγματα. Μια πενταετία καλά θα είναι αν κρατήσουμε», λέει στο «business stories» ο πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της ΕΑΣ Νάξου, Δημήτρης Καπούνης.
Η θωράκιση
Στην καρδιά του σχεδίου βρίσκεται το νέο τυροκομείο στο Γλινάδο, μια επένδυση 8 εκατ. ευρώ που υλοποιήθηκε μέσα στην τελευταία τετραετία. Η μονάδα μπορεί να επεξεργαστεί έως 100 τόνους γάλακτος και διαθέτει σύγχρονο εξοπλισμό, χημείο τελευταίας τεχνολογίας και συστήματα εξοικονόμησης ενέργειας. Η δυναμικότητά της είναι μεγαλύτερη από τη διαθέσιμη πρώτη ύλη: η ΕΑΣ έχει πλέον τις υποδομές για να παράγει περισσότερο, πρέπει όμως να διασφαλίσει ότι θα έχει το γάλα για να το κάνει.
Η επένδυση συνεχίζει μια παραγωγική διαδρομή που ξεκίνησε το 1955, όταν με τη συνδρομή της τότε Ενωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών άρχισε στη Νάξο η παραγωγή γραβιέρας. Το 1960 λειτούργησε το «Πρότυπο Τυροκομείο Μέσης Δυναμικότητας» και το 1996 η γραβιέρα Νάξου αναγνωρίστηκε ως προϊόν ΠΟΠ. Η σημερινή παραγωγή της φτάνει, ανάλογα με τη χρονιά, τους 1.200 με 1.250 τόνους, ενώ εξάγεται σε 20 χώρες. Μόλις το 10%-12% των διαθέσιμων ποσοτήτων της κατευθύνεται εκτός Ελλάδας, καθώς η εγχώρια ζήτηση απορροφά το μεγαλύτερο μέρος. Κατά τον κ. Καπούνη, αυτό το ποσοστό θα μπορούσε να φτάσει ακόμη και στο 50%-60%, η ΕΑΣ όμως επιλέγει να κρατά το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής στην Ελλάδα, όπου η ζήτηση παραμένει ισχυρή.
Η πρώτη ύλη προέρχεται από ζώα που εκτρέφονται στο νησί και η διατροφή τους με την τοπική χλωρίδα συμβάλλει στα ιδιαίτερα αρώματα και την ισορροπημένη, ελαφρώς γλυκιά γεύση της γραβιέρας. Αυτά τα ποιοτικά χαρακτηριστικά βρίσκονται πλέον στον πυρήνα της εμπορικής ταυτότητας του προϊόντος.
Δίπλα στο τυροκομείο κατασκευάστηκαν εγκαταστάσεις βιολογικού καθαρισμού, κόστους 1 εκατ. ευρώ, ώστε το νερό που προκύπτει από την επεξεργασία των λυμάτων να επαναχρησιμοποιείται στον καθαρισμό του εργοστασίου. Εως το τέλος του 2026 αναμένεται να ολοκληρωθεί στον Καλόξυλο και δεύτερο τυροκομείο για το Αρσενικό Νάξου ΠΟΠ. Η νέα μονάδα θα επιτρέψει στην ΕΑΣ να απορροφά μεγαλύτερες ποσότητες αιγοπρόβειου γάλακτος, ώστε να διαθέσει από το 2027 ένα ακόμη προϊόν υψηλής προστιθέμενης αξίας και να προσφέρει καλύτερη τιμή στους παραγωγούς.
Το σχέδιο περιλαμβάνει επίσης αποθήκες και ψυκτικούς θαλάμους για τη συντήρηση πατάτας, σταφυλιών, ελιών και κηπευτικών, φωτοβολταϊκά για ιδιοκατανάλωση και Γεωπονικό Κέντρο περίπου 500 τ.μ., με εφόδια και επιστημονική υποστήριξη για τους παραγωγούς.
Παράλληλα δρομολογείται μονάδα εμφιάλωσης ελαιολάδου, με στόχο να λειτουργήσει στην ελαιοκομική περίοδο του 2027, καθώς και η απόκτηση συμμετοχής στον Αγροτικό Ελαιουργικό Συνεταιρισμό Δαμαριώνα.
Νέα άνοδος
Το επενδυτικό πρόγραμμα υλοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία η ΕΑΣ εξακολουθεί να αναπτύσσεται. Η διοίκηση προβλέπει ότι ο κύκλος εργασιών θα φτάσει φέτος περίπου στα 28,5 εκατ. ευρώ, από 27,25 το 2025 και 26,04 το 2024. Η παραγωγή αγελαδινού γάλακτος διατηρήθηκε σταθερή, εκείνη του πρόβειου κινήθηκε ελαφρώς υψηλότερα, η γραβιέρα πωλήθηκε σε καλύτερη τιμή και η πατάτα είχε μια πολύ καλή πορεία.
«Πιστεύω ότι αν πέρυσι κλείσαμε με έναν κύκλο εργασιών 27,2 εκατ., φέτος νομίζω θα πάμε στα 28,5. Εκτίμηση κάνω», λέει ο κ. Καπούνης. Το 2025 το μεικτό αποτέλεσμα αυξήθηκε στα 3,73 από 3,54 εκατ. ευρώ και τα καθαρά κέρδη στις 58.401 από 40.975 ευρώ, ενώ η καθαρή θέση ενισχύθηκε στα 7,49 εκατ. ευρώ.
Η περιορισμένη καθαρή κερδοφορία αντανακλά και τη συνεταιριστική λειτουργία. Η ΕΑΣ πληρώνει, σύμφωνα με τον πρόεδρό της, υψηλότερη τιμή για το γάλα από εκείνη της ηπειρωτικής χώρας και στηρίζει την καθημερινή λειτουργία εκατοντάδων εκμεταλλεύσεων. Περίπου 600 γαλακτοπαραγωγοί έχουν λάβει πιστώσεις 2-2,5 εκατ. ευρώ για ζωοτροφές και 300 πατατοπαραγωγοί άλλες 500.000 ευρώ για εφόδια.
«Εδώ είμαστε και Συνεταιρισμός, δεν είναι κάποιος ιδιώτης που κονομάει. Δίνουμε περισσότερα για το γάλα στους παραγωγούς απ’ ό,τι στην ηπειρωτική χώρα, δεν έχουμε μεγάλα κέρδη, κι αυτά που έχουμε διανέμονται στους συνεταιριστές, στους κτηνοτρόφους», τονίζει ο κ. Καπούνης. Την ίδια ώρα, μέσα στην τελευταία διετία η μισθοδοσία, όπως λέει, αυξήθηκε κατά περισσότερα από 450.000 ευρώ και το ενεργειακό κόστος πάνω από 550.000 ευρώ, επιβαρύνσεις που η ΕΑΣ απορρόφησε έως τώρα.
Η διοίκηση δεν είχε προχωρήσει έως σήμερα σε αντίστοιχες ανατιμήσεις, σχεδιάζει όμως αυξήσεις στις τιμές πώλησης προς τις μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ, καθώς το ενεργειακό και μισθολογικό βάρος δεν μπορεί να απορροφάται επ’ αόριστον.
Η στροφή
Η σημερινή εικόνα απέχει πολύ από εκείνη που αντίκρισε ο κ. Καπούνης όταν ανέλαβε τη θέση του προέδρου και διευθύνοντος συμβούλου στην ΕΑΣ. Ο ίδιος αποδίδει τη μεταμόρφωσή της στην εξωστρέφεια, στην προβολή και στην ποιότητα της γραβιέρας και της πατάτας που παράγει το νησί. Η δυσκολότερη στιγμή ήρθε το 2014, όταν η Τράπεζα Πειραιώς είχε πλέον αποκτήσει την Αγροτική Τράπεζα και η ΕΑΣ κλήθηκε να αντιμετωπίσει τις τραπεζικές της υποχρεώσεις.
«Για μένα το δύσκολο κομμάτι ήταν το 2014, όταν η Τράπεζα Πειραιώς εξαγόρασε την Αγροτική Τράπεζα. Και φυσικά τότε η Τράπεζα Πειραιώς ήθελε τα χρήματά της. Με φώναξε, συνεργαστήκαμε, μπήκαμε σε ένα μνημόνιο, το οποίο και εφάρμοσα πιστά, και μπόρεσε και σώθηκε η Ενωση», λέει.
Ηταν η νεότερη από μια σειρά κρίσεων. Η ΕΑΣ πέρασε από το κραχ του 1929, τον πόλεμο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο, αλλά και από τη βαθιά οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2010. Στην Κατοχή συγκέντρωνε προϊόντα για να εξασφαλίζονται βασικά είδη που έλειπαν από το νησί. Ο ρόλος της έμεινε κοντά στον σκοπό του Καταστατικού του 1926: την κάλυψη των αναγκών των μελών και τη διάθεση των προϊόντων τους.
Ο στάβλος
Η πιο χαρακτηριστική επένδυση θωράκισης είναι ο συνεταιριστικός στάβλος που σχεδιάζεται σε έκταση περίπου 35 στρεμμάτων, με δυναμικότητα 200-500 αρμεγόμενων αγελάδων. Σκοπός του είναι να συγκρατήσει στο νησί το ζωικό κεφάλαιο παραγωγών που συνταξιοδοτούνται, εγκαταλείπουν την αγελαδοτροφία ή στρέφονται στον τουρισμό.
Η μετακίνηση προς τον τουρισμό είναι ήδη εμφανής. Νεότεροι παραγωγοί εγκαταλείπουν την αγελαδοτροφία και την πατάτα για μια θέση σε κάποιο ξενοδοχείο ή στην εστίαση. Αρκετοί διατηρούν αιγοπρόβατα, καθώς το εποχικό άρμεγμα μπορεί να συνδυαστεί με δεύτερη δουλειά. Η αγελαδοτροφία απαιτεί παρουσία δύο φορές την ημέρα, 365 ημέρες τον χρόνο.
«Ποιο παιδί σήμερα πάει να κάνει αυτή τη δουλειά; Παλιά κέρδιζαν και κάτι. Σήμερα, να πάει απλά για το μεροκάματο; Και να χρωστάει; Είναι πιο απλά τα πράγματα, γνωρίζοντας μια γλώσσα, να πιάσει τον δίσκο και να δουλέψει σε ξενοδοχείο ή στην εστίαση», λέει ο κ. Καπούνης.
Η ΕΑΣ έχει ήδη δημιουργήσει στάβλο αναπαραγωγής βελτιωμένων ζώων, τα οποία οι παραγωγοί μπορούν να αποκτούν ανταλλάσσοντας ζώα που δεν τους εξυπηρετούν. Με αυτή την πρακτική και τις πιστώσεις για ζωοτροφές έχει κρατήσει σχετικά σταθερή τη ζώνη γάλακτος την τελευταία τριετία. Ο νέος στάβλος σχεδιάζεται έως το επόμενο δίχτυ ασφαλείας για την πρώτη ύλη της γραβιέρας Νάξου.
Το νερό
Η μετακίνηση των ανθρώπων προς τον τουρισμό συνοδεύεται και από τη μετακίνηση του νερού. Κατά τον κ. Καπούνη, το πόσιμο νερό από τις αφαλατώσεις κοστίζει έως 9,5 ευρώ το κυβικό. Ετσι ξενοδοχεία και άλλες επιχειρήσεις αγοράζουν νερό από πηγάδια παραγωγών προς 1,5-2 ευρώ το κυβικό, καθιστώντας την πώλησή του πιο συμφέρουσα από την καλλιέργεια.
«Κάποιος που έβγαλε, για παράδειγμα, 50 τόνους πατάτας, του έμειναν 7.600 ευρώ. Εάν απλά πούλαγε το νερό, μπορεί και να του έμεναν 10.000. Το πρώτο απαιτεί δουλειά, ενώ το δεύτερο όχι», λέει ο πρόεδρος της ΕΑΣ.
Η υποχώρηση του υδροφόρου ορίζοντα επιτρέπει στη θάλασσα να διεισδύει στις γεωτρήσεις, ενώ η δεύτερη ετήσια φύτευση της πατάτας εξαρτάται πλέον από τις βροχές του Οκτωβρίου. «Κάνουμε δέηση στον Θεό να βρέξει τον Οκτώβριο, διαφορετικά δεν θα υπάρχει πατάτα. Δεν υπάρχει νερό», λέει ο κ. Καπούνης.
Η αφαλάτωση δεν λύνει το πρόβλημα των καλλιεργειών. Πέρα από το απαγορευτικό κόστος, το νερό δεν μπορεί, σύμφωνα με τον κ. Καπούνη, να χρησιμοποιηθεί για την πατάτα: στα αμμώδη εδάφη περνά γρήγορα στο υπέδαφος και δεν παραμένει ώστε να απορροφηθεί.
Η ΕΑΣ ζητά την κατασκευή του φράγματος Τσικαλαριού και μικρότερων υδροδεξαμενών, αλλά και την αναβάθμιση του βιολογικού καθαρισμού του δήμου σε μονάδα τριτοβάθμιας επεξεργασίας ώστε το νερό να μπορεί να επιστρέφει στον υδροφόρο ορίζοντα και να αξιοποιείται για άρδευση. «Μιλάμε για έργα υποδομής που δεν υπάρχουν για να στηρίξουν τον πρωτογενή τομέα. Ε, πώς να προχωρήσει ο πρωτογενής τομέας;».
Το φράγμα, όπως υπογραμμίζει ο κ. Καπούνης, συζητείται επί 17 χρόνια και έχει συνοδευτεί από επανειλημμένες κυβερνητικές εξαγγελίες και παρατάσεις, χωρίς ακόμη να έχει ολοκληρωθεί.
Οι άνθρωποι
Σήμερα η ΕΑΣ συνεργάζεται σταθερά με περίπου 900 παραγωγούς και απασχολεί περίπου 130 μόνιμους εργαζομένους και 40 εποχικούς. Μαζί με όσους της παραδίδουν μικρότερες ποσότητες άλλων προϊόντων, ο κ. Καπούνης υπολογίζει ότι περίπου 1.200 οικογένειες συνδέονται με τη δραστηριότητά της.
Οι μέτοχοι μέσω των πρωτοβάθμιων συνεταιρισμών εκτιμώνται σήμερα σε περίπου 700, από 850 κατά την προηγούμενη καταμέτρηση. Η μείωση αποτυπώνει τις συνταξιοδοτήσεις, τους θανάτους και τη σταδιακή αποχώρηση ανθρώπων από τον πρωτογενή τομέα.
Στην αβεβαιότητα για το μέλλον προστίθενται οι καθυστερήσεις στις δηλώσεις και στις πληρωμές των αγροτικών ενισχύσεων, που δυσκολεύουν τον προγραμματισμό των παραγωγών. Στις 31 Οκτωβρίου προγραμματίζεται στη Νάξο διημερίδα για τη νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική, με την ΕΑΣ να επιδιώκει να αναδείξει τις ιδιαίτερες συνθήκες της νησιωτικής παραγωγής: τον μικρό κλήρο, το αυξημένο μεταφορικό κόστος, την έλλειψη νερού και την ανάγκη προσέλκυσης νέων ανθρώπων.
Η γιορτή στην πλατεία Μανδηλαρά τίμησε όσα άντεξε και δημιούργησε μέσα σε έναν αιώνα. Η δεύτερη εκατονταετία ξεκινά με αυξανόμενες πωλήσεις, νέες εγκαταστάσεις και την επίγνωση ότι η συνέχεια θα εξαρτηθεί από το νερό, την πρώτη ύλη και τους ανθρώπους της παραγωγής. Οπως συμπυκνώνει ο κ. Καπούνης: «Να κρατηθεί η Ενωση».
Διαβάστε ακόμη
Οίκοι αξιολόγησης: Οι προϋποθέσεις για την αναβάθμιση της χώρας στην κατηγορία Α
Δυτική Αττική: Eργα εκατομμυρίων σε υποδομές, logistics και τουρισμό
Ναυτιλία: Οι Eλληνες εφοπλιστές ανεβάζουν ταχύτητα
Για όλες τις υπόλοιπες ειδήσεις της επικαιρότητας μπορείτε να επισκεφθείτε το Πρώτο ΘΕΜΑ